BSA I-4110-1/20 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt BSA I-4110-1/20

UCHWAŁA

składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych Sądu Najwyższego

Dnia 23 stycznia 2020 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

Pierwszy Prezes SN Małgorzata Gersdorf (przewodniczący)

Prezes SN Józef Iwulski

Prezes SN Stanisław Zabłocki

Prezes SN Dariusz Zawistowski

SSN Tomasz Artymiuk

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Bohdan Bieniek

SSN Jacek Błaszczyk

SSN Krzysztof Cesarz

SSN Dariusz Dończyk

SSN Jolanta Frańczak

SSN Małgorzata Gierszon

SSN Jerzy Grubba

SSN Paweł Grzegorczyk

SSN Jacek Gudowski

SSN Dariusz Kala

SSN Przemysław Kalinowski

SSN Wojciech Katner

SSN Halina Kiryło

SSN Kazimierz Klugiewicz

SSN Monika Koba

SSN Marian Kocon

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Wiesław Kozielewicz

SSN Anna Kozłowska

SSN Jerzy Kuźniar

SSN Michał Laskowski

SSN Rafał Malarski

SSN Jarosław Matras

SSN Dawid Miąsik

SSN Piotr Mirek

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Zbigniew Myszka

SSN Anna Owczarek

SSN Maciej Pacuda

SSN Władysław Pawlak

SSN Marek Pietruszyński

SSN Henryk Pietrzkowski

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Waldemar Płóciennik

SSN Piotr Prusinowski

SSN Zbigniew Puszkarski

SSN Krzysztof Rączka

SSN Marta Romańska (sprawozdawca)

SSN Andrzej Siuchniński

SSN Barbara Skoczkowska

SSN Romualda Spyt

SSN Krzysztof Staryk

SSN Andrzej Stępka

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Andrzej Tomczyk

SSN Roman Trzaskowski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

SSN Małgorzata Wąsek-Wiaderek

SSN Karol Weitz

SSN Eugeniusz Wildowicz

SSN Paweł Wiliński

SSN Andrzej Wróbel

SSN Włodzimierz Wróbel (sprawozdawca)

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w składzie połączonych Izb: Cywilnej,

Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych sprawy z wniosku Pierwszego Prezesa

Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2020 r. o rozstrzygnięcie rozbieżności w

wykładni prawa występującej w orzecznictwie Sądu Najwyższego w zakresie

dotyczącym zagadnienia prawnego:

„Czy udział w składzie sądu powszechnego, sądu wojskowego lub Sądu

Najwyższego osoby powołanej do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim

przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady

Sądownictwa, ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3 ze zm.), prowadzi do

naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 6 ust. 1

Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z

1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.) lub art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii

Europejskiej i art. 19 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej, wskutek czego,

zależnie od rodzaju rozpoznawanej sprawy:

a)

w postępowaniu karnym – osoba taka jest nieuprawniona do orzekania

(art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k.) albo zachodzi przypadek nienależytej obsady sądu

(art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.);

b)

w postępowaniu cywilnym – skład sądu z udziałem tak powołanej osoby

jest sprzeczny z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.)?”

podjął uchwałę:

1. Nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo

sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.

zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na

urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa

ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw

(Dz.U. z 2018 r., poz. 3).

2. Nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. albo

sprzeczność składu sądu z przepisami prawa w rozumieniu art. 379 pkt 4 k.p.c.

zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na

urząd sędziego w sądzie powszechnym albo wojskowym na wniosek Krajowej

Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z

dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3), jeżeli wadliwość procesu

powoływania prowadzi, w konkretnych okolicznościach, do naruszenia

standardu niezawisłości i bezstronności w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej

oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych

wolności.

3. Wykładnia art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz art. 379 pkt 4 k.p.c. przyjęta w

punktach 1 i 2 niniejszej uchwały nie ma zastosowania do orzeczeń wydanych

przez sądy przed dniem jej podjęcia oraz do orzeczeń, które zostaną wydane w

toczących się w tym dniu postępowaniach na podstawie Kodeksu postępowania

karnego przed danym składem sądu.

4. Punkt 1 niniejszej uchwały ma zastosowanie do orzeczeń wydanych z

udziałem sędziów Izby Dyscyplinarnej utworzonej w Sądzie Najwyższym na

podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2018 r.,

poz. 5 ze zm.) bez względu na datę wydania tych orzeczeń.

UZASADNIENIE

I. 1. Zmiany przepisów ustrojowych o organizacji i działaniu organów wymiaru

sprawiedliwości, w tym przede wszystkim o sposobie obsadzania stanowisk

sędziowskich, przeprowadzane począwszy od wejścia w życie ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3 ze zm.; dalej – ustawa z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie

ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa) oraz praktyka stosowania wprowadzonych

przez ustawodawcę rozwiązań, stały się źródłem licznych wątpliwości co do tego, czy

nie prowadzą do zbyt daleko idących odstępstw od wyznaczonych przez prawo

międzynarodowe i krajowe standardów, jakie powinny spełniać sądy. Kluczowe

znaczenie dla ich zachowania mają bowiem przymioty właściwe sędziom realizującym

w

składach

orzekających

zadania

wymiaru

sprawiedliwości,

a

mianowicie

niezawisłość i bezstronność oraz niezależność samego sądu, jako organu państwa

sprawującego

wymiar sprawiedliwości.

Wątpliwości,

o

których

mowa, były

przedstawiane do rozstrzygnięcia na drodze krajowej (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 28 marca 2019 r., III KO 154/18), ale także – na podstawie art.

267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (dalej - TFUE) – przez Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej – Trybunał Sprawiedliwości UE) (postanowienie

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 21 maja 2019 r., III CZP 25/19,

OSNC 2019, nr 10, poz. 99, postanowienia Sądu Najwyższego: z 12 czerwca 2019 r.,

II PO 3/19, z dnia 30 sierpnia 2018 r., III PO 7/18, z dnia 19 września 2018 r, III PO

8/18 oraz z dnia 19 września 2018 r., III PO 9/18 postanowienie Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 26 czerwca 2019 r., II GOK 2/18, postanowienie Sądu

Apelacyjnego w Krakowie z dnia 7 października 2019 r., I ACA 649/19).

Pytania o wykładnię prawa unijnego kierowane do Trybunału Sprawiedliwości

UE dotyczyły w istocie zgodności z prawem Unii Europejskiej przepisów regulujących

sposób powoływania sędziów sądów powszechnych i Sądu Najwyższego,

wyznaczających pozycję ustrojową Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, ale także

skutków wprowadzenia odstępstw od ustalonych wcześniej zasad obsadzania

stanowisk sędziowskich i statusu osób, które objęły urzędy po wręczeniu im aktów

powołania w postępowaniach prowadzonych począwszy od wejścia w życie ustawy z

dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. Wątpliwości

zgłaszane przez składy orzekające, które przedstawiały Trybunałowi Sprawiedliwości

UE albo Sądowi Najwyższemu zagadnienia dotyczące wymienionych kwestii,

sprowadzały się do tego, czy zmiany w systemie powoływania sędziów oraz sposób,

w jaki od wejścia w życie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej

Radzie Sądownictwa obsadzane są urzędy sędziowskie, mają wpływ na status osób,

które uzyskały w tym czasie powołania sędziowskie.

Zwolennicy jednego poglądu, udzielając na to pytanie twierdzących

odpowiedzi, przyjmują, że wadliwość w postępowaniu prowadzącym do obsadzenia

urzędu sędziowskiego przekłada się także na atrybuty sądu jako organu

sprawującego wymiar sprawiedliwości.

Drugi nurt poglądów zakłada niedopuszczalność wszelkiej dyskusji o znaczeniu

wadliwości postępowań poprzedzających wręczenie nominacji sędziowskich nie tylko

dla samej skuteczności aktu powołania, ale i w celu dokonania oceny, czy sędzia

powołany w wadliwym postępowaniu może tworzyć sąd spełniający standardy

międzynarodowe i krajowe (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 25 marca

2019 r., I CSK 183/18, wydane w Izbie Cywilnej, postanowienie Sądu Najwyższego z

dnia 17 maja 2019 r., I NO 55/18, wydane w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw

Publicznych Sądu Najwyższego, oraz uchwała z dnia 10 kwietnia 2019 r., II DSI 54/18,

podjęta w Izbie Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego). Z uchwały Izby Dyscyplinarnej z

dnia 10 kwietnia 2019 r. wynika, że osoby orzekające w tej Izbie zostały skutecznie

powołane do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego, a ich udział w składzie

orzekającym nie narusza wynikającego z art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw

Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, dalej EKOPCz) prawa do rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd,

ustanowiony przez ustawę, wskutek czego nie są osobami nieuprawnionymi do

orzekania w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k., a skład orzekający sądu, w którym

zasiadają, nie jest sądem nienależycie obsadzonym w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2

k.p.k.

Po wydaniu przez Trybunał Sprawiedliwości UE wyroku z dnia 19 listopada

2019 r., w zainicjowanych pytaniami prejudycjalnymi Sądu Najwyższego - Izby Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18, oraz po

zastosowaniu w sprawie III PO 7/18, rozstrzygniętej przez Sąd Najwyższy wyrokiem

z dnia 5 grudnia 2019 r., wykładni prawa przedstawionej przez Trybunał

Sprawiedliwości UE, wiążącej każdy sąd i organ władzy państwowej w Polsce,

niektóre z sądów powszechnych wystąpiły do Sądu Najwyższego z kolejnymi

zagadnieniami prawnymi, sprowadzającymi się do tego, w jaki sposób powinien

przebiegać test, czy konkretna sprawa została rozpoznana przez sąd niezawisły w

rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi, art. 2, art. 4 ust. 3, art. 6 ust. 3 Traktatu o Unii

Europejskiej (Dz.U.UE.C.07.306.1 ze zm. oraz Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30 ze

zm.; dalej - TUE) w związku z art. 47 Karty Praw Podstawowych (Dz. U. z 2009 r. Nr

203, poz. 1569, dalej – KPP) i art. 267 TFUE, oraz do tego, jakie skutki należy

powiązać ze stwierdzeniem braku po stronie sądu, który orzekał w sprawie, cechy

niezawisłości, bezstronności i uprzedniego ustanowienia na mocy ustawy w

rozumieniu prawa Unii Europejskiej (zob. postanowienia różnych składów Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z dnia 11 grudnia 2019 r., V AGa 380/18, V AGa 701/18,

V ACz 757/19, zarejestrowane w Sądzie Najwyższym pod sygnaturami III CZP 94/19,

III CZP 97/19, III CZP 98/19; postanowienia różnych składów Sądu Okręgowego w

Olsztynie z dnia 7 stycznia 2020 r., IX Cz 923/19, IX Cz 959/19, IX Cz 597/19, IX Cz

739/19, IX Cz 897/19, IX Cz 733/19, IX Cz 1004/19, zarejestrowane w Sądzie

Najwyższym pod sygnaturami III CZP 1/20, III CZP 3/20, III CZP 4/20, III CZP 5/20, III

CZP 6/20, III CZP 7/20, III CZP 8/20 oraz postanowienie Sądu Okręgowego w Jeleniej

Górze z dnia 17 grudnia 2019 r., VI Ka 618/19, zarejestrowane w Sądzie Najwyższym

pod sygnaturą I KZP 1/20). Inne sądy kontynuują postępowania, nie badając kwestii

związanych z obsadzeniem sądu, który orzekał w sprawie, nie tylko w niższej, ale i

wyższej instancji oraz w Sądzie Najwyższym.

2. Sąd

Najwyższy

stoi

na

straży

jednolitości

orzecznictwa

sądów

powszechnych oraz własnego, kształtującego orzecznictwo sądów powszechnych. W

celu zrealizowania tego zadania, w art. 83 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 825, dalej – u.SN lub ustawa o SN z

2017 r.), Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego został przez ustawodawcę

upoważniony do przedstawienia odpowiedniemu składowi tego Sądu wniosku o

rozstrzygnięcie

zagadnienia

prawnego

ocenianego

rozbieżnie

przez

sądy

powszechne lub składy orzekające Sądu Najwyższego.

W związku z wątpliwościami prawnymi przedstawianymi do rozstrzygnięcia

przez sądy powszechne i stwierdzoną już odmienną praktyką sądową, stwarzającą

zagrożenie pogłębiania się i utrwalenia rozbieżności w orzecznictwie sądów

powszechnych w kwestii o tak fundamentalnym znaczeniu dla przebiegu i wyniku

postępowania w sprawie, jak status i zdolność do realizowania zadań z zakresu

wymiaru sprawiedliwości przez organ, przed którym toczą się postępowania w

sprawach z zakresu prawa karnego i cywilnego, w dniu 15 stycznia 2020 r. Pierwsza

Prezes Sądu Najwyższego przedstawiła wniosek o rozstrzygnięcie przez połączone

Izby Cywilną, Karną oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego

zagadnienia prawnego przytoczonego w sentencji, sprowadzającego się do

określenia na gruncie przepisów o postępowaniu karnym i cywilnym skutków sytuacji,

w której w składzie sądu powszechnego, sądu wojskowego lub Sądu Najwyższego

uczestniczy osoba powołana do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego przez

Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w trybie

określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej

Radzie Sądownictwa.

3. W art. 83 ust. 1 u.SN ustawodawca upoważnił Pierwszego Prezesa Sądu

Najwyższego do przedstawienia zagadnienia prawnego takiemu składowi tego Sądu,

jaki Prezes uzna za odpowiedni ze względu na wagę i przedmiot zagadnienia. Do

rozstrzygnięcia zagadnienia, którego dotyczy wniosek z dnia 15 stycznia 2020 r.,

zostały wyznaczone przez Pierwszą Prezes Sądu Najwyższego połączone Izby

Cywilna, Karna oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, gdyż

wykonują one bieżące zadania z zakresu nadzoru judykacyjnego nad orzecznictwem

sądów powszechnych, w postępowaniach przed którymi powstają przytoczone

zagadnienia prawne oraz stosują przepisy o postępowaniu cywilnym i karnym, na

kanwie których rozstrzygnięte ma być zagadnienie.

Izby Sądu Najwyższego - Dyscyplinarna oraz Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw

Publicznych nie zostały wyznaczone do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, gdyż

– niezależnie od statusu organizacyjnego Izby Dyscyplinarnej Sądu Najwyższego, jej

zadań i miejsca w strukturze organów władzy sądowniczej, szczegółowo omówionych

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2019 r., III PO 7/18, a sprawiających,

że ta struktura organizacyjna nie może być uznana za sąd – sędziowie tych Izb

powołani zostali na urzędy sędziów Sądu Najwyższego po przeprowadzeniu

postępowania dotkniętego tymi samymi wadami, których wpływ na status sędziego

ma być przedmiotem oceny przy podejmowaniu uchwały. Oceniając skutki, które na

gruncie prawa procesowego należy powiązać z wadami procedury obsadzenia urzędu

sędziego, sędziowie Izby Dyscyplinarnej oraz Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw

Publicznych działaliby zatem jako „sędziowie we własnej sprawie”. To samo dotyczy

siedmiu sędziów w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego, powołanych do pełnienia

urzędu w postępowaniu ukształtowanym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. W odniesieniu do siedmiu sędziów

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego spełniona została zatem przesłanka wyłączenia ich

od rozpoznania sprawy. Wyłączenie takie nastąpiło na mocy postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 17 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20.

4. Podejmując uchwałę w składzie połączonych Izb Cywilnej, Karnej oraz Pracy

i

Ubezpieczeń

Społecznych,

Sąd

Najwyższy

wykonuje

wyrok

Trybunału

Sprawiedliwości UE z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C-624/18 i C625/18 przez wyjaśnienie praktycznych procesowych konsekwencji, jakie łączą się z

zasiadaniem w składzie orzekającym sądu przez sędziego, który został powołany na

urząd w postępowaniu prowadzonym przez Krajową Radę Sądownictwa, co do której

test niezależności od władzy ustawodawczej i wykonawczej ma wynik negatywny, a

samo postępowanie przed nią i ewentualnie także wcześniejsze lub kolejne etapy

postępowania zmierzającego do uzyskania przez konkretną osobę powołania na

urząd sędziego dotknięte są jeszcze innymi uchybieniami.

Z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE wynika, że sąd ostatniej instancji

państwa członkowskiego, taki jak Sąd Najwyższy, orzekający po uzyskaniu od

Trybunału Sprawiedliwości UE odpowiedzi na zadane pytanie dotyczące wykładni

prawa Unii albo rozstrzygający zagadnienie prawne bez kierowania pytania do

Trybunału Sprawiedliwości UE, gdy orzecznictwo tego Trybunału udziela już jasnej

odpowiedzi na kwestie prawa unijnego istotne dla rozstrzygnięcia sprawy lub

problemu prawnego przez sąd krajowy, musi sam uczynić wszystko co niezbędne do

tego, aby wykładnia prawa Unii przyjęta przez Trybunał Sprawiedliwości UE została

wprowadzona w życie (zamiast wielu zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia

5 kwietnia 2016 r., C‑689/13, Puligienica Facility Esco SpA, ECLI:EU:C:2016:199, pkt

42 i sentencja wyroku). W takiej sytuacji sąd ostatniej instancji nie może być związany

jakimkolwiek orzecznictwem sądów krajowych, jeżeli uzna, że nie jest ono zgodne z

prawem Unii (zob. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 5 kwietnia 2016 r.,

C‑689/13, Puligienica Facility Esco SpA, ECLI:EU:C:2016:199, pkt 38; z dnia 15

stycznia 2013 r., C‑173/09, Ełczinow, EU:C:2010:581, pkt 30).

Z dotychczasowego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE wynika też,

że „skuteczność (effet utile) art. 267 TFUE zostałaby osłabiona, gdyby sąd krajowy

natrafiał na przeszkodę uniemożliwiającą natychmiastowe stosowanie prawa Unii

zgodnie z orzeczeniem lub orzecznictwem Trybunału” (zob. np. wyroki Trybunału

Sprawiedliwości UE z dnia 9 marca 1978 r., 106/77, Simmenthal, EU:C:1978:49, pkt

20; z dnia 5 kwietnia 2016 r., C‑689/13, Puligienica Facility Esco SpA,

ECLI:EU:C:2016:199, pkt 39).

W

świetle

utrwalonego

i

niebudzącego

wątpliwości

interpretacyjnych

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE wynika wobec tego, że Sąd Najwyższy

ma obowiązek pominąć każde działanie władzy ustawodawczej lub wykonawczej albo

orzeczenie krajowe, które stałoby w sprzeczności z zasadą pierwszeństwa prawa

unijnego, zasadą lojalnej współpracy (art. 4 ust. 3 TUE) oraz zasadą skutecznej

ochrony sądowej (art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE), w tym w szczególności takie, które

miałoby na celu zablokowanie wykonania wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z

dnia 19 listopada 2019 r. przez wyjaśnienie konsekwencji wykładni prawa unijnego

dokonanej przez Trybunał Sprawiedliwości UE w tym orzeczeniu z punktu widzenia

krajowych przepisów procesowych. Dalszą logiczną konsekwencją tego orzecznictwa

jest

także

założenie,

że

skuteczność

rozstrzygnięcia

Sądu

Najwyższego,

stanowiącego wyraz stosowania prawa Unii Europejskiej, nie może być podważana w

sposób następczy przez działania podejmowane przez inne organy krajowe w

płaszczyźnie ustawodawczej, wykonawczej lub sądowniczej po wydaniu takiego

rozstrzygnięcia.

5. Po przedstawieniu zagadnienia prawnego przytoczonego w sentencji do

rozstrzygnięcia składowi połączonych Izb Cywilnej, Karnej, Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych, w Izbie Cywilnej Sądu Najwyższego w sprawie V CSK 347/19 zostało w

dniu 20 stycznia 2020 r. wydane z urzędu postanowienie o zastosowaniu – w związku

z wystąpieniem w dniu 18 grudnia 2019 r. z pytaniami prejudycjalnymi do Trybunału

Sprawiedliwości UE – zabezpieczenia sprowadzającego się do nakazania pominięcia

stosowania art. 82-84 oraz art. 86 i 87 u.SN, art. 45, art. 48, art. 49, art. 52, art. 189,

art. 379, art. 388, art. 390, art. 395, art. 397, art. 398 15, art. 412-413, art. 42410, art.

42411 § 2 k.p.c., a ponadto zawieszenia stosowania m.in. § 15, § 83a rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 29 marca 2018 r. - Regulamin Sądu

Najwyższego (Dz. U. z 2018 r., poz. 660 ze zm.) oraz art. 203 k.p.c. w związku z art.

355 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 i 2 k.p.c. w związku z art. 398 21 k.p.c.

Zabezpieczenie to zastosował Sąd w składzie sędziego powołanego w postępowaniu

prowadzonym na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa, co do którego zaistniały przesłanki do wyłączenia ze

składu wyznaczonego do podjęcia uchwały i który w związku z tym został wyłączony

z tego składu na mocy postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2020 r.

W postanowieniu z dnia 20 stycznia 2020 r., V CSK 347/19, nie został określony

żaden adresat ustalonych w nim obowiązków, nie można jednak przyjąć, że miałby

nim być Sąd Najwyższy dążący do wyjaśnienia konsekwencji wykładni prawa unijnego

dokonanej przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 19 listopada 2019 r. w

sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18 z punktu widzenia krajowych przepisów

procesowych. Jeżeli rozstrzygnięcie zawarte w postanowieniu z dnia 20 stycznia 2020

r., V CSK 347/19 było skierowane także do Sądu Najwyższego w składzie

wyznaczonym do podjęcia niniejszej uchwały, to Sąd Najwyższy – w celu osiągnięcia

rezultatu określonego wyżej, w pkt 4 – zobowiązany był do pominięcia go, jako

niemogącego stać na przeszkodzie wyłożeniu prawa krajowego tak, by było

stosowane zgodnie z prawem Unii. Zastosowanie się do zabezpieczenia w formie

ustalonej w postanowieniu w sprawie V CSK 347/19 przez sądy powszechne lub Sąd

Najwyższy w sprawach cywilnych wyłączyłoby możliwość wykonywania przez nie

wszystkich funkcji jurysdykcyjnych, gdyż ocena przesłanek procesowych i przesłanek

ważności postępowania, o których mowa w art. 379 k.p.c. (zabezpieczenie nie

precyzuje, której z kilku przesłanek ważności postępowania dotyczy) jest konieczna w

każdej ze spraw rozpoznawanych przez sądy powszechne i przez Sąd Najwyższy

według przepisów o postępowaniu cywilnym.

6. W dniu 21 stycznia 2020 r. skład orzekający w Izbie Dyscyplinarnej Sądu

Najwyższego w sprawie II DSI 75/19, a zatem w strukturze organizacyjnej niebędącej

sądem, o czym orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 5 grudnia 2019 r., III PO 7/18,

przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania: (1) czy art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k.,

rozumiany w ten sposób, że badanie, czy w wydaniu orzeczenia brała udział osoba

nieuprawniona, obejmuje badanie okoliczności prawidłowości powołania sędziego

przez Prezydenta RP, w tym również na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, w skład

której wchodzą sędziowie wybrani w sposób przewidziany w art. 9a ustawy z dnia 12

maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (tekst jedn. Dz. U. z. 2019 r. poz. 84)

jest niezgodny z art. 45 ust. 1, w związku z art. 173, w związku z art. 175 ust. 1, w

związku art. 178 ust. 1 i w związku z art. 180 ust. 1 Konstytucji RP, a przez to z art. 6

ust. 1 EKOPCz i art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE i z art. 179 Konstytucji RP w związku z art.

144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP, oraz (2) czy art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. rozumiany w ten

sposób, że badanie, czy sąd był nienależycie obsadzony, dopuszcza badanie

okoliczności prawidłowości powołania sędziego przez Prezydenta RP, w tym również

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym

przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa, jest niezgodny: (a) z art. 45 ust. 1, w związku z art. 173, w związku z

art. 175 ust. 1, w związku art. 178 ust. 1 i w związku z art. 180 ust. 1 Konstytucji RP,

a przez to z art. 6 ust. 1 zdanie pierwsze EKOPCz i art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE oraz z

art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP. Równocześnie skład

orzekający w tej sprawie wystąpił do Trybunału Konstytucyjnego o wstrzymanie lub

zawieszenie postępowań w sprawach podlegających rozpoznaniu przed Sądem

Najwyższym i sądami powszechnymi, dotyczących skuteczności czynności sędziów

Sądu Najwyższego oraz statusu (mandatu) sędziego Sądu Najwyższego, w

szczególności w sprawie niniejszego zagadnienia prawnego. Postanowienie o

zabezpieczeniu, o zastosowanie którego wnioskował skład orzekający w sprawie II

DSI 75/19, do dnia 23 stycznia 2020 r. nie zostało wydane. Zabezpieczenie takie,

nawet gdyby zostało zastosowane przez Trybunał Konstytucyjny, nie mogłoby, z

przyczyn wskazanych w pkt 4, stanowić dla Sądu Najwyższego przeszkody w podjęciu

uchwały.

7. Postanowienie o zabezpieczeniu z dnia 20 stycznia 2020 r. w sprawie V CSK

347/19,

zmierza

do

uniemożliwienia

wykonania

przez

Sąd

Najwyższy

spoczywającego na nim zadania polegającego na natychmiastowym zastosowaniu

prawa Unii przez Sąd Najwyższy zgodnie z wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości UE

z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18 oraz na

ujednoliceniu praktyki stosowania tego orzeczenia przez sądy powszechne. Dlatego,

z odwołaniem się do reguły wypracowanej w sprawie Simmenthal, Sąd Najwyższy w

składzie połączonych Izb musiał uznać postanowienie za akt stosowania prawa

sprzeczny z prawem unijnym i przez to „niewidziane” w postępowaniu zmierzającym

do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego (wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z

dnia 29 kwietnia 1999 r., C-224/97, Ciola v. Vorarlberg, ECLI:EU:C:1999:212).

8. W dniu 22 stycznia 2020 r. Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego została

powiadomiona przez Prezes Trybunału Konstytucyjnego o tym, że w Trybunale

Konstytucyjnym w dniu 21 stycznia 2020 r., Kpt 1/20, zarejestrowany został wniosek

Marszałek Sejmu z dnia 20 stycznia 2020 r. o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego,

w którym Sąd Najwyższy miałby pozostawać z Sejmem RP, co do tego, „czy w ramach

kompetencji Sądu Najwyższego mieści się podejmowanie uchwał abstrakcyjnych w

związku z orzeczeniem sądu międzynarodowego, zmieniających stan normatywny w

zakresie ustroju i organizacji wymiaru sprawiedliwości, czy też dokonywanie zmian w

tej materii pozostaje w wyłącznej kompetencji ustawodawcy”, a to w związku z

pytaniem, „czy Sąd Najwyższy jest uprawniony, w tym w drodze uchwały, o której

mowa w art. 83 § 1 u.SN, podejmowanej w związku z orzeczeniem sądu

międzynarodowego, do dokonywania zmian stanu normatywnego w sferze ustroju i

organizacji wymiaru sprawiedliwości, czy też, zgodnie z art. 10 ust. 1 i 2, art. 95 ust.

1, art. 176 ust. 2, art. 183 ust. 2 i art. 187 ust. 4 Konstytucji RP, tego rodzaju

uprawnienia pozostają w wyłącznej kompetencji ustawodawcy”.

Z pisma Prezes Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 stycznia 2020 r. wynika

ponadto, że w dniu 21 stycznia 2020 r. zarejestrowany został (także do sygnatury Kpt

1/20, gdyż zgłoszony w tym samym piśmie) wniosek Marszałek Sejmu z dnia 20

stycznia 2020 r. o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego, w którym Sąd Najwyższy

miałby pozostawać z Prezydentem RP, co do tego, „czy wykonywanie kompetencji

powoływania sędziów (art. 179 Konstytucji RP) i związana z tym kompetencja do

interpretacji przepisów Konstytucji RP w tym zakresie, a także ocena skuteczności

dokonanego aktu nominacyjnego może być przedmiotem kontroli Sądu Najwyższego

lub innego sądu, czy też jest to osobiste uprawnienie Prezydenta RP, które nie

podlega kontroli władzy sądowniczej”, a to w związku z pytaniem, „czy kompetencja

Prezydenta RP, o której mowa w art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji,

może być rozumiana w ten sposób, że dozwolone jest przyznanie Sądowi

Najwyższemu lub innemu sądowi nieprzewidzianych Konstytucją RP kompetencji do

oceny skuteczności powołania sędziego, a w szczególności kompetencji do oceny

skuteczności nadania sędziemu, którego dotyczy akt powołania, prawa do

wykonywania władzy sądowniczej, czy Sąd Najwyższy może dokonywać wiążącej

interpretacji przepisów Konstytucji RP w związku z wykonywaniem przez Prezydenta

RP prerogatywy, o której mowa w art. 144 ust. 3 pkt 17 i art. 179 Konstytucji RP, a w

szczególności czy Sąd ten może określać, jakie są warunki skuteczność powołania

sędziego”.

Informacje o tych zdarzeniach zostały przekazane Pierwszej Prezes Sądu

Najwyższego z konstatacją, jakoby złożenie przez Marszałek Sejmu w Trybunale

Konstytucyjnym wniosku z dnia 20 stycznia 2020 r. o rozstrzygnięcie sporu

kompetencyjnego miało wywołać skutek w odniesieniu do postępowań prowadzonych

przez Sąd Najwyższy, i chociaż w piśmie Marszałek Sejmu nie została powołana

choćby sygnatura nadana wnioskowi Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego o podjęcie

niniejszej uchwały, to zostało ono złożone zapewne z zamysłem, że wniosek o

rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego będzie przeszkodą do prowadzenia

postępowania zmierzającego do podjęcia uchwały.

W

związku

z

tezami

sformułowanymi

w

piśmie

Prezes

Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 22 stycznia 2020 r., Sąd Najwyższy rozważył ich znaczenie z

punktu widzenia prawa Unii Europejskiej oraz zbadał, czy pozostaje w sporze

kompetencyjnym z jakimkolwiek centralnym, konstytucyjnym organem państwa.

W pierwszej kwestii należy stwierdzić, że – zgodnie z tym, co wskazano w pkt

4, Sąd Najwyższy zobligowany jest do pominięcia wszelkich regulacji krajowych, które

stanowiłyby potencjalnie przeszkodę dla podjęcia przez niego uchwały zmierzającej

do natychmiastowego zastosowania prawa Unii zgodnie z wyrokiem Trybunału

Sprawiedliwości UE z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C-624/18 i C625/18 i ujednolicenia praktyki stosowania tego orzeczenia przez sądy powszechne.

Do takich regulacji należy art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji

i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (jedn. tekst: Dz. U. z 2019 r.,

poz. 2393, dalej jako: ustawa o org. tr. pr. TK), zgodnie z którym wszczęcie

postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie rozstrzygnięcia sporu

kompetencyjnego powoduje zawieszenie postępowań przed organami, które

prowadzą spór kompetencyjny. Niezależnie od oceny kwestii istnienia pomiędzy

Sądem Najwyższym, Sejmem RP i Prezydentem RP sporu kompetencyjnego (o czym

niżej) wskazany przepis nie mógłby wywoływać skutku, o którym w nim mowa, w

odniesieniu do podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały, gdyż Sąd Najwyższy musiałby

go pominąć jako sprzeczny z prawem Unii Europejskiej (por. pkt 7). Przechodząc do

kwestii istnienia sporu kompetencyjnego wskazać należy, że w postanowieniu z dnia

20 maja 2009 r., Kpt 2/08 (OTK-A 2009, nr 5, poz. 78), Trybunał Konstytucyjny

wyjaśnił, iż kompetencję konstytucyjnego organu państwa stanowi upoważnienie

takiego organu przez ustrojodawcę lub ustawodawcę do działania o sprecyzowanych

przez prawo następstwach w przedmiotowo określonej sferze; podjęcie tego działania

może być obowiązkiem prawnym lub uprawnieniem danego organu. Tak rozumianych

kompetencji nie należy utożsamiać z funkcjami ustrojowymi organów (rolami

spełnianymi w systemie konstytucyjnym), z zadaniami (tj. prawnie określonymi celami

i następstwami funkcjonowania poszczególnych organów państwa) ani też z

zakresami właściwości rzeczowej (przedmiotowo określonymi sferami działania).

W świetle art. 189 Konstytucji RP Trybunał Konstytucyjny rozstrzyga spory

kompetencyjne pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa, a zatem

orzeka o treści i granicach kompetencji pozostających w sporze organów, ale także o

kształcie prawnym spornej kompetencji. Przedmiotem rozstrzygnięcia może być

zarówno aspekt przedmiotowy spornych kompetencji (treść działań organów

pozostających w sporze o kompetencje), jak i aspekt osobowy (określenie podmiotów

władnych podjąć określone przez prawo działania). Jak przyjął Trybunał Konstytucyjny

w postanowieniu z dnia 20 maja 2009 r., Kpt 2/08, pytanie o kompetencję pojawia się

z reguły na tle konkretnych sytuacji jednostkowych, w których dwa (lub więcej)

centralne organy państwa uznały się za właściwe do podjęcia tożsamych działań

prawnych bądź uznały się za niewłaściwe do podjęcia danego aktu. Kognicja

Trybunału Konstytucyjnego nie ogranicza się przy tym do rozstrzygania sporów o

kompetencje ustanowione tylko w Konstytucji RP, gdyż zadania centralnych organów

konstytucyjnych wykonywane są przez wykorzystanie kompetencji zarówno

konstytucyjnych, jak i ustawowych, a ponadto – wynikających z innych aktów

powszechnie obowiązujących (ratyfikowanych umów międzynarodowych, a nawet –

rozporządzeń). W odniesieniu do centralnych konstytucyjnych organów państwa

ustalenie treści i zakresu ich poszczególnych kompetencji następuje przez

zestawienie

szczegółowych

unormowań

kompetencyjnych

z

określonymi

w

Konstytucji RP funkcjami i zadaniami konkretnych organów pozostających w sporze

kompetencyjnym.

Z odwołaniem się do poglądów doktryny, w postanowieniu z dnia 28 czerwca

2008 r., Kpt 1/08 (OTK-A 2008, nr 5, poz. 97), Trybunał Konstytucyjny wskazał, że

spór kompetencyjny występuje wtedy, gdy dwa lub więcej centralne konstytucyjne

organy państwa uznały się za właściwe do rozstrzygnięcia tej samej sprawy lub wydały

w sprawie rozstrzygnięcie (spór kompetencyjny pozytywny) albo gdy organy te uznały

się za niewłaściwe do rozstrzygnięcia określonej sprawy (spór kompetencyjny

negatywny). Spór tego rodzaju może mieć charakter tylko rzeczowy, a poza tym musi

być rzeczywisty, a nie teoretyczny, motywowany chęcią – wyprzedzającego spór –

uzyskania wiążącej wykładni Trybunału Konstytucyjnego.

Z wyrażonej w art. 7 Konstytucji RP zasady legalizmu wynika, że wszystkie

działania organów władzy muszą być określone przez prawo. Stwierdzenie, że

jakiemuś organowi przysługuje pewna kompetencja nie jest możliwe inaczej, jak tylko

po precyzyjnym wskazaniu na jej prawne źródło. Jeśli prawo nie określi wyraźnie

kompetencji do działania organu państwa w danym zakresie, to kompetencja taka nie

istnieje (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2006 r., K 40/05, OTKA ZU 2006, nr 7, poz. 82 i powołane tam orzecznictwo).

W celu zrealizowania nałożonego na Sąd Najwyższy zadania polegającego na

zapewnieniu jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i własnego, kompetencją

tego Sądu w art. 83 ust. 1 u.SN objęte zostało podejmowanie – z inicjatywy m.in.

Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego – uchwał wyjaśniających zagadnienia

prawne powstające na gruncie prawa materialnego i procesowego w związku ze

sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości przez sądy powszechne i sprawowaniem

nad tą działalnością nadzoru judykacyjnego przez Sąd Najwyższy. Na rzecz żadnego

innego centralnego organu państwa ani w Konstytucji RP, ani w ustawie zwykłej nie

została przyznana taka sama lub choćby podobna kompetencja.

Marszałek Sejmu wskazała, że spór Sejmu RP z Sądem Najwyższym ma swoje

źródło w określających kompetencje tych organów art. 10 ust. 1 i 2, art. 95 ust. 1, art.

176 ust. 2, art. 183 ust. 2 i art. 187 ust. 4 Konstytucji RP, a spór Prezydenta RP z

Sądem Najwyższym, w art. 179 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP.

Żaden z powołanych we wniosku Marszałek Sejmu przepisów konstytucyjnych, ale

także niepowołanych w nim przepisów ustaw zwykłych, w szczególności

określających formy realizacji zadań nałożonych na Sejm RP lub Prezydenta RP, nie

przyznaje tym organom kompetencji do ustalania wykładni przepisów prawa

procesowego, stosowanego przez sądy powszechne przy rozpoznawaniu spraw

cywilnych i karnych. Nie istnieje zatem płaszczyzna, na której mógłby powstać spór

kompetencyjny pomiędzy Sądem Najwyższym, zmierzającym do rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego przedstawionego mu we wniosku Pierwszej Prezes z dnia 15

stycznia 2020 r., a Sejmem RP lub Prezydentem RP. Sąd Najwyższy nie stwierdził

zatem, żeby w związku z wykonywaniem własnych zadań i przyznanych mu w tym

celu kompetencji pozostawał z Sejmem RP lub z Prezydentem RP w sporze

kompetencyjnym, na który Marszałek Sejmu powołuje się w piśmie z dnia 21 stycznia

2020 r. Charakterystyczne jest zresztą, że na istnienie takiego sporu nie powoływał

się Prezydent RP, natomiast twierdzenie o jego istnieniu w relacji między Sądem

Najwyższym i Prezydentem RP sformułowała Marszałek Sejmu. Wniosek ma zatem

charakter instrumentalny, a sam domniemany spór jest w istocie pozorny. Przy braku

podstaw merytorycznych, zmierza nie tyle do rozstrzygnięcia nieistniejącego w

rzeczywistości sporu, lecz do uruchomienia związanych z nim następczych

instrumentów, w tym przede wszystkim w postaci środków tymczasowych.

Stosownie do art. 86 ust. 1 ustawy org. tr. pr. TK, wszczęcie postępowania

przed Trybunałem Konstytucyjnym powoduje zawieszenie postępowań przed

organami, które prowadzą spór kompetencyjny. Nie oznacza to jednak zawieszenia

wszelkiej ich działalności. Zawiadomienie z dnia 22 stycznia 2020 r. nie było zatem

przeszkodą do podjęcia uchwały przez skład połączonych Izb Sądu Najwyższego,

gdyż Sąd ten nie stwierdził, żeby podejmując uchwałę działał w warunkach sporu

kompetencyjnego z Sejmem RP lub Prezydentem RP co do tego, który z tych organów

może dokonać – zmierzającej do ujednolicenia praktyki sądowej i wykonania wyroku

Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C624/18 i C-625/18 – wykładni art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. i art. 379 pkt 4 k.p.c. w kontekście

art. 6 ust. 1 EKOPCz, którego standardy zostały przeniesione do art. 45 ust. 1

Konstytucji RP, ale przede wszystkim w kontekście art. 47 KPP. Tego rodzaju

kompetencja przysługuje bowiem tylko Sądowi Najwyższemu.

Sąd Najwyższy działa przy rozstrzyganiu wniosku Pierwszej Prezes Sądu

Najwyższego jako organ państwa członkowskiego związany wykładnią prawa

unijnego przyjętą w wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 19 listopada 2019 r.

i mający za zadanie zapewnienie pełnej skuteczności prawu unijnemu przez

wyjaśnienie wpływu tej wykładni na wykładnię i stosowanie krajowych przepisów

procesowych. W tej sytuacji Sąd Najwyższy nie tylko miał prawo ale wręcz obowiązek

nie uwzględnić treści art. 86 ust. 1 ustawy org. tr. pr. TK, jako przepisu sprzecznego z

prawem unijnym, w zakresie, w jakim wniosek Marszałek Sejmu z dnia 20 stycznia

2020 r., inicjujący rzekomy spór kompetencyjny, miałby – choćby czasowo uniemożliwić Sądowi Najwyższemu wykonanie wyroku Trybunału Sprawiedliwości

UE. Obowiązek „zignorowania” art. 86 ust. 1 ustawy org. tr. pr. TK wynika nie tylko z

przedstawionego

przykładowo

wyżej

w punkcie

orzecznictwa

Trybunału

Sprawiedliwości UE, ale także z art. 91 ust. 3 Konstytucji RP, zgodnie z którym

przepisy rangi ustawowej ustępują pierwszeństwa stosowania przepisom prawa

unijnego, w tym art. 47 KPP. Ocena zaś, czy art. 86 ust. 1 ustawy org. tr. pr. TK

powinien zostać pominięty przy postępowaniu nad wnioskiem Pierwszej Prezes Sądu

Najwyższego należy do Sądu Najwyższego podejmującego niniejszą uchwałę, a nie

do jakiegokolwiek innego organu.

Organy powołujące się na powstanie rzekomego sporu kompetencyjnego i

oczekujące, że Sąd Najwyższy powstrzyma się z działaniem opartym na art. 83 ust. 1

u.SN nie przeciwstawiły tej normie kompetencyjnej, uznanej przez nie za sporną,

adresowanych do nich norm mogących być podstawą działania o identycznej lub

choćby zbliżonej treści. Sąd Najwyższy nie stwierdził bowiem, żeby centralne organy

państwa, z którymi miałby pozostawać w opisanym we wniosku Marszałek Sejmu z

dnia 22 stycznia 2020 r. sporze kompetencyjnym, wstrzymały się w jakimkolwiek

obszarze z wykorzystywaniem przyznanych im kompetencji w celu zrealizowania

nałożonych na nie zadań, jak tego wymagał art. 86 ust. 1 ustawy org. tr. pr. TK, a co

mogłoby świadczyć o rzeczywistym wystąpieniu sporu kompetencyjnego, którego

dotyczy ten wniosek. W szczególności, Sejm RP w dniu 23 stycznia 2020 r.

kontynuował prace legislacyjne nad ustawą o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw,

uchwaloną na posiedzeniu w dniu 20 grudnia 2019 r., którą – po odrzuceniu wniosku

Senatu RP o odrzucenie tego projektu ustawy – przekazał do podpisania

Prezydentowi RP.

9. Charakter kompetencji ustalonej na rzecz Sądu Najwyższego w art. 83 § 1

u.SN, w celu zrealizowania której została podjęta niniejsza uchwała, oraz tych, na

które – jako pozostające z nią w kolizji – wskazała Marszałek Sejmu w piśmie z dnia

22 stycznia 2020 r., jest nieporównywalny z kompetencjami, o które spór stał się

przyczyną stwierdzenia postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2017 r., II KK 313/17, na

podstawie art. 86 ust. 1 ustawy org. tr. pr. TK zawieszenia postępowania w

rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy sprawie indywidualnej M.K., M.W., G.P. i K.B.,

w związku ze skargą kasacyjną oskarżycieli posiłkowych po zastosowaniu prawa łaski

przez Prezydenta RP wobec nieprawomocnie skazanych. Wspólne w obu

postępowaniach jest to, że w sprawie II KK 313/17 znowu nie sam Prezydent RP, lecz

Marszałek Sejmu wniósł o stwierdzenie zawieszenia postępowania na podstawie art.

86 ust. 1 ustawy org. tr. pr. TK, ze względu na okoliczność, że w dniu 8 czerwca 2017

r. zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego

w sprawie indywidualnej M.K., M.W., G.P. i K.B między Prezydentem RP a Sądem

Najwyższym.

Chociaż

wniosek

inicjujący

postępowanie

przed

Trybunałem

Konstytucyjnym nie wskazywał na to, aby także Prezydent RP uznawał się właściwym

do wykonywania czynności i podejmowania decyzji zastrzeżonych do kompetencji

orzeczniczych Sądu Najwyższego w sprawie II KK 313/17, to – jak podkreślił Sąd

Najwyższy w motywach postanowienia stwierdzającego skutek w postaci zawieszenia

postępowania – sam wniosek dotyczył uznania się przez Prezydenta RP

upoważnionym do realizowania prawa łaski w sprawie indywidualnej, w której co do

zasady sąd powszechny pod nadzorem Sądu Najwyższego powinien przesądzić

kwestię popełnienia przestępstwa, od czego dopiero następnie zależy wykonanie

wobec określonej osoby prawa łaski przez Prezydenta RP. Sąd Najwyższy podkreślił,

że uprawnienie Prezydenta RP zostało faktycznie wykonane w sposób, który w świetle

art. 529 k.p.k. pozbawiałby Sąd Najwyższy kompetencji do rozpoznania kasacji

wniesionych w sprawie. Zaniechanie rozpoznania od dnia 8 czerwca 2017 r. przez

Trybunał Konstytucyjny zarówno przedstawionego wyżej wniosku o rozpatrzenie

sporu kompetencyjnego, jak i wniosków o umorzenie postępowania o jego

rozstrzygnięcie ze względu na pozorność tego sporu kompetencyjnego, powoduje, że

sprawa, w której miał zaistnieć spór kompetencyjny między Sądem Najwyższym a

Prezydentem RP, stwierdzony jednak nie przez Prezydenta RP, a przez Marszalka

Sejmu RP, pozostaje zawieszona od dnia 8 czerwca 2017 r. Nadmienić trzeba, że

„rzekomy” spór nie blokował jednak działalności Prezydenta RP, który stosował prawo

łaski także po tej dacie

10. Na posiedzeniu niejawnym, na którym rozpoznany został wniosek

Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały pisemne stanowiska co do

tego wniosku przedstawili Rzecznik Praw Dziecka oraz Prokurator Generalny.

Rzecznik Praw Dziecka, zgłaszając udział w postępowaniu i wnosząc o jego

odroczenie w celu umożliwienia mu staranniejszego przygotowania stanowiska,

akcentował potrzebę stabilności tych postępowań, które toczą się z udziałem w nich

dzieci w różnych rolach procesowych i stabilności orzeczeń wydanych w takich

postępowaniach. Wartości jaką jest stabilność sytuacji procesowej i ewentualnie

wydanego w sprawie rozstrzygnięcia, Rzecznik Praw Dziecka nie próbował nawet

przeciwstawić wartości, jaką jest niezawisłość i bezstronność sędziego oraz

niezależność sądu, przed którym toczy się postępowanie.

Prokurator Generalny wniósł o odmowę podjęcia uchwały, argumentując, że

nie istnieje rozbieżność poglądów co do tego, że uzyskanie powołań sędziowskich w

postępowaniu ukształtowanym ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa oraz ustawą o SN z 2017 r. przez osoby zasiadające

w składach orzekających nie spowodowało obniżenia standardu niezawisłego i

bezstronnego sędziego i niezależnego sądu, który powinien sprawować wymiar

sprawiedliwości w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 EKOPCz i art. 47

KPP. Prokurator Generalny twierdził, że kwestia organizacji wymiaru sprawiedliwości

oraz postępowań, w których następuje powierzenie konkretnej osobie upoważnienia

do sprawowania władzy sądowniczej pozostaje wewnętrzną materią państwa

członkowskiego, co oznacza, że nawet dotknięta wadami procedura powołania

sędziów nie oznacza per se możliwości kwestionowania tych powołań.

II. 11. Zagadnienie prawne rozstrzygane przez skład połączonych Izb Cywilnej,

Karnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie zmierza do rozwiązania problemów

ustrojowych z określeniem statusu osób, które po przeprowadzeniu postępowań

ukształtowanych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa zostały powołane na urzędy sędziowskie przez Prezydenta RP, gdyż

niewątpliwie osoby te uzyskały formalnie status sędziów. Tego statusu Sąd Najwyższy

niniejszą uchwałą i w wykonaniu wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 19

listopada 2019 r. nie jest w stanie nikomu ani przyznać, ani odebrać, i z tego między

innymi powodu nie pozostaje w jakimkolwiek sporze kompetencyjnym z Prezydentem

RP. Kwestia tego statusu nie została objęta wnioskiem Pierwszej Prezes Sądu

Najwyższego z dnia 15 stycznia 2020 r. Problem, o którym mowa, w odniesieniu do

sędziów Sądu Najwyższego, którzy zostali powołani do pełnienia urzędu na wniosek

Krajowej Rady Sądownictwa, której skład został określony według zasad

wynikających z ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa, jest przedmiotem postępowań w sprawach III CZP 25/19 i II PO 3/19,

w

których

przedstawiono

odpowiednie

pytania

prejudycjalne

Trybunałowi

Sprawiedliwości UE (por. pkt 62 uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5

grudnia 2019 r., III PO 7/18, nie publ.). Podejmując niniejszą uchwałę Sąd Najwyższy

kierował się założeniem, że osoby, które zostały powołane do pełnienia urzędu po

przeprowadzeniu postępowań ukształtowanych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o

zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, formalnie uzyskały status sędziów.

Założenie to nie wyklucza jego negatywnej weryfikacji w zależności od wyniku

postępowań w sprawach III CZP 25/19 i II PO 3/19, który w dużej mierze

uwarunkowany jest odpowiedzią ze strony Trybunału Sprawiedliwości UE na pytania

prejudycjalne, które zostały przedstawione w tych sprawach.

Zagadnienie prawne rozstrzygane przez skład połączonych Izb Cywilnej,

Karnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych nie zmierza też do oceny, czy model

postępowania prowadzącego do powołania sędziego ukształtowany ustawą z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz skala uchybień

popełnionych w konkretnych takich postępowaniach, godziły w prawo dostępu do

służby publicznej

pozbawionych

osób

kandydujących

możliwości

na

uczestniczenia

urząd

w

sędziego,

rzetelnie

a

ostatecznie

przeprowadzonym

postępowaniu konkursowym. Ten problem rozważany był w Izbie Kontroli

Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego (w składzie obsadzonym w

całości w postępowaniu, któremu zarzuca się poważne naruszenie standardów) w

uchwale z dnia 3 stycznia 2020 r., I NOZP 3/19. W niniejszej uchwale Sąd Najwyższy

musiał jednak ocenić wskazane okoliczności z perspektywy znaczenia, jakie należy

im przypisać w związku z realizowaniem przez uprawnionych prawa do sądu,

zagwarantowanego im w aktach prawa unijnego, prawa międzynarodowego i w art.

45 ust. 1 Konstytucji RP.

Zadaniem Sądu Najwyższego w niniejszej uchwale jest zatem udzielenie

odpowiedzi na pytanie, czy uczestniczenie w składzie sądu powszechnego,

wojskowego albo Sądu Najwyższego rozpoznającego sprawę na podstawie Kodeksu

postępowania cywilnego lub Kodeksu postępowania karnego przez osobę, która

odebrała nominację sędziowską od Prezydenta RP po przeprowadzeniu postępowań

ukształtowanych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa, nie powoduje niedopuszczalnego w świetle art. 6 ust. 1 EKOPCz, art.

45 ust. 1 Konstytucji i art. 47 KPP obniżenia standardu bezstronności i niezależności

sądu, oraz – w razie gdyby tak było – określenie procesowych konsekwencji

sprawowania wymiaru sprawiedliwości w takich warunkach.

Liczne szczegółowe instytucje od lat obecne w systemie prawa procesowego

cywilnego i karnego służą zrealizowaniu standardu niezawisłości i bezstronności

sędziego oraz niezależności sądu. Zagadnienie prawne przedstawione do

rozstrzygnięcia

niniejszą

uchwałą

zmierza

do

uzyskania

odpowiedzi,

czy

uczestniczenie w składzie orzekającym osoby powołanej na urząd sędziego po

przeprowadzeniu postępowań ukształtowanych ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o

zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa może być – ze względu na art. 6 ust.

1 EKOPCz, art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 47 KPP – uznane w postępowaniu karnym

za bezwzględną przyczynę odwoławczą wymienioną w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., a w

postępowaniu cywilnym za przyczynę nieważności postępowania wymienioną w art.

379 pkt 4 k.p.c.

12. Jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu z dnia 28

stycznia 2014 r., BSA I-4110-4-4/13 (OSNC 2014, nr 5, poz. 49) jest on – w ramach

dokonywanej wykładni prawa – w pełni uprawniony do samodzielnej oceny spójności

określonego rozwiązania ustawowego z zasadami konstytucyjnymi; może, a nawet

powinien interpretować prawo w sposób „przyjazny” Konstytucji (wykładnia

prokonstytucyjna). Wykładnia „przyjazna” Konstytucji obejmuje nakaz preferowania

takiej interpretacji, która nie tylko odpowiada ustawie zasadniczej, ale odpowiada jej

najpełniej przez to, że realizuje wyrażone w niej wartości w najszerszym możliwym

wymiarze, choćby inne warianty interpretacyjne były także do utrzymania z

perspektywy konstytucyjności. Prowadzenie tego rodzaju rozumowań nie tylko mieści

się w pełni w kompetencjach sądów ale jest też ich obowiązkiem wynikającym z art. 8

oraz art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, wykraczając poza kompetencje Trybunału

Konstytucyjnego, odpowiedzialnego wyłącznie za pionową spójność systemu

prawnego (por. art. 188 Konstytucji RP).

Obowiązkiem Sądu Najwyższego jest ponadto uwzględnienie, w ramach

wykładni i dokonywanych ocen prawnych, orzecznictwa ETPCz i Trybunału

Sprawiedliwości UE, a w szczególności poglądu wyrażonego przez Trybunał

Sprawiedliwości UE w wyroku z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C624/18 i C-625/18, odnoszącego się do wymagań, jakie w demokratycznych

państwach należy stawiać sądom, żeby w świetle art. 6 EKOPCz i art. 47 KPP mogły

być uznane za bezstronne, niezależne i powołane uprzednio na podstawie ustawy.

Związanie to wynika wprost z konstytucyjnego usytuowania Sądu Najwyższego jako

organu powołanego do sprawowania wymiaru sprawiedliwości w rozumieniu art. 175

ust. 1 Konstytucji RP. Wynika ono także bezpośrednio z roli, jaką pełni Sąd Najwyższy

w systemie wymiaru sprawiedliwości Unii Europejskiej, stojąc wraz z innymi

uprawnionymi i zobowiązanymi organami sądowymi na straży ochrony praw i wolności

chronionych w art. 47 KPP i art. 6 ust. 1 EKOPCz. Z obowiązku tego Sąd Najwyższy

nie może być zwolniony decyzjami władzy wykonawczej czy ustawodawczej.

III. 13. Zagwarantowanie jednostkom prawa do sądu, jako publicznego prawa

podmiotowego wobec państwa, jest jedną z podstaw koncepcji demokratycznego

państwa.

Z

tego

prawa

wynika

konieczność

zagwarantowania

jednostce

rozstrzygnięcia o jej sytuacji prawnej lub opartego na prawie sporu z inną osobą, przez

organ o statusie sądu i udzielenia jej w ten sposób ochrony prawnej. Odmowa

zrealizowania prawa do sądu lub niewłaściwa forma jego realizacji, rodzą

odpowiedzialność państwa w sferze prawa wewnętrznego i międzynarodowego.

Konstrukcja prawa do sądu, stanowiącego nie tylko uprawnienie samo w sobie,

lecz przede wszystkim środek ochrony wszystkich pozostałych praw podmiotowych,

została określona w art. 6 ust. 1 EKOPCz, ratyfikowanej przez Polskę dnia 15 grudnia

1992 r., w świetle którego „[k]ażdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego

rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd [...]

przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o

zasadności [...] oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej”. Taka

konstrukcja prawa do sądu została przeniesiona do art. 45 ust. 1 Konstytucji RP,

stanowiącego, że „[k]ażdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia

sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i

niezawisły sąd” [zob. wyroki TK z dnia 9 czerwca 1998 r., K 28/97, OTK 1998, nr 4,

poz. 4; z dnia 12 maja 2003 r., SK 38/02, OTK-A 2003, nr 5, poz. 38; z dnia 24

października 2007 r., SK 7/06, OTK-A 2007, nr 9, poz. 108]. Jej rozwinięcie zawierają

postanowienia art. 77 ust. 2 Konstytucji RP, zakazującego zamykania drogi sądowej

do dochodzenia naruszonych wolności lub praw [zob. wyrok TK z dnia 10 maja 2000

r., K 21/99, OTK 2000, nr 4, poz. 109] i art. 78 Konstytucji RP, zapewniającego

stronom prawo zaskarżania orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji [zob.

wyrok TK z dnia 16 listopada 1999 r., SK 11/99, OTK 1999, nr 7, poz. 158].

Ta sama formuła prawa do sądu została przyjęta w art. 47 KPP [zob. wyroki

Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 27 lutego 2018 r., C-64/16, Associação Sindical

dos Juízes Portugueses v. Tribunal de Contas, pkt 35; z dnia 13 marca 2007 r., C432/05 Unibet London Ltd v. Justitiehanslern, pkt 37; z dnia 22 grudnia 2010 r., C279/09, DEB Deutsche Energiehandels (…) v. RFN, pkt 29-33]. Ustęp 1 art. 47 KPP,

w świetle którego każdy, czyje prawa i wolności zagwarantowane przez prawo Unii

Europejskiej zostały naruszone, ma prawo do skutecznego środka prawnego przed

sądem, jest odpowiednikiem art. 13 EKOPCz, a ust. 2 – odpowiednikiem art. 6 ust. 1

EKOPCz, z zastrzeżeniem, że ustanowione w art. 6 ust. 1 EKOPCz ograniczenie

zastosowania ustanowionego nim prawa do sporu o prawa i obowiązki o charakterze

cywilnym oraz do oskarżenia w sprawie karnej, nie znajduje zastosowania w

odniesieniu do prawa Unii i jego wykonania.

W art. 4 ust. 3 akapit pierwszy TUE państwa członkowskie zobowiązały się

zapewnić na swym terytorium, że prawo Unii będzie stosowane i poszanowane, a w

art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, że ustanowią środki niezbędne do zapewnienia

jednostkom poszanowania ich prawa do skutecznej ochrony sądowej w dziedzinach

objętych prawem Unii. Istnienie warunków do realizowania skutecznej sądowej

kontroli poszanowania prawa Unii jest uznawane za nieodłączną cechę państwa

prawa [wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 28 marca 2017 r., C-72/15, PJSC

Rosneft Oil Company v. Her Majesty’s Treasury (…) pkt 73] i zasadę ogólną prawa

Unii wynikającą z tradycji konstytucyjnych wspólnych państwom członkowskim,

wyrażoną w art. 6 i art. 13 EKOPCz.

Polskie sądy powszechne i Sąd Najwyższy mogą orzekać o kwestiach

związanych ze stosowaniem lub z wykładnią prawa Unii Europejskiej i należą one,

jako „sądy” w znaczeniu zdefiniowanym w tym prawie, do systemu organów

zapewniających korzystanie ze środków odwoławczych „w dziedzinach objętych

prawem Unii” w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Sądy te powinny zatem

spełniać wymagania warunkujące ich zdolność do zapewnienia skutecznej ochrony w

tych dziedzinach. W wyroku z dnia 19 listopada 2019 r., w połączonych sprawach C585/18, C-624/18 i C-625/18 Trybunał Sprawiedliwości UE przyjął, że do powołania

się na przepisy Traktatu chroniące niezależność sądownictwa w państwach

członkowskich nie jest konieczne, aby sąd w danej sprawie stosował prawo Unii;

wystarczające jest, że sądy krajowe potencjalnie mogą rozstrzygać kwestie dotyczące

stosowania lub wykładni tego prawa.

14. Instytucja sądu ma chronić przed arbitralnością i interesownością władzy

oraz przed emocjami tych, którzy w sporze są silniejsi finansowo, liczbowo czy wręcz

fizycznie. Żeby jednak sąd mógł chronić słabszych, musi być niezależny i niezawisły,

od jakichkolwiek bezpośrednich i pośrednich wpływów władzy rządu i parlamentu,

partii politycznych i grup finansowych. Nie jest to niezależność absolutna: orzeczenia

sądu podlegają wielostopniowej kontroli, sposób działania sądu musi być jawny, a

powody podejmowanych decyzji nie mogą być ukrywane, lecz muszą być w sposób

wyczerpujący przedstawiane tym, którzy do sądu przyszli ze swoją sprawą, a także

całemu społeczeństwu.

Sądy związane są w orzekaniu wolą społeczeństwa wyrażoną w Konstytucji i

ustawach. Przez decyzje społeczeństwa o przystąpieniu do międzynarodowych

organizacji, sądy muszą też przestrzegać prawa międzynarodowego oraz prawa

stanowionego przez międzynarodowe organizacje. Dotyczy to w szczególności prawa

Unii Europejskiej.

Sądy, które tracą przymiot bezstronności i niezależności zamieniają się w

urzędy orzecznicze realizujące wolę ugrupowania rządzącego i każdorazowej

większości parlamentarnej. Sądy, które przestają być bezstronne i niezależne nie

mogą w sytuacji konfliktów i sporów ustalać prawdy i wymierzać sprawiedliwości,

dlatego fundamentem procedur sądowych są reguły umożliwiające ocenę tego, czy

konkretny sąd w konkretnej sprawie spełnia wymagania bezstronności i niezawisłości.

Nie chodzi przy tym wyłącznie o subiektywne przekonanie sędziów co do tego, że

orzekają w sposób bezstronny i niezawisły. Postępowanie sądowe i orzeczenie sądu

jest bowiem nie tylko wymierzaniem sprawiedliwości wobec tych, którzy przedstawili

swoją sprawę w sądzie, ale także komunikatem dla całego społeczeństwa, w jaki

sposób wymierzanie sprawiedliwości się odbywa. Ta funkcja wymiaru sprawiedliwości

nie jest możliwa do spełnienia, jeżeli brak jest obiektywnych warunków, by sąd w

odbiorze społecznym mógł być postrzegany jako niezawisły i bezstronny. Prawo

obywatela do bezstronnego i niezawisłego sądu może być realizowane tylko wówczas,

gdy obywatel może być o tej bezstronności i niezawisłości przekonany. Nie wystarczą

zatem w tym wypadku nawet solenne, subiektywne zapewnienia samego sędziego.

Sąd jako organ wymiaru sprawiedliwości to coś więcej niż sędzia. W skład sądu

musi wchodzić sędzia, ale mogą w nim zasiadać także ławnicy, bezpośrednio

reprezentujący obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości (art. 182

Konstytucji RP).

15. W świetle standardów międzynarodowych i polskich standardów

konstytucyjnych, prawo do sądu ma być realizowane przez sądy, a o posiadaniu

takiego statusu nie decyduje nazwa nadana pewnemu organowi, lecz zakres jego

zadań i atrybuty, z których korzysta przy ich wypełnianiu.

Według art. 6 EKOPCz za sądy można uznać jedynie takie organy państwowe,

które dają gwarancję niezawisłości i bezstronności przy wykonywaniu przypisanych

im zadań. Korzystania z tych samych atrybutów ustrojodawca wymaga w art. 45 ust.

1 Konstytucji od organu mającego status sądu polskiego [zob. wyroki TK z dnia 23

października 2006 r., SK 42/04, OTK-A 2006, nr 9, poz. 125; z dnia 24 października

2007 r., SK 7/06, OTK-A, nr 9, poz.108]. Niezawisły i bezstronny ma być także sądem

realizującym przewidziane w art. 47 ust. 1 i 2 KPP prawo do środka ochrony prawnej

[zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 25 lipca 2018 r., Minister for Justice

and Equality, PPU, C‑216/18, pkt 53, z dnia 24 czerwca 2019 r., Komisja v. Polska,

C‑619/18, pkt 57 i przytoczone orzecznictwo]. Do tych atrybutów nawiązuje art. 19 ust.

1 akapit drugi TUE, według którego do rozstrzygania sporów prawnych na terenie Unii

powołane są sądy ustanowione uprzednio na mocy ustawy, a zatem takie, do których

sędziów powołuje się zgodnie z właściwymi przepisami zawartymi w prawie krajowym

(wyrok z dnia 23 stycznia 2018 r., T-639/16 P, FV v. Rada Unii Europejskiej, pkt 68, i

powołane orzecznictwo ETPCz na tle art. 6 ust. 1 ETPCz).

16. Organizacja wymiaru sprawiedliwości należy wprawdzie do kompetencji

poszczególnych państw członkowskich UE, ale przy jej realizowaniu mają one

obowiązek działać zgodnie z zasadą praworządności, dążąc do dotrzymania

zobowiązań wynikających dla nich z przystąpienia do umów międzynarodowych, w

tym w szczególności z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE (wyroki Trybunału

Sprawiedliwości UE: z dnia 27 lutego 2018 r., Associação Sindical dos Juízes

Portugueses v. Tribunal de Contas C‑64/16, pkt 40; z dnia 24 czerwca 2019 r., Komisja

v. Polska, C‑619/18, pkt 52 i przytoczone tam orzecznictwo).

Wymaganie, aby w sporach prawnych rozstrzygał niezależny sąd, obsadzony

przez niezawisłego i bezstronnego sędziego, ma wykluczyć - w przekonaniu jednostek

realizujących przed nim prawo do sądu - wszelką uzasadnioną wątpliwość co do

niezależności tego organu od czynników zewnętrznych oraz co do neutralności

względem ścierających się przed nim interesów (wyroki Trybunału Sprawiedliwości

UE z dnia 25 lipca 2018 r., C‑216/18 Minister for Justice and Equality, PPU, pkt 66 i

przytoczone tam orzecznictwo, z dnia 24 czerwca 2019 r., Komisja v. Polska,

C‑619/18, pkt 74).

Jak wyjaśnił Trybunał Sprawiedliwości UE, wymaganie niezawisłości sądu

(sędziego) obejmuje dwa aspekty. Pierwszy – zewnętrzny – zakłada, że organ

wykonuje swe funkcje całkowicie niezależnie, bez podlegania jakiejkolwiek hierarchii

służbowej lub podporządkowania komukolwiek oraz nie otrzymuje nakazów lub

wskazówek z jakiegokolwiek źródła [wyroki z dnia 17 lipca 2014 r., C-58/13 i C-59/13,

A.A. Torresi (…) v. Consiglio dell Ordine degli Avvocati di Macerata, pkt 22, z dnia 6

października 2015 r., C-203/14, Consorci Sanitari del Maresme, pkt 19], przez co jest

chroniony

przed

ingerencją

i

naciskami

zewnętrznymi

mogącymi

zagrozić

niezależności osądu jego członków przy rozpatrywaniu przez nich sporów [wyroki z

dnia 19 września 2006 r., C-506/04, Wilson v. Ordre des avocatos (…), pkt 51, z dnia

9 października 2014 r., C-222/13, TDC A/S v. Erhvervesstyrelsen, pkt 30, z dnia 6

października 2015 r., C-203/14, Consorci Sanitari del Maresme v. Corporació de Salut

(…), pkt 19]. Drugi aspekt – wewnętrzny – łączy się z pojęciem bezstronności i dotyczy

jednakowego dystansu do stron sporu i ich odpowiednich interesów w odniesieniu do

jego przedmiotu. Czynnik ten wymaga przestrzegania obiektywizmu oraz braku

wszelkiego interesu w rozstrzyganiu sporu, poza ścisłym stosowaniem przepisu prawa

[wyroki z dnia 19 września 2006 r., C-506/04, Wilson v. Ordre des avocatos (…), pkt

52, z dnia 9 października 2014 r., C-222/13, TDC A/S v. Erhvervesstyrelsen, pkt 31, i

z dnia 6 października 2015 r., C-203/14, Consorci Sanitari del Maresme v. Corporació

de Salut (…), pkt 20].

17. Podstawowe kwestie ustrojowe i organizacyjne, których zachowanie

sprawi, że polskie sądy będą realizować prawo do sądu w sposób wymagany przez

art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a w konsekwencji także przez art. 6 ust. 1 EKOPCz i art.

47 KPP, zostały określone w art. 173-185 Konstytucji RP. W art. 173 Konstytucji RP

ustawodawca zadeklarował odrębność i niezależność sądów, w art. 177 ich

wyłączność w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości, a w art. 178 ust. 1 ustalił jako

zasadę niezawisłość sędziowską.

Osiągnięcie

standardu

niezależności

sądu

sprawującego

wymiar

sprawiedliwości oraz niezawisłości i bezstronności sędziego zasiadającego w składzie

sądu jest pochodną kilku okoliczności. Takim czynnikiem jest przede wszystkim

pozycja ustrojowa samych sądów, jako organów wymiaru sprawiedliwości, ich miejsce

w systemie organów państwa, które – w polskich warunkach ustrojowych (art. 10

Konstytucji RP) – powinno im być wyznaczone z zachowaniem zasady podziału i

równoważenia

się

władz.

Jej

zachowaniu

służą

rozwiązania

szczegółowe

przewidziane w Konstytucji RP, od których nie może odstąpić w procesie

legislacyjnym taka siła polityczna, która nie legitymuje się większością parlamentarną

wymaganą do przeprowadzenia zmiany Konstytucji RP. Na gruncie prawa polskiego,

według tych samych kryteriów oceniać trzeba uregulowania ustrojowe przewidujące

istnienie Krajowej Rady Sądownictwa, zadań nałożonych na ten organ, sposobu jego

obsadzania, miejsca, które ma zajmować w relacji do władzy ustawodawczej i

wykonawczej, ale też sądowniczej oraz przypisanej mu roli w postępowaniu

prowadzącym do obsadzenia stanowisk sędziowskich.

Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z dnia 19 listopada 2019 r., w

połączonych sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18 stwierdził, że utworzenie

organu o takim statusie jak Krajowa Rada Sądownictwa i powierzenie mu zadań w

postępowaniu prowadzonym w celu obsadzenia stanowisk sędziowskich może

wprawdzie przyczynić się do obiektywizacji procesu nominacyjnego, jednak pod

warunkiem, że sam ten organ będzie wystarczająco niezależny od władzy

ustawodawczej i wykonawczej oraz od organu, któremu ma przedłożyć taki wniosek

o powołanie. Stopień niezależności Krajowej Rady Sądownictwa od władzy

ustawodawczej i wykonawczej przy wykonywaniu zadań powierzonych jej przez

ustawodawstwo krajowe jako organowi, który na mocy art. 186 Konstytucji RP

realizuje misję stania na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów, może

mieć bowiem znaczenie przy dokonywaniu oceny, czy wyłonieni przez nią sędziowie

będą w stanie spełnić wymagania niezawisłości i bezstronności wynikające z art. 47

KPP.

Niewątpliwie jednym z istotniejszych czynników decydujących o osiągnięciu

standardu niezawisłości sędziego i niezależności sądu jest przyjęty w danym porządku

prawnym tryb powołania do pełnienia urzędu, stopień wpływu na jego obsadę

czynników politycznych, zwłaszcza manifestujących określone polityczne oczekiwania

w odniesieniu do kandydatów na sędziów, jak i przesłanki, których wystąpienie

decyduje o zdjęciu z urzędu. W postępowaniu zmierzającym do powołania sędziego

badane powinny być jego zdolności merytoryczne, charakterologiczne i emocjonalne

do sprawowania urzędu, w tym pod kątem tego, czy jest w stanie sprostać

oczekiwaniu niezawisłości, nie zaś to, jakie poglądy polityczne prezentuje kandydat i

w jakim stopniu byłby skłonny spełnić oczekiwania polityczne, jeśli nie bezpośrednio,

to ze względu na to, że doceni akt powołania go na stanowisko, zwłaszcza, gdyby owo

powołanie miało nastąpić z naruszeniem obowiązujących w tym zakresie reguł.

Ocena na gruncie art. 6 ust. 1 EKOPCz i art. 47 KPP, że postępowanie

prowadzi sąd bezstronny i niezależny, ustanowiony ustawą, obejmuje badanie

procesu powoływania sędziów w ramach krajowego systemu sądownictwa, w celu

stwierdzenia, czy mogą oni zachowywać niezawisłość i bezstronność w orzekaniu.

Kolejnym czynnikiem sprzyjającym osiągnięciu standardu niezawisłości

sędziego jest zakres wymagań merytorycznych i etycznych stawianych kandydatom

do pełnienia tego urzędu. Wymagania te powinny być rzetelnie weryfikowane, z

zachowaniem tych samych kryteriów oceny wobec wszystkich zabiegających o

powołanie ich do pełnienia urzędu w tym samym konkursie. Tylko tak wyłoniony

kandydat do pełnienia urzędu sędziego może wykonywać obowiązki bez obaw o to,

że jego kwalifikacje będą podważane.

Wśród czynników kształtujących niezawisłość sędziego wymienia się

niezależność od organów pozasądowych, samodzielność wobec władz i innych

organów sądowych, niezależność od wpływu czynników społecznych oraz takie cechy

charakteru, które decydują o wewnętrznej sile i niezależności sędziego. Jego

bezstronność rozważać trzeba już tylko w konkretnym sporze, który ma rozpatrywać

z neutralnej pozycji, obiektywnie, niezaangażowany weń jakimkolwiek własnym

interesem osobistym lub majątkowym.

W celu osiągnięcia standardu niezawisłości sędziów konieczne jest także

stworzenie pewnej atmosfery wokół działalności orzeczniczej, którą prowadzą.

Wymaga ona zaniechania deprecjonowania sędziów in genere, jako przedstawicieli

pewnego zawodu (służby publicznej), prezentowania – w szczególności przez

polityków lub media pod ich wpływem – oczekiwań co do rozstrzygnięć w konkretnych

sprawach, wypowiadania się z aprobatą o tych, którzy współdziałają z określoną siłą

polityczną obejmując oferowane przez nią funkcje w strukturach administracyjnych

wymiaru sprawiedliwości, a z dezaprobatą i wręcz wrogo o tych, którzy wobec takich

postaw są krytyczni, tak samo jak co do intencji władzy politycznej i deklarowanych

przez nią celów prowadzonych reform.

18. Jakkolwiek sposób powoływania sędziów w poszczególnych porządkach

prawnych jest uwarunkowany historycznie i różni się w szczegółach, to jednak musi

być oparty na takich zasadach, których zachowanie pozwoli obsadzić urzędy

sędziowskie przez osoby dające możliwie najwyższe gwarancje fachowości,

bezstronności, niezależności przy wykonywaniu zadań z zakresu wymiaru

sprawiedliwości. Odstępstwa od wskazanych wyżej zasad powoływania sędziów,

stosownie do rodzaju naruszonych przy tym norm, skali i stopnia naruszenia, mogą

prowadzić do podważenia gwarancji ich niezawisłości i niezależności sądu, który

tworzą. Szczególnie znaczenie mają naruszenia rażące, tj. naruszenia zasad

fundamentalnych, będących integralną częścią kształtowania i funkcjonowania

systemu sądowniczego. Jeżeli naruszenie jest intencjonalne lub stanowi wyraźny

przejaw zignorowania tych zasad, stwarza także realne ryzyko, że inne organy

państwa, w tym organy władzy wykonawczej, przekroczyły swoje uprawnienia,

podważając rzetelność procesu nominacyjnego w stopniu trudnym do przewidzenia w

obowiązującym prawie (por. wydany na tle art. 6 ust. 1 EKOPCz wyrok ETPCz z dnia

12 marca 2019 r., nr 26374/18, Guđmundur Andri Ástráđsson v. Islandia).

19. Bezstronność i niezawisłość sądu jest warunkiem, bez którego nie jest

możliwy wymiar sprawiedliwości. Jego istota polega na dochodzeniu do prawdy,

ocenie wiarygodności świadków, wymierzaniu kary, ustalania stopnia winy, ocenie

przyczynienia się do szkody lub wysokości zadośćuczynienia w konkretnej sprawie,

wobec konkretnego człowieka, czego nie da się precyzyjnie opisać w abstrakcyjnych

i generalnych przepisach prawa stanowionych przez parlament ani komputerowych

algorytmach. Ta ocena musi dokonać się w sumieniu sędziego, który nie będzie się

kierował żadnym własnym indywidualnym interesem, strachem lub - co gorsza chęcią przypodobania się komukolwiek. Funkcjonowanie sądów, jako instytucji,

których zadaniem jest rozstrzyganie spornych racji i interesów między obywatelami,

ale także między jednostką a społeczeństwem, jest jednym z fundamentów

współczesnego państwa prawa realizującego zasady sprawiedliwości społecznej.

Przepisy krajowe, w tym zwłaszcza regulujące organizację i sposób powołania

sędziów, którzy jako członkowie składów orzekających bezpośrednio wykonują

zadania z zakresu wymiaru sprawiedliwości, mogą i powinny stanowić przedmiot

kontroli pod kątem ich zdolności do zrealizowania na terenie Unii standardów

ustalonych w art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE oraz art. 47 KPP, ale także w art. 6

EKOPCz.

IV. 20. Ocenę bezstronności i niezawisłości sądu przeprowadza się na każdym

etapie postępowania sądowego. Służą do tego różne instrumenty i regulacje

kontrolne. Może z nich skorzystać zarówno obywatel, którego sprawa rozpoznawana

jest przez sąd, jak też inni uczestnicy postępowania, a w pewnych szczególnych

sytuacjach także sam sędzia lub sąd wyższej instancji.

Istnieją pewne okoliczności, które generalnie uzasadniają przekonanie o braku

warunków do przyjęcia, że sąd, w którego składzie braliby udział określeni sędziowie,

byłby sądem bezstronnym i niezawisłym. To przypadki, w których sędzia musi być

wyłączony z udziału w sprawie określone w art. 40 § 1 k.p.k. oraz art. 48 k.p.c. (np.

sędzia jest bliskim krewnym jednej ze stron postępowania, osobiście już wcześniej

miał do czynienia ze sprawą albo sprawa ta dotyczy go bezpośrednio). Oparte są one

na silnym domniemaniu, że wówczas nie ma obiektywnych warunków do postrzegania

sądu z udziałem sędziego, którego dotyczą, jako sądu bezstronnego i niezawisłego.

Katalog okoliczności uzasadniających wyłączenie sędziego nie jest zamknięty,

ustawodawca przewiduje bowiem, że wniosek o wyłączenie sędziego można złożyć

zawsze, gdy „istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną

wątpliwość co do jego (sędziego) bezstronności w danej sprawie”.

Innym instrumentem dbałości o bezstronność sądu jest możliwość złożenia

wniosku w wyłączenie ze sprawy sędziego, który został do niej wyznaczony z

naruszeniem

mechanizmów

ustawowych,

których

zadaniem

jest

uniknięcie

podejmowania arbitralnych decyzji w tym zakresie (zob. art. 47a ustawy z dnia 27 lipca

2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 92).

21. Jak wspomniano, wniosek o zbadanie wątpliwości co do bezstronności

sędziego, wpływających w konsekwencji na ocenę bezstronności i niezawisłości sądu,

może złożyć strona postępowania, a sygnalizację w tym zakresie może przedstawić

sam sędzia. W tym ostatnim przypadku inny skład sądu może z urzędu zbadać sprawę

na skutek sygnalizacji sędziego (art. 42 § 1 w związku z § 4 k.p.k. oraz art. 49 § 1

k.p.c., por. też uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 r., I KZP 9/07,

OSNKW 2007/5, poz. 39; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 2011 r., V KK

386/10).

Inny mechanizm nakierowany także na dochowanie standardu bezstronności i

niezawisłości sędziego zawiera art. 37 k.p.k. oraz art. 441 k.p.c. Na podstawie tych

przepisów sąd z własnej inicjatywy lub inicjatywy strony postępowania może zwrócić

się do Sądu Najwyższego o przeniesienie sprawy do innego sądu równorzędnego,

jeżeli wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości. Najistotniejszym dobrem wymiaru

sprawiedliwości jest to, by spełnione były obiektywne warunki do oceny i postrzegania

sądu jako bezstronnego i niezawisłego. Tradycyjnie zresztą to najczęstsza przyczyna

dokonywania przez Sąd Najwyższy zmiany sądu orzekającego w sprawie. Jakkolwiek

stosowanie przepisu art. 37 k.p.k. łączono ze zmianą właściwości miejscowej (a więc

przekazaniem sprawy sądowi równorzędnemu w innej miejscowości), to brzmienie

tego przepisu nie wyklucza także takiej jego wykładni, w myśl której chodzi o

przekazanie sprawy innemu składowi sądu równorzędnego w ramach tej samej

jednostki organizacyjnej sądów powszechnych. Istota tego uregulowania sprowadza

się bowiem do tego, by jego zastosowanie spowodowało rozpoznanie sprawy przez

inny sąd, funkcjonujący na równorzędnym poziomie w strukturze sądownictwa (np.

inny wydział), a niekoniecznie sąd o innej właściwości miejscowej.

22. Oceniając zasadność wątpliwości co do bezstronności sędziego, sąd bierze

pod uwagę wszelkie okoliczności, które mogą mieć wpływ na jej zachowanie. Mogą

one obejmować powiązanie sędziego ze stronami sporu, okoliczności świadczące o

uzależnieniu sędziego od określonych podmiotów zewnętrznych, w tym innych

organów państwa czy partii politycznych. Znaczenie może mieć przy tym sposób

uzyskania określonych profitów lub awansów przez sędziego. Wszystkie te

okoliczności są szczegółowo analizowane w literaturze prawniczej.

23. Wątpliwości co do bezstronności i niezawisłości sądu mogą być także

przedmiotem oceny w ramach kontroli następczej orzeczenia oraz postępowania, w

którym zostało ono wydane. Zarzut braku takiej bezstronności lub niezawisłości może

być w szczególności podniesiony w środku odwoławczym jako zarzut nierzetelnego

procesu lub wręcz naruszenia prawa materialnego w sprawach karnych, w odniesieniu

do których przepisy Kodeksu karnego przewidują, że o odpowiedzialności karnej i

wymiarze kary może orzekać wyłącznie sąd, a więc organ, który poza wszystkimi

innymi cechami konstytucyjnymi, spełnia test bezstronności i niezawisłości.

Brak bezstronności i niezawisłości sądu pierwszej instancji może stanowić w

szeroko rozumianych sprawach karnych podstawę uznania, że utrzymanie orzeczenia

tego sądu przez sąd odwoławczy byłoby rażąco niesprawiedliwe (art. 440 k.p.k.).

Warto przy tym zaznaczyć, że okoliczność tę sąd odwoławczy ma obowiązek

uwzględnić nawet bez inicjatywy stron postępowania, działając w tym zakresie z

urzędu. Z kolei naruszenie tego obowiązku może stanowić podstawę zaskarżenia

prawomocnego orzeczenia sądu odwoławczego do Sądu Najwyższego w trybie

kasacji.

24. Najsilniejszym instrumentem następczej kontroli dochowania standardu

bezstronności i niezawisłości sądu są przepisy art. 439 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. oraz art. 379

pkt 4 k.p.c., które były przedmiotem szczegółowej wykładni Sądu Najwyższego, gdyż

do nich właśnie odnosi się zagadnienie prawne przedstawione przez Pierwszego

Prezesa Sądu Najwyższego

Należy

stwierdzić,

że

oba

przepisy

formułują

następcze

gwarancje

respektowania obiektywnych warunków bezstronności i niezawisłości sądu w

rozpoznawaniu sprawy. Przesłanka braku uprawnienia do orzekania zawarta w art.

439 § 1 pkt 1 k.p.k. ma charakter czysto formalny i jest związana ze spełnieniem

przewidzianych w ustawie warunków uzyskania statusu sędziego. Odnosi się ona do

uprawnień o charakterze generalnym, uzyskanych bezpośrednio na podstawie

ustawy. Te generalne uprawnienia nie przesądzają jednak jeszcze tego, że udział

danej osoby w składzie sądu, w określonym kontekście sytuacyjnym, oznacza

należytą obsadę tego sądu.

Tak zwana bezwzględna przyczyna odwoławcza przewidziana w art. 439 § 1

pkt 2 k.p.k. ma charakter odsyłający do regulacji wskazującej na kryteria „należytego”

obsadzenia sądu. Mogą mieć one charakter czysto formalny (np. liczba sędziów lub

ławników w składzie sądu), ale także nawiązujący do okoliczności merytorycznych.

Konieczność takiej właśnie jej interpretacji zachodzi w związku z obowiązkiem

respektowania wymagań wynikających z art. 47 KPP, a także prokonstytucyjnej i

prokonwencyjnej wykładni tego przepisu, zapewniającej realizację prawa do

niezawisłego sądu, o którym to prawie mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz art.

6 ust. 1 EKOPCz. Trudno bowiem przyjąć, by zachodził przypadek „należytej” obsady

sądu w razie niespełnienia obiektywnych warunków postrzegania tego sądu jako

bezstronnego i niezawisłego. Co do zasady, osoba, której udział w rozstrzyganiu

sprawy wyklucza postrzeganie sądu jako bezstronnego i niezawisłego powinna zostać

ze składu sądu wyłączona z własnej inicjatywy, a przede wszystkim na wniosek strony.

Jeżeli jednak do tego nie dojdzie, to w przypadku uznania, że w rozpoznaniu sprawy

brała udział osoba posiadająca wprawdzie status sędziego lecz niespełniająca

standardu bezstronności i niezawisłości, a w efekcie nie było obiektywnych warunków

postrzegania danego sądu jako niezawisłego i bezstronnego, zachodzi przypadek

nienależytego obsadzenia sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.

Jeżeli okoliczności określone w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. zaistnieją w danym

postępowaniu, co do zasady powinno to prowadzić do uchylenia wydanego w nim

orzeczenia i powtórzenia tego postępowania w sposób niewadliwy. Oceny, czy taka

okoliczność zaistniała, sąd odwoławczy dokonuje z urzędu, poza granicami

zaskarżenia i zakresem zarzutów zawartych w środku odwoławczym. Warunkiem

jednak podstawowym takiej oceny jest wniesienie środka odwoławczego (o

charakterze zwyczajnym lub nadzwyczajnym). Należy podkreślić, że wadliwość

postępowania z przyczyn określonych w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. ma dotyczyć

postępowania głównego a nie postępowań „wpadkowych” (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 11 sierpnia 1999 r., V KKN 229/99). Gdyby np. niewłaściwość

składu sądu dotyczyła postępowania wpadkowego (np. nienależyta obsada sądu

rozpoznającego wniosek o wyłączenie sędziego), to okoliczność ta może być

podniesiona w zwykłym środku odwoławczym jako ewentualne naruszenie prawa

procesowego mające wpływ na treść orzeczenia wydanego w postępowaniu głównym.

Jeżeli po sygnalizacji przez jedną ze stron albo z urzędu sąd dostrzeże, że doszło do

nienależytej obsady sądu, uchyla orzeczenie wydane w pierwszej instancji.

Stwierdzenie okoliczności faktycznych, które doprowadziły sąd odwoławczy do

takiego wniosku jest zadaniem tego sądu, który może w tym celu przeprowadzać z

urzędu odpowiednie dowody; mogą one być też wnioskowane przez stronę.

25. Nie oznacza to, że zarzut wystąpienia bezwzględnej przyczyny

odwoławczej nie może być podniesiony w ramach zażalenia na postanowienie

wydane w wyniku postępowania wpadkowego. Dotyczy to w szczególności

postępowań o stosowanie aresztu, które w myśl art. 41 ust. 2 Konstytucji RP musi

podlegać kontroli niezawisłego sądu. Wykazanie, że postanowienie w sprawie o

zastosowanie lub przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania jest

obarczone bezwzględną przyczyną odwoławczą określoną w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k.

lub w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. musi skutkować uchylenie tego postanowienia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Uchylenie takie nie musi się jednak

przełożyć na wadliwość postępowania głównego, w ramach którego stosowany jest

areszt.

26. Szczególnym środkiem służącym badaniu należytej obsady sądu

odwoławczego w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. jest skarga na wyrok sądu

odwoławczego, którą składa się do Sądu Najwyższego (art. 539a § 1 k.p.k.). Po

uprawomocnieniu się orzeczenia, kwestia nienależytej obsady sądu może być

natomiast badana przy rozpoznawaniu kasacji. Należy jednak zwrócić uwagę, że nie

we wszystkich sprawach kasacja przysługuje stronie. Może być ona wniesiona tylko

w sprawach, w których wydano prawomocne orzeczenie sądu odwoławczego i musi

być wniesiona w terminie 30 dni od daty doręczenia odpisu orzeczenia z

uzasadnieniem. Każde orzeczenie może jednak z powodów wskazanych w art. 439 §

1 pkt 2 k.p.k. zakwestionować Rzecznik Praw Obywatelskich albo Prokurator

Generalny w trybie tzw. kasacji nadzwyczajnej. Rozpoznając kasację, Sąd Najwyższy

z urzędu zbada należytą obsadę sądu w rozumieniu, o którym mowa w niniejszej

uchwale, zarówno w postępowaniu w pierwszej instancji, jak też w postępowaniu

odwoławczym. Ostatecznie kwestia okoliczności wskazanych w art. 439 § 1 pkt 2

k.p.k. może być oceniana w ramach wznowienia postępowania z urzędu (po

sygnalizacji przez stronę).

27. W postępowaniu cywilnym właściwe obsadzenie sądu rozpoznającego

sprawę jest okolicznością istotną do udzielenia odpowiedzi na pytanie o ważność

przeprowadzonego przez ten sąd postępowania. Sprzeczność składu sądu

orzekającego z przepisami prawa albo sytuacja, w której w rozpoznawaniu sprawy

brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy stanowi wymienioną w art. 379 pkt 4 k.p.c.

przesłankę nieważności postępowania, w granicach zaskarżenia braną pod uwagę z

urzędu przez sąd drugiej instancji (art. 378 § 1 k.p.c.), jak i Sąd Najwyższy w

postępowaniu kasacyjnym (art. 3989 § 1 pkt 3 i art. 39813 § 1 in fine k.p.c). Oczywista

jest przy tym konstatacja, że w sytuacji uchylenia przez sąd II instancji wyroku sądu

orzekającego ze względu na sprzeczność z przepisami prawa (art. 379 pkt 4 k.p.c.) i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, ponowne rozpoznanie sprawy przez

sąd pierwszej instancji w tym samym składzie jest niemożliwe (art. 386 § 5 in fine

k.p.c.).

Sytuacja, w której w składzie sądu uczestniczyła osoba nieuprawniona albo

jeżeli w sprawie orzekał sędzia wyłączony z mocy ustawy, a strona przed

uprawomocnieniem się wyroku nie mogła domagać się wyłączenia stanowi też

przesłankę wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem (art.

401 pkt 1 k.p.c.).

Osobą nieuprawnioną do orzekania jest osoba nieposiadająca w ogóle

uprawnień do tego, aby zasiadać w składzie orzekającym sądu, a więc taka, która nie

została powołana na stanowisko sędziego lub ławnika lub też orzekała przed

powołaniem albo po rezygnacji z urzędu czy przejściu w stan spoczynku albo będąc

wadliwie wybrana do pełnienia funkcji ławnika. W orzecznictwie uznano, że osobą

nieuprawnioną do orzekania jest też sędzia, który nie ma w ogóle delegacji do

orzekania w danym sądzie, jak i ten, którego delegacja nie spełnia ustawowych

wymagań warunkujących ważność i skuteczność aktu delegowania. Przyjęto również

konieczność badania w wypadkach wątpliwych, czy ławnik złożył wymagane prawem

ślubowanie (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 11 marca 1932 r., I C 3064/31,

OSP 1932, poz. 314).

28. Chociaż z przepisów wynika, że sąd musi brać pod uwagę z urzędu, czy

jego skład jest zgodny z prawem (art. 379 pkt 4 k.p.c.), a sytuacja, w której w składzie

sądu

uczestniczyła

osoba

nieuprawniona,

stanowi

podstawę

wznowienia

prawomocnie zakończonego postępowania (art. 401 pkt 1 k.p.c.), to w prawie polskim

nie przewidziano wprost żadnej szczególnej procedury lub środka, pozwalających

stronie na kwestionowanie skuteczności powołania do pełnienia urzędu sędziego

osoby zasiadającej w składzie orzekającym, jeżeli nastąpiło ono w okolicznościach

powodujących następnie wątpliwości co do tego, czy osoba, która je uzyskała jest

zdolna do sprawowania wymiaru sprawiedliwości w składzie sądu z zachowaniem

niezawisłości i bezstronności. Badanie okoliczności, w jakich sędzia uzyskał

powołanie do pełnienia urzędu, gdyby okoliczności te odbiegały od przyjętych zasad

obsadzania tych urzędów, musi zatem odbywać się na płaszczyźnie oceny, czy skład

sądu orzekającego w sprawie był zgodny z przepisami prawa. Konieczność objęcia

oceną z urzędu tej okoliczności oznacza, że sąd weryfikujący własny status lub

weryfikujący status innego składu sądu w związku z prowadzeniem kontroli poziomej

lub instancyjnej wydanego w sprawie orzeczenia, nie może pominąć – znanych mu z

urzędu, ze względu na stan systemu prawa, na gruncie którego wykonuje zadania z

zakresu wymiaru sprawiedliwości – uregulowań ustrojowych, których zastosowanie

zdecydowało o objęciu urzędu przez sędziego, który prowadzi postępowanie lub

wydał orzeczenie w sprawie. Założenie, że wymiar sprawiedliwości ma sprawować

tylko sąd niezależny, w składzie którego zasiadają niezawiśli i bezstronni sędziowie,

wyrażone w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 EKOPCz i art. 47 KPP, musi być

zrealizowane

przy

wykorzystaniu

tych

instrumentów

procesowych,

które

ustawodawca oddał do dyspozycji zarówno sądowi prowadzącemu postępowanie, jak

i stronom, z udziałem których ono się toczy.

29. Z przedstawionych uwag wynika, że przepisy art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz

art. 379 pkt 4 k.p.c., wskazujące na okoliczności wchodzące w zakres bezwzględnych

przesłanek odwoławczych i przesłanek nieważności postępowania, są tylko jednymi z

wielu instrumentów pozwalających w konkretnym postępowaniu sądowym zbadać,

czy prowadzący to postępowanie sąd spełnia kryteria niezawisłości i bezstronności.

W tym sensie, jeżeli w składzie sądu zasiada sędzia, który podlega wyłączeniu na

mocy art. 41 k.p.k. i 48 k.p.c., to taki skład sądu jest składem nienależytym, jeżeli

udział tego sędziego uzasadnia wniosek, że także sąd stał się sądem pozbawionym

cech niezawisłości i bezstronności. Zarzut nienależytego składu sądu, w perspektywie

zasady niezawisłości i bezstronności, może być także podniesiony jako zarzut

naruszenia prawa procesowego (np. prawa rzetelnego procesu czy prawa do obrony,

które może być skutecznie wykonywane jedynie przed sądem niezależnym i

bezstronnym)

lub

materialnego

albo

okoliczność

prowadząca

do

rażącej

niesprawiedliwości orzeczenia. Te same uwagi mają odpowiednie zastosowanie na

gruncie postępowania cywilnego do pojęcia sprzeczności składu sądu z przepisami

prawa. Ponadto w przypadku procedury cywilnej w szczególnych przypadkach, gdy

uzasadniają to wyjątkowe okoliczności konkretnego postępowania brak możności

obrony swoich praw przez stronę lub uczestnika z uwagi na brak bezstronności i

niezależności sądu może także stanowić przyczynę nieważności postępowania z art.

379 pkt 5 k.p.c.

30. Należy podkreślić raz jeszcze, że przedmiotem wykładni Sądu

Najwyższego w niniejszej uchwale nie są przepisy dotyczące sposobu powoływania

sędziów ani też przepisy dotyczące ich statusu: uchwała do tych kwestii się nie odnosi.

Nie rozstrzyga ona także w żadnym zakresie, jakie konsekwencje ustrojowe dla

obecnego i przyszłego statusu osób powołanych na urząd sędziego w tej procedurze

mają wadliwości dotyczące sposobu ukształtowania oraz funkcjonowania procedury

wskazywania kandydatów na urząd sędziego przez Krajową Radę Sądownictwa.

Przedstawione do rozstrzygnięcia składowi połączonych trzech Izb wątpliwości

interpretacyjne, które zarysowały się w orzecznictwie, odnoszą się do wpływu

wadliwości procesu wskazywania kandydata na urząd sędziego przez Krajową Radę

Sądownictwa po zmianach w ustroju tej Rady i w procedurze konkursowej dokonanych

na mocy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa na sposób stosowania prawa procesowego karnego i cywilnego.

Przyczyną tych wątpliwości były zmiany w przepisach rozwijających unormowania

konstytucyjne dotyczące Rady, sposobu jej działania oraz dalszych etapów procedury

powołania na urząd sędziego przeprowadzane począwszy od końca 2017 r.

V. 31. W świetle art. 179 Konstytucji RP, Prezydent RP nie powołuje na

stanowisko sędziego kogokolwiek, według własnego uznania co do jego kwalifikacji i

zdolności do pełnienia tej funkcji, lecz wykonuje to uprawienie na wniosek Krajowej

Rady Sądownictwa. Złożenie przez Krajową Radę Sądownictwa stosownego wniosku

jest zatem warunkiem sine qua non skutecznego powołania. Zarazem jednak wniosek

o powołanie sędziego ma pochodzić nie od kogokolwiek, lecz od organu działającego

jako Krajowa Rada Sądownictwa, nie tylko ze względu na odwołanie się do pewnej

nazwy, ale i sposobu jego obsadzenia oraz warunków, w jakich realizuje swoje

kompetencje (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r., 1

Kpt 1/08).

Ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa ustawodawca wygasił mandaty członków Krajowej Rady Sądownictwa,

o których mowa w art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji RP, wybranych w oparciu o przepisy

dotychczasowe. Skrócenie kadencji sędziów, którzy zasiadali w Krajowej Radzie

Sądownictwa w chwili wejścia w życie nowelizacji tłumaczono potrzebą zapewnienia

wszystkim członkom Krajowej Rady Sądownictwa wspólnej kadencji, jednak

znowelizowana ustawa dopuszcza sytuację, w której mandat członka Krajowej Rady

Sądownictwa wygaśnie przed upływem przewidzianej czteroletniej kadencji (zob. art.

11e ust. 1 i 3, art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie

Sądownictwa, tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 94, dalej – ustawa o KRS), co jest

sprzeczne z art. 187 ust. 3 Konstytucji RP. Argument tłumaczący zmianę został zatem

przedstawiony fałszywie, a za skróceniem kadencji Rady stały zatem inne

okoliczności.

Nowych członków Krajowej Rady Sądownictwa wybrał Sejm RP, stosownie do

ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa zmienionej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o

zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, co stało w sprzeczności z art. 187

ust. 1 pkt 2 Konstytucji RP. Zakwestionowanie na gruncie tego przepisu założenia o

konieczności dokonania wyboru sędziów – członków Krajowej Rady Sądownictwa

przez samych sędziów, nie pozwala wskazać organu państwa, mogącego tego

wyboru dokonywać. Konstytucja nie przewiduje domniemania kompetencji na rzecz

parlamentu. Po zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa piętnastu członków

Rady, rekrutujących się spośród sędziów zostało wybranych przez Sejm RP na

wspólną czteroletnią kadencję (art. 9a ust. 1 ustawy o KRS). Nie ma wśród nich

przedstawicieli Sądu Najwyższego, chociaż tego wymaga art. 187 ust. 1 pkt 2

Konstytucji RP.

Ukształtowana przez ustawę z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa procedura wyboru sędziów do tego organu

spowodowała, że władza sądownicza utraciła wszelki wpływ na jego skład, a w ten

sposób pośrednio – również w związku z nowelizacjami innych ustaw ustrojowych –

także na kandydatów przedstawionych Prezydentowi w celu powołania na stanowisko

sędziego sądu powszechnego, wojskowego, sędziego Sądu Najwyższego oraz

sędziów sądów administracyjnych. Krajowa Rada Sądownictwa została zdominowana

przez osoby pochodzące z wyboru politycznego większości sejmowej. Po dokonaniu

wyboru 15 sędziów będących członkami Krajowej Rady Sądownictwa przez Sejm, aż

dwadzieścia jeden spośród dwudziestu pięciu osób wchodzących w skład Rady

pochodzi ze wskazania politycznego obu izb parlamentu. W wyniku przeprowadzenia

wyborów sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa, sędziowie zasiadający w tym

organie przestali być grupą reprezentującą sędziów Sądu Najwyższego, sędziów

sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych, jak o tym

stanowi art. 187 ust. 1 pkt 2 Konstytucji RP. Zasiadający w nim w wyniku politycznego

wyboru sędziowie nie uzyskali w taki sposób mandatu do reprezentowania środowiska

sędziowskiego, które to zadanie powierzone powinno być osobom cieszącym się

autorytetem i niezależnością od politycznych wpływów. Spowodowało to zasadnicze

osłabienie roli Krajowej Rady Sądownictwa jako patrona niezależności sądów i

niezawisłości sędziów.

Rozwiązania przyjęte w ustawie z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa co do wyboru sędziów do Krajowej Rady Sądownictwa

są niezgodne z zasadą podziału władzy i równoważenia się władz (art. 10 ust. 1

Konstytucji RP), jak również z zasadą odrębności i niezależności sądów (art. 173

Konstytucji RP) i niezawisłości sędziów (art. 178 Konstytucji RP). Istotne znaczenie

ma w tym kontekście zasada odrębności władzy sądowniczej. Wynika z niej to, że w

ramach podziału i równoważenia się władz ingerencja władzy ustawodawczej i władzy

wykonawczej w funkcjonowanie władzy sądowniczej możliwa jest tylko w granicach

zakreślonych w Konstytucji RP, tj. w wypadkach, w których Konstytucja RP to wprost

przewiduje. W odniesieniu do Krajowej Rady Sądownictwa zasada odrębności

znajduje wyraz w tym, że władza ustawodawcza i władza wykonawcza mogą wpływać

na skład osobowy Krajowej Rady Sądownictwa i jej funkcjonowanie tylko w takim

zakresie, w którym przewiduje to wprost Konstytucja RP (art. 187 ust. 1 pkt 1 in fine,

pkt 3) i ust. 4). W efekcie władza ustawodawcza określając ustrój, zakres działania i

tryb pracy Krajowej Rady Sądownictwa (art. 187 ust. 4 Konstytucji RP) nie może

kreować nieprzewidzianych w Konstytucji RP kompetencji dla tej władzy do wyboru

członków Krajowej Rady Sądownictwa spośród sędziów, gdyż zakres jej kompetencji

do powoływania członków Krajowej Rady Sądownictwa został wyznaczony przez

ustrojodawcę (art. 187 ust. 1 pkt 3) Konstytucji RP).

Z kolei skrócenie kadencji dotychczasowych członków Krajowej Rady

Sądownictwa i wybór nowych członków tego organu na podstawie ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa wywołuje

zasadnicze zastrzeżenia co do zgodności z art. 187 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, a tym

samym wątpliwości co do legalności działania Krajowej Rady Sądownictwa oraz

procedury nominacyjnej kandydatów na sędziów, w której Krajowa Rada Sądownictwa

bierze udział.

32. Ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa ustawodawca zmienił zasady wyboru sędziów - członków Krajowej Rady

Sądownictwa i przyjął, że podmiotami uprawnionymi do zgłoszenia kandydata na

członka Rady jest grupa co najmniej: 1) dwóch tysięcy obywateli Rzeczypospolitej

Polskiej, którzy ukończyli osiemnaście lat, mają pełną zdolność do czynności

prawnych i korzystają z pełni praw publicznych; 2) dwudziestu pięciu sędziów, z

wyłączeniem sędziów w stanie spoczynku. Zgłoszenia kandydata dokonuje na piśmie

pełnomocnik, a jest nim osoba wskazana w pisemnym oświadczeniu pierwszych

piętnastu osób z wykazu. Do zgłoszenia kandydata przez pełnomocnika załącza się

wykaz sędziów popierających zgłoszenie, zawierający ich imiona, nazwiska, miejsca

służbowe, numery ewidencyjne PESEL i własnoręcznie złożone podpisy. Zgłoszenia

kandydatów Marszałek Sejmu niezwłocznie przekazuje posłom i podaje do publicznej

wiadomości, z wyłączeniem załączników. Ustawa określiła też szczegółowo tryb

wyłonienia pozostałych członków Krajowej Radzie Sądownictwa pochodzących z

wyboru.

Listy poparcia, którymi legitymowali się sędziowie zgłaszający swoje

kandydatury do Krajowej Rady Sądownictwa, miały być podpisane nie przez

kogokolwiek, lecz przez sędziów. Ustawa o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa przewiduje wprawdzie tryb weryfikacji przez Marszałka Sejmu i Ministra

Sprawiedliwości, czy osoba, której imię i nazwisko wpisano na listę sprawuje urząd

sędziego, ale dzieje się to bez udziału tej osoby i poza jakąkolwiek kontrolą społeczną.

Żądanie udzielenia informacji o osobach podpisanych na listach poparcia dla sędziów

kandydujących do Krajowej Rady Sądownictwa, w trybie przepisów o dostępie do

informacji publicznej, potwierdzone co do jego zasadności prawomocnym wyrokiem

Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2019 r., I OSK 4282/18,

którym oddalono skargę kasacyjną Szefa Kancelarii Sejmu RP od wyroku

uchylającego decyzję w części odmawiającej udzielenia tych informacji, zostało

zignorowane przez Szefa Kancelarii Sejmu RP i Marszałka Sejmu, którzy odmówili

wykonania prawomocnego wyroku. Ten stan trwa do dziś.

W warunkach odmowy wykonania wyroku nakazującego udzielenie w trybie

przepisów o dostępie do informacji publicznej informacji o tym, kto podpisał listy

poparcia dla osób, które zostały wybrane do Krajowej Rady Sądownictwa głosami

większości parlamentarnej, nie ma żadnej możliwości zweryfikowania, czy listy

poparcia zostały podpisane przez istniejące osoby i czy osoby te były sędziami w

chwili udzielania poparcia i dokonywania wyboru członków Krajowej Rady

Sądownictwa w konkretnych miejscach ich powołania a także, czy zostały podpisane

przez wymaganą przez ustawę liczbę osób. Okoliczności te są bardzo proste do

sprawdzenia. Sędziowie poszczególnych sądów są też w stanie stwierdzić, czy osoba

podpisana pod listą jako sędzia konkretnego sądu, w istocie w tym sądzie pełniła

służbę w czasie, gdy powstawały listy poparcia. Organy władzy wykonawczej ukrywają

informacje na temat poparcia dla osób, które zasiadają w Krajowej Radzie

Sądownictwa, a zatem uniemożliwiają weryfikację legitymacji wybranych członków

Krajowej Rady Sądownictwa do zasiadania w tym organie (zob. w kwestii znaczenia,

jakie ETPCz przypisał odmowie udostępnia dokumentów mających znaczenie w

sprawie – wyrok z dnia 24 lipca 2014 r., nr 28761/11, Abu Zubaid, Abd al-Rahim al

Washira v. Polska).

W przestrzeni publicznej ujawnione zostało oświadczenie wybranego na

członka Krajowej Rady Sądownictwa sędziego Macieja Nawackiego, z którego

wynika, że sam podpisał swoją listę poparcia. Ujawnione też zostało oświadczenie

czterech sędziów, że sędzia Maciej Nawacki wykorzystał wycofane mu poparcie w

celu kandydowania do Krajowej Rady Sądownictwa. Wycofanie poparcia miało

miejsce na długo zanim uruchomiona została procedura weryfikacji listy i głosowania

na jej podstawie, a o tej okoliczności został też powiadomiony ze stosownym

wyprzedzeniem (dnia 25 stycznia 2018 r.) Marszałek Sejmu. Poza tym, jedynie kilku

sędziów Sądu Rejonowego w Wieliczce potwierdziło, że poparli listę sędziego Pawła

Styrny. O innych osobach z grona sędziów popierających kandydatów do Krajowej

Rady Sądownictwa opinia publiczna nie została poinformowana. Jeśli kandydaci do

Krajowej Rady Sądownictwa wzajemnie podpisali swoje listy poparcia do tego organu,

to jest to okoliczność pozwalająca wnioskować o skali poparcia środowiska

sędziowskiego, jakim legitymują się osoby zasiadające w Krajowej Radzie

Sądownictwa.

33. Krajowa Rada Sądownictwa działająca na podstawie ustawy z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa wyznaczała

posiedzenia, na których dochodziło do opiniowania osób kandydujących na

stanowiska sędziów w różnych sądach. Kandydatury te były przedstawiane

Prezydentowi RP. W okresie od dnia 4 lipca 2018 r., gdy to Pierwsza Prezes Sądu

Najwyższego miała przejść w stan spoczynku zgodnie z art. 111 u.SN, do dnia 1

stycznia 2019 r., czyli wejścia w życie ustawy z dnia 21 listopada 2018 r. o zmianie

ustawy o Sądzie Najwyższym (Dz.U. poz. 2507, dalej - ustawa z dnia 21 listopada

2018 r.), Krajowa Rada Sądownictwa odbyła: 1) posiedzenie w dniach 10-13 lipca

2018 r., po którym przedstawiono 5 wniosków o powołanie do pełnienia urzędu na

stanowisku sędziego sądu powszechnego i 3 wnioski o powołanie do pełnienia urzędu

na stanowisku sędziego sądu administracyjnego, 2) posiedzenie w dniach 24-27 lipca

2018 r., po którym przedstawiono 20 wniosków o powołanie do pełnienia urzędu na

stanowisku sędziego sądu powszechnego i 1 wniosek o powołanie do pełnienia

urzędu na stanowisku sędziego sądu administracyjnego, 3) posiedzenie w dniach 2324 i 27-28 sierpnia 2018 r., po którym przedstawiono 40 wniosków o powołanie do

pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego (Prezydent RP nie

powołał Małgorzaty Ułaszonek-Kubackiej, która wycofała swoją kandydaturę i

Jarosława Dusia, a Wojciech Sych zrzekł się urzędu w Izbie Karnej Sądu Najwyższego

w związku z wybraniem go do Trybunału Konstytucyjnego), 4) posiedzenie w dniach

18-21 września 2018 r., po którym przedstawiono 17 wniosków o powołanie do

pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu powszechnego i 2 wnioski o powołanie

do pełnienia urzędu na stanowisku asesora sądu administracyjnego, 5) posiedzenie

w dniach 9-12 października 2018 r., po którym przedstawiono 32 wnioski o powołanie

do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu powszechnego i 1 wniosek o

powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku asesora sądu administracyjnego, 6)

posiedzenie w dniach 16-19 października 2018 r., po którym przedstawiono 50

wniosków o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu

powszechnego, 4 wnioski o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego

sądu administracyjnego i 1 wniosek o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku

asesora sądu administracyjnego; 7) posiedzenie w dniach 6-9 listopada 2018 r., po

którym przedstawiono 28 wniosków o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku

sędziego sądu powszechnego i 5 wniosków o powołanie do pełnienia urzędu na

stanowisku sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego, 8) posiedzenie w dniach

20-23 listopada 2018 r., po którym przedstawiono 45 wniosków o powołanie do

pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu powszechnego, 1 wniosek o powołanie

do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu administracyjnego i 2 wnioski o

powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku asesora sądu administracyjnego; 9)

posiedzenie w dniach 4-7 i 11-13 grudnia 2018 r., po którym przedstawiono 75

wniosków o powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu

powszechnego.

Równolegle, po uchwaleniu ustawy o SN z 2017 r., władza ustawodawcza i

wykonawcza, a za nią także Krajowa Rada Sądownictwa, zakwestionowały status

Małgorzaty Gersdorf jako Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego. Stosownie do art. 187

ust. 1 pkt 1 Konstytucji RP, w skład Krajowej Rady Sądownictwa wchodzi nie któryś z

sędziów Sądu Najwyższego, lub osoba pełniąca w tym Sądzie jakąkolwiek funkcję,

lecz Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego po

wejściu w życie ustawy o Sądzie Najwyższym i przeniesieniu jej mocą tej ustawy w

stan spoczynku, tj. po dniu 4 lipca 2018 r. nie była zawiadamiana o posiedzeniach

Krajowej Rady Sądownictwa jako Pierwsza Prezes Sądu Najwyższego, a pomijanie

osoby Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego w pracach Krajowej Rady Sądownictwa

trwało do wejścia w życie ustawy z dnia 21 listopada 2018 r. Ustawodawca przyznał

się w niej do wadliwego skrócenia kadencji Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego i

przyjął w art. 2 ust. 4 tej ustawy rozwiązanie, stosownie do którego kadencję Pierwszej

Prezes Sądu Najwyższego, do której ma zastosowanie wspomniana ustawa

„naprawcza”, uważa się za nieprzerwaną. Odwołanie się do mechanizmu tego rodzaju

fikcji prawnej nie jest w stanie usunąć większości naruszeń prawa, jakie miały miejsce

od czasu wejścia w życie ustawy naruszającej prawo do czasu usunięcia tej

wadliwości. Stanu pomijania Pierwszej Prezes Sądu Najwyższego w okresie od dnia

4 lipca 2018 r. do dnia 1 stycznia 2019 r. w obsadzie Krajowej Rady Sądownictwa nie

usuwa ustawa „naprawcza”, gdyż stwierdzenie, że uważa się kadencję Pierwszej

Prezes Sądu Najwyższego za nieprzerwaną, nie czyni Pierwszej Prezes Sądu

Najwyższego prawidłowo zawiadomioną o posiedzeniu Krajowej Rady Sądownictwa i

obecną na posiedzeniach, na których jej głos uwzględniany byłby przy podejmowaniu

decyzji przez Radę.

34. W art. 31 § 1 u.SN ustawodawca zdecydował o odjęciu Pierwszemu

Prezesowi

Sądu

Najwyższego

kompetencji

do

obwieszczania

o

wolnych

stanowiskach sędziowskich w Sądzie Najwyższym i przyznał tę kompetencję

Prezydentowi RP. Ta nowa kompetencja ustawowa nie została wymieniona w art. 144

ust. 3 Konstytucji RP wśród 30 prerogatyw, a zatem oczywiste jest, że ogłoszenie w

Monitorze Polskim obwieszczenia dotyczącego liczby wolnych stanowisk sędziego

przewidzianych do objęcia w poszczególnych izbach Sądu Najwyższego wymaga

kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów. W świetle art. 144 ust. 2 Konstytucji RP każdy

akt urzędowy Prezydenta niebędący prerogatywą wymaga bowiem kontrasygnaty

Prezesa Rady Ministrów. Kompetencji do ogłoszenia obwieszczenia o wolnych

stanowiskach sędziowskich w Sądzie Najwyższym przyznanej Prezydentowi RP w

drodze ustawy o SN z 2017 r. nie można przy tym uznać za prerogatywę na zasadzie

aktu pochodnego względem prerogatywy dotyczącej powołania sędziów (art. 144 ust.

3 pkt 17 Konstytucji RP). Kompetencją pochodną, niewymagającą kontrasygnaty

może być tylko taka, której wykonywanie jest niezbędne do prawidłowej realizacji

kompetencji zasadniczej będącej prerogatywą. Tymczasem w stanie prawnym sprzed

wejścia w życie ustawy o SN z 2017 r., uprawnienie do ogłaszania obwieszczenia o

wolnych

stanowiskach

sędziowskich

w

Sądzie

Najwyższym

przysługiwało

Pierwszemu Prezesowi Sądu Najwyższego, bez jakiegokolwiek uszczerbku dla

możliwości realizowania przez Prezydenta kompetencji polegającej na powołaniu

sędziów Sądu Najwyższego. Decydowanie o obwieszczeniu o wolnych stanowiskach

sędziowskich w Sądzie Najwyższym przez Prezydenta RP nie jest czynnością

konieczną do wykonywania prerogatywy polegającej na powoływaniu sędziów Sądu

Najwyższego, natomiast jest wygodnym instrumentem całkowicie uznaniowego

wpływania na to, czy w ogóle i w jakim czasie stanowiska w Sądzie Najwyższym

zostaną obsadzone.

W uchwale pełnego składu Sądu Najwyższego dnia 28 stycznia 2014 r., BSA I4110-4-4/13 (OSNC 2014, nr 5, poz. 49) Sąd Najwyższy stwierdził, że jeżeli przepis

ustawy przewiduje rozwiązania stwarzające zagrożenie dla odrębności i niezależności

władzy sądowniczej - choćby pośrednie, potencjalne lub nawet hipotetyczne, to

powinien być wykładany ściśle, a w razie wątpliwości w sposób zwężający, z

prokonstytucyjną intencją urzeczywistnienia i poszanowania zasady podziału władz,

a w tym separacji władzy sądowniczej. Chodzi także o ochronę władzy sądowniczej w

imię dobra i interesów wszystkich obywateli (art. 1 Konstytucji RP). Korzystając z

kompetencji przewidzianej w ustawie o SN z 2017 r. Prezydent RP wydał – bez

kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów – obwieszczenie z dnia 24 maja 2018 r. o

wolnych stanowiskach sędziego w Sądzie Najwyższym (M.P. z 2018 r., poz. 633).

Obwieszczenie Prezydenta RP dotknięte tego rodzaju wadliwością, nie mogło

spowodować

uruchomienia

niewadliwego

postępowania

zmierzającego

do

obsadzenia stanowisk sędziowskich w Sądzie Najwyższym (zob. też wyrok pełnego

składu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 marca 2006 r., K 4/06, OTK-A 2006, nr

3, poz. 32).

35. Założenie o konkursowym charakterze postępowania prowadzonego przed

Krajową Radą Sądownictwa, zmierzającego do wyłonienia osoby, której kandydatura

na urząd sędziego zostanie przedstawiona Prezydentowi RP, służy nie tylko temu, by

osobom zabiegającym o urząd publiczny stworzyć uczciwe warunki rywalizacji, ale w

większym jeszcze stopniu temu, by urząd ten został powierzony osobie dającej

najwyższe gwarancje jego prawidłowego wykonywania.

Ustawą z dnia 20 lipca 2018 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów

powszechnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 1443)

ustawodawca – w ustępie 3 dodanym do art. 35 – wyłączył konieczność

uwzględnienia,

przy

ustaleniu

przez

Krajową

Radę

Sądownictwa

listy

rekomendowanych kandydatów do ich powołania na urząd sędziego, opinii o

kandydatach sporządzanych przez kolegia właściwych sądów oraz ocen właściwych

zgromadzeń ogólnych sędziów. Była to jego reakcja na postawę organów samorządu

sędziowskiego,

które

odmawiały

wykonywania

wskazanych

kompetencji

w

dotkniętych wadliwością postępowaniach przed Krajową Radą Sądownictwa.

Ustawodawca nie zdecydował się wówczas na usunięcie wskazywanych powszechnie

wad systemu, który stworzył, lecz zadecydował o wyłączeniu w ramach jego

stosowania ostatnich pozostawionych wcześniej samorządowi sędziowskiemu form

współuczestniczenia w procedurze obsadzania stanowisk sędziowskich.

Jednocześnie art. 44 ustawy o KRS, przewidujący możliwość wniesienia

odwołania od uchwał Krajowej Rady Sądownictwa w postępowaniu zmierzającym do

wyłonienia listy kandydatów rekomendowanych Prezydentowi RP do ich powołania na

urząd sędziego został zmieniony ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o

Krajowej Radzie Sądownictwa, obowiązującą od dnia 17 stycznia 2018 r., w ten

sposób, że ustawodawca wyłączył w nim możliwość podniesienia zarzutu

niewłaściwej oceny spełniania przez kandydatów kryteriów uwzględnianych przy

podejmowaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie przedstawienia wniosku o powołanie do

pełnienia urzędu sędziego na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego. Jako właściwy

do rozpoznania odwołania ustawodawca wskazał Naczelny Sąd Administracyjny.

W art. 44 ust. 1b i 4 ustawy o KRS, w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 20

lipca 2018 r. o zmianie ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 1443) i obowiązującym od dnia 27 lipca 2018 r.,

ustawodawca – nie odejmując formalnie możliwości odwołania się przez uczestnika

procedury konkursowej na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego z powodu

sprzeczności uchwały Rady z prawem – postanowił, że jeżeli uchwały w sprawach

indywidualnych dotyczących powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego

Sądu Najwyższego nie zaskarżyli wszyscy uczestnicy postępowania, staje się ona

prawomocna w części obejmującej rozstrzygnięcie o przedstawieniu wniosku o

powołanie do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego, a także w części

obejmującej rozstrzygnięcie o nieprzedstawieniu wniosku o powołanie do pełnienia

urzędu sędziego Sądu Najwyższego tych uczestników postępowania, którzy nie

wnieśli odwołania. W sprawach indywidualnych dotyczących powołania do pełnienia

urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego uchylenie przez Naczelny Sąd

Administracyjny uchwały Krajowej Rady Sądownictwa o nieprzedstawieniu wniosku o

powołanie do pełnienia urzędu sędziego Sądu Najwyższego miało być równoznaczne

z przyjęciem kandydatury uczestnika postępowania, który wniósł odwołanie, na wolne

stanowisko sędziowskie w Sądzie Najwyższym, co do którego w dniu wydania

orzeczenia przez Naczelny Sąd Administracyjny postępowanie przed Krajową Radą

Sądownictwa nie zostało zakończone, a w przypadku braku takiego postępowania, na

kolejne wolne stanowisko sędziowskie w Sądzie Najwyższym objęte obwieszczeniem.

Od wszystkich uchwał Krajowej Rady Sądownictwa w przedmiocie wskazania

kandydatów na urzędy sędziów Sądu Najwyższego wpłynęły odwołania. Nie bacząc

na to, Krajowa Rada Sądownictwa przedstawiła Prezydentowi RP wybranych

kandydatów na stanowiska sędziowskie. Jej uchwały nie miały jednak charakteru

ostatecznego w tym sensie, że została zainicjowana ich kontrola sądowa, która mogła

skutkować ich uchyleniem. Uchwały te nie mogły być podstawą do wnioskowania do

Prezydenta RP o powołanie osób, których dotyczyły na wolne stanowiska

sędziowskie. Wniesienie odwołań od tych uchwał sprawiło, iż wolne etaty sędziowskie

zostały obsadzone wadliwie (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z

dnia 21 maja 2019 r., III CZP 25/19, OSNC 2019, nr 10, poz. 99), a kwestia najlepszej

przydatności kandydata do pełnienia urzędu nie była w istocie zweryfikowana. Wolny

etat zostaje wówczas obsadzony, niezależnie od tego, czy rzeczywiście dana osoba

jest najlepszym kandydatem na konkretne stanowisko.

W celu zapobieżenia nieodwracalnym skutkom tego rodzaju powołań, Naczelny

Sąd Administracyjny, do którego złożone zostały odwołania od uchwał odmawiających

konkretnym osobom wnioskowania o ich powołanie na konkretny wolny etat,

wstrzymał wykonanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 24 sierpnia 2018 r.,

nr 318/2018 o wyborze kandydata na stanowisko sędziego Sądu Najwyższego w Izbie

Karnej (postanowienia NSA z dnia 25 września 2018 r., II GW 22/18 i II GW 23/18),

wykonanie uchwały Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 28 sierpnia 2018 r., nr

330/2018 o wyborze kandydatów na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego w Izbie

Cywilnej (postanowienie NSA z dnia 27 września 2018 r., II GW 27/18) i wykonanie

uchwały Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 28 sierpnia 2018 r., nr 331/2018 o

wyborze kandydatów na stanowiska sędziów Sąd Najwyższego w Izbie Kontroli

Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych (postanowienie NSA z dnia 27 września 2018 r.,

II GW 28/18). Naczelny Sąd Administracyjny objaśnił przyczyny udzielenia skarżącym

ochrony tymczasowej i zasięg tej ochrony (tak też Sąd Najwyższy w postanowieniach

z dnia 1 sierpnia 2018 r., III PO 4-6/18). Prezydent RP, mimo niezakończenia procedur

kontroli sądowej uchwał Krajowej Rady Sądownictwa dotyczących wszystkich

kandydatów do Sądu Najwyższego, a ponadto mimo wstrzymania przez Naczelny Sąd

Administracyjny wykonania uchwał dotyczących kandydatów do Izby Cywilnej, Karnej

oraz Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych, i świadom trudnych de lege lata do

odwrócenia skutków jego decyzji, wręczył akty powołania na stanowiska osobom

wskazanym w uchwałach Krajowej Rady Sądownictwa, a osoby te powołania te

odebrały.

Przepis art. 44 ust. 1b oraz ust. 4 został uchylony ustawą z dnia 26 kwietnia

2019 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz ustawy - Prawo o

ustroju sądów administracyjnych (Dz. U z 2019 r., poz. 914), w art. 3 tej ustawy

ustawodawca przyjął, że postępowania w sprawach odwołań od uchwał Krajowej

Rady Sądownictwa w sprawach indywidualnych dotyczących powołania do pełnienia

urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego, wszczęte i niezakończone przed

dniem wejścia w życie tej ustawy, podlegają umorzeniu z mocy prawa. Naczelny Sąd

Administracyjny, postanowieniem z dnia 26 czerwca 2019 r., II GOK 2/18, wydanym

w sprawie z odwołań od uchwały Krajowej Rady Sądownictwa z dnia 28 sierpnia 2018

r., nr 330/2018 w przedmiocie przedstawienia (nieprzedstawienia) wniosków o

powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego Sądu Najwyższego, w

związku z wnioskiem Prokuratora Generalnego o umorzenie tych postępowań,

wystąpił z pytaniem prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości UE.

36. Z art. 7 Konstytucji RP wynika, że organy władzy publicznej działają na

podstawie i w granicach prawa, a zatem wyłącznie na podstawie upoważnienia

przewidzianego w prawie, którym ich działanie jest legitymowane. Dotyczy to również

Prezydenta RP, ponieważ jego akty urzędowe nie zostały wyłączone spod zakresu

art. 7 Konstytucji RP, a nadto ponosi on odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu

za naruszenie każdego przepisu Konstytucji RP, także tego, który ustanawia jego

prerogatywę (art. 145 Konstytucji RP). W razie przyjęcia, że sposób wykonania przez

Prezydenta RP prerogatywy nie podlega bieżącej kontroli, a zatem przez inny organ i

w innym czasie niż tylko Trybunał Stanu, założenie to może być zastosowane

wyłącznie do działania będącego w istocie wykonaniem prerogatywy. Prezydent RP

nie jest organem państwa stojącym ponad Konstytucją RP, który przez własne

oznajmienie wiążąco i ostatecznie identyfikuje sytuację, w której wykonuje

prerogatywę, co miałoby oznaczać brak możliwości oceny legalności tego działania,

a w konsekwencji też oceny skutków, które spowodowało.

Prezydent powołuje sędziów, nie czyni tego jednak w dowolnym momencie i

według własnego uważania, lecz na podstawie wniosku złożonego przez Krajową

Radę Sądownictwa. Akt powołania nie może przy tym dotyczyć kogoś, kto nie został

wnioskiem objęty (zob. szerzej postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23

czerwca 2008 r., 1 Kpt 1/08).

Warunki minimalne wykonania omawianej prerogatywy przez Prezydenta RP

wymagają więc, by inicjatorem jego działania był prawidłowo powołany i obsadzony

organ mający status Krajowej Rady Sądownictwa. W okresie od wejścia w życie

ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa

oraz ustawy o SN z 2017 r., Krajowa Rada Sądownictwa nie była obsadzona w sposób

wymagany przepisami Konstytucji RP, nie mogła zatem wykonywać przypisanych jej

kompetencji, co Prezydent RP powinien był stwierdzić przed podjęciem decyzji o

wykonaniu prerogatywy. Osoby, które wskazane zostały na listach rekomendacyjnych

powstałych w wadliwej procedurze obsadzania urzędów sędziowskich nie mogą być

uważane za właściwie przedstawionych Prezydentowi RP kandydatów do objęcia

urzędu, którym Prezydent RP władny był powierzyć ten urząd. Nawet przy założeniu,

że wręczenie takim osobom aktów powołania czyni je formalnie powołanymi na urząd

sędziego, konieczne jest dokonywanie oceny, czy i w jakim zakresie osoby te mogą

wykonywać czynności jurysdykcyjne, tak by nie dochodziło przez to do naruszenia

standardu bezstronności i niezależności, wymaganego od sądu sprawującego wymiar

sprawiedliwości.

37. W uchwale pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2014 r.,

BSA I-4110-4-4/13 (OSNC 2014, nr 5, poz. 49) Sąd Najwyższy – z odwołaniem się do

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 2007 r., III CZP 81/07 (OSNC 2007, nr 10,

poz. 154) oraz uzasadnienia uchwały pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 14

listopada 2007 r., BSA I-4110-5/07 – stwierdził, że sędzia wykonuje władzę

sądowniczą w sądzie, w którym ma swoje miejsce służbowe. Miejsce służbowe,

określane także jako „siedziba sędziego”, jest jednym z istotnych czynników

kształtujących status sędziego. Powołując do pełnienia urzędu na stanowisku

sędziowskim, Prezydent wyznacza sędziemu jego miejsce służbowe, które może być

zmienione tylko w wyjątkowych wypadkach i w ściśle określonym trybie. Sędzia

powołany do sprawowania urzędu ma zatem takie miejsce służbowe, jakie zostanie

określone w akcie jego powołania. O ile powołanie do pełnienia urzędu na stanowisku

sędziego oznacza nadanie sędziemu prawa jurysdykcji, czyli wydawania wyroków i

podejmowania innych czynności jurysdykcyjnych w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej,

o tyle miejsce służbowe wytycza zakres tej władzy, tzn. konkretny sąd, obszar

działania sędziego oraz rodzaj spraw, które może rozstrzygać, określony w przepisach

prawa procesowego o właściwości rzeczowej.

W judykaturze i piśmiennictwie przyjęto także zgodnie, że miejsce służbowe

jest elementem władzy sądowniczej sensu stricto, a nie tylko zagadnieniem

pracowniczym. Każda zmiana dotycząca miejsca służbowego sędziego jest

ingerencją w zakres władzy sędziego - odjęciem jej, poszerzeniem lub przeniesieniem.

Jeżeli sędzia przekracza zakres władzy, zarówno w aspekcie terytorialnym, jak i

rzeczowym, a więc np. orzeka poza sądem (obszarem), w którym ma siedzibę, staje

się sędzią (sądem) niewłaściwym - w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP oraz

przepisów prawa procesowego - podobnie jak niewłaściwy jest sąd, w którego składzie

zasiadają sędziowie innego sądu. Pojęcie sędziego właściwego (naturalnego),

przewidziane po raz pierwszy w konstytucji francuskiej z dnia 3 września 1791 r.,

urzeczywistniane obecnie w przepisach ustrojowych większości demokratycznych

państw i łączone nierozerwalnie z zasadami przywiązania sędziego do urzędu,

nieusuwalności i nieprzenoszalności, jest także jednym z elementów określających

istotę i funkcję niezawisłości sędziowskiej. Sędzia właściwy jest również jednym z

istotnych czynników sprawiedliwości proceduralnej, elementu prawa do sądu

stanowiącego fundament demokratycznego państwa prawnego.

38. Model postępowania o powołanie konkretnej osoby na urząd sędziego w

szczególny sposób wpływa na ocenę tego, czy sąd, w którego skład wchodzi taka

osoba może zostać uznany za sąd bezstronny i niezawisły w konkretnej sprawie.

Wszelkie pozamerytoryczne względy, które miałyby decydować o takim powołaniu

sugerują bowiem powiązania danego sędziego z określoną opcją polityczną lub

środowiskiem politycznym. Jest tak tym bardziej, im bardziej sama procedura

powołania ma charakter polityczny, to znaczy im bardziej decyzje w niej podejmowane

pochodzą bezpośrednio od polityków lub przedstawicieli organów władzy politycznej

oraz im bardziej procedura podejmowania tych decyzji jest nietransparentna i

arbitralna, a nawet realizowana z naruszeniem prawa. Podważa to w sposób istotny i

trwały zaufanie społeczeństwa do sędziego jako osoby niezależnej oraz nieulegającej

zewnętrznym wpływom i naciskom, czy choćby potrzebie okazywania wdzięczności

wobec tak określonych środowisk.

Taki mechanizm w sposób trwały mógłby zatem prowadzić do pojawienia się w

systemie wymiaru sprawiedliwości sędziów identyfikowanych z określonymi

środowiskami politycznymi lub grupami interesów (sędziów „naszych” i „waszych”),

których legitymacja będzie kwestionowana wraz z każdorazową zmianą większości

parlamentarnej. Ten mechanizm jest ewidentnie sprzeczny z prawem obywatela do

rozstrzygnięcia sprawy przez niezawisły sąd, uzależnia bowiem stabilność tego

rozstrzygnięcia od kolejnych zmian większości politycznej w kraju.

W tym kontekście należy podkreślić, że – jak wynika z oficjalnego oświadczenia

Ministra Sprawiedliwości w postępowaniu legislacyjnym w dniu 15 stycznia 2020 r. w

Senacie RP – skład Krajowej Rady Sądownictwa został ukształtowany w ten sposób,

by

znalazły

się

w

nim

osoby

lojalne

wobec

większości

parlamentarnej

(reprezentowanego przez Ministra Sprawiedliwości środowiska politycznego: „każde

środowisko może zgłosić takich sędziów, za których bierze odpowiedzialność. Myśmy

zgłosili takich sędziów, którzy naszym zdaniem byli gotowi współdziałać w ramach

reformy sądownictwa” – sprawozdanie stenograficzne 3. posiedzenie Senatu RP X

kadencji, 15.01.2020 r.).

To powoduje, że systemowo wybory dokonywane przez tę Radę nie mają

charakteru niezależnego od interesu politycznego, co rzutuje na ocenę spełnienia

przez osoby powołane na wniosek tej Rady na urząd sędziego obiektywnych

przesłanek bezstronności i niezawisłości. Innymi słowy: polityczne zdominowanie

Krajowej Rady Sądownictwa powoduje, że zachodzi wysokie prawdopodobieństwo

rozstrzygania konkursów na stanowisko sędziowskie nie według kryteriów

merytorycznych, lecz lojalności politycznej lub poparcia dla sprzecznych z Konstytucją

RP reform większości parlamentarnej dotyczących wymiaru sprawiedliwości.

Systemowo podważa to zaufanie do bezstronności osób poddanych takiemu trybowi

nominacyjnemu. Istotą braku niezależności jest podporządkowanie decyzji tego

organu czynnikom politycznym – w tym w szczególności władzy wykonawczej. Nie

mogło także zostać pominięte w ocenie funkcjonowania Krajowej Rady Sądownictwa

zawieszenie jej praw członkowskich w Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa.

39. Zasadniczy wpływ Ministra Sprawiedliwości będącego jednocześnie

Prokuratorem Generalnym na kształtowanie składu Krajowej Rady Sądownictwa

(potwierdzony w jego wcześniej wspomnianej, oficjalnej deklaracji na forum Senatu

RP), a przez to na rozstrzygnięcia podejmowane przez ten organ w przedmiocie

powołania na stanowisko sędziego, podważa obiektywne warunki bezstronności w

sprawach, w których w składzie sądu miałaby brać udział osoba w ten sposób

powołana na stanowisko sędziego, a Prokurator Generalny lub kierowana przez niego

prokuratura miałyby być stroną takiego postępowania.

40. Przeprowadzanie wadliwie zorganizowanych konkursów na urząd sędziego

przez Krajową Radę Sądownictwa, która strukturalnie utraciła przymiot niezależności

było

dokonywane

w

warunkach

długotrwałego,

intencjonalnego

działania

podejmowanego przez przedstawicieli władzy wykonawczej i ustawodawczej,

nakierowanego na generalne podważenie zaufania do sądów, do ich bezstronności i

niezależności. W takich warunkach powoływanie na stanowiska sędziów w

procedurach skrajnie upolitycznionych tym bardziej powoduje brak obiektywnych

przesłanek do orzekania przez sądy z udziałem takich osób w warunkach

gwarantujących postrzeganie sądów jako bezstronnych i niezawisłych.

41. Prowadzenie przez organ polityczny, jakim jest Minister Sprawiedliwości,

za pośrednictwem powołanych przez niego rzeczników dyscyplinarnych działań o

charakterze represyjnym wobec sędziów podejmujących czynności orzecznicze,

zmierzające do wyjaśnienia niepewności co do trybu przeprowadzania konkursów na

stanowiska sędziowskie, uzasadnia tezę o systemowym ograniczeniu niezawisłości

sędziowskiej oraz dążeniu do wykluczenia jakiejkolwiek kontroli nad domniemanym

wpływem

czynnika politycznego

na

przeprowadzane

konkursy

w

kierunku

promowania osób przychylnych poglądom reprezentowanym przez środowisko

polityczne Ministra Sprawiedliwości.

42. Szczególne znaczenie ma brak możliwości wyjaśnienia wątpliwości co do

prawidłowości powołania członków Krajowej Rady Sądownictwa, w szczególności

spełnienia przez te osoby kryteriów formalnych wyboru do Rady. Tworzy to stan

niepewności co do prawidłowego ukształtowania składu Rady, a tym samym stan

niepewności co do ważności podejmowanych przez to ciało rozstrzygnięć. W sposób

automatyczny przekłada się to także na stan niepewności co do statusu osób

przedstawionych Prezydentowi RP do powołania na urząd sędziego. Gdyby bowiem

okazało się, że akty Krajowej Rady Sądownictwa były wadliwe, nie byłby wykluczony

proces weryfikacji uprawnień osób powołanych na stanowisko sędziego, a tym samym

otwarta zostałaby droga do podważania legalności wydanych przez te osoby

rozstrzygnięć. Nie jest “należyty” taki skład sądu, w którym bierze udział osoba, której

uprawnienia sędziowskie mogą być w przyszłości kwestionowane, a nie ma

możliwości obiektywnego wyjaśnienia wątpliwości co do procedury jej powołania.

Sąd Najwyższy w składzie wydającym niniejszą uchwałę w pełni podziela

stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2019 r., III PO

7/18, zgodnie z którym tak ukształtowana Krajowa Rada Sądownictwa nie jest

organem niezależnym, lecz działa jako organ podporządkowany bezpośrednio władzy

politycznej. Prowadzone przez tę Radę konkursy na urząd sędziego miały i mają

wobec tego charakter wadliwy, prowadzący do zasadniczej wątpliwości co do

motywów występowania z wnioskiem o powołanie konkretnych osób na urząd

sędziego.

Niezależnie od tego, tworzenie faktycznych i prawnych przeszkód

zmierzających do uniemożliwienia usunięcia wątpliwości co do legalności powołania

poszczególnych członków Rady, przybierające wręcz postać bezprawnej odmowy

wykonywania orzeczeń sądowych, powoduje, że stabilność i prawomocność decyzji

Rady może być trwale kwestionowana i staje się przedmiotem sporu politycznego,

który stawia pod znakiem zapytania neutralność osób wskazanych przez Krajową

Radę Sądownictwa. Osobom takim może być bowiem przypisywany – w obiektywnej

ocenie - motyw popierania jednej ze stron tego sporu dla ochrony własnych interesów

(w tym stanowiska).

Należy podkreślić, że opisana wadliwość procedury wskazywania kandydatów

na urząd sędziego przez Krajową Radę Sądownictwa ma charakter strukturalny,

powodując, iż organ ten nie może prawidłowo wykonywać swoich konstytucyjnych

funkcji. Nie mogą go przy tym ekskulpować jedynie zapewnienia członków Krajowej

Rady Sądownictwa, że działa ona w sposób prawidłowy i rzetelny. Stwierdzenie to jest

niezależne od wątpliwości co do zgodności z Konstytucją RP sposobu wyboru części

członków Krajowej Rady Sądownictwa. Ta ostatnia kwestia nie była przedmiotem

wykładni Sądu Najwyższego, jakkolwiek uzasadniona jest teza, że taki, a nie inny

sposób funkcjonowania Krajowej Rady Sądownictwa wynika z odejścia od

konstytucyjnych wymagań dotyczących sposobu wyłaniania części członków tej Rady.

VI. 43. Ocena obiektywnych warunków postrzegania sądu jako niezawisłego i

bezstronnego, zgodnie z kryteriami wskazanymi w wyroku Trybunału Sprawiedliwości

UE z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18, musi mieć

charakter kompleksowy i uwzględniać wszystkie okoliczności, a przede wszystkim te,

które są związane z procesem powołania na urząd sędziego.

44. Artykuł 179 Konstytucji RP mówi o powoływaniu sędziów na czas

nieoznaczony. Akt powołania, należący do kompetencji Prezydenta RP realizowanej

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, oznacza udzielenie władzy sądzenia

(votum).

Jest

konstytucyjnymi

to

elementem

statusu

osobowego

sędziego,

opatrzonego

gwarancjami utrzymania i stabilizacji (art. 180 Konstytucji RP).

Sędzia realizuje uzyskaną władzę sądzenia w ramach procedur sądowych,

przewidujących sytuacje, w których – mimo posiadania votum – nie powinien orzekać

w konkretnych sprawach. Kontrola i weryfikacja przesłanek oraz ograniczeń w

orzekaniu należy do sądu działającego w trybie wskazanym w tych procedurach.

Tego rodzaju weryfikacja w ogóle nie dotyka kwestii powołania sędziego aktem

Prezydenta RP (udzielenia votum), o czym mówi art. 179 Konstytucji RP; także sędzia

wyłączony lub wyłączający się od orzekania w konkretnej sprawie nie traci swego

statusu ani z niego nie rezygnuje.

Akt powołania na urząd sędziego przez Prezydenta RP nie tworzy trwałego i

niepodważalnego domniemania, że w każdej sprawie rozpoznawanej przez sąd z

udziałem tego sędziego spełniony będzie standard niezawisłości i bezstronności.

Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy poprzedzająca akt powołania procedura

miała wadliwy charakter, w szczególności gdy brała w niej udział Krajowa Rada

Sądownictwa pozbawiona przymiotu niezależności, na co w szczególności wskazał

wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 19 listopada 2019 r. Nie można przy tym

przyjmować, że każda wada w procesie nominacyjnym jest sanowana przez

prezydencki akt powołania na urząd sędziego, taka bowiem interpretacja

prowadziłaby do nieuzasadnionego ograniczenia możliwości realizacji prawa do

niezawisłego i bezstronnego sądu. Nie można interpretować konstytucyjnych

kompetencji organów państwa w taki sposób, by interpretacja ta podważała

podstawowe zasady konstytucyjne.

Gwarancyjny charakter zasady niezawisłości, niezależności i bezstronności

sądu oznacza, że o treści tej zasady oraz jej konkretyzacji powinny rozstrzygać sądy.

Przyjęcie tezy przeciwnej, zakazującej wypowiadania się sądom w tych sprawach lub

uznającej że sądy powinny rozpoznawać sprawy obywateli z pominięciem oceny

dochowania standardów niezawisłości, niezależności i bezstronności, podważa sens

prawa do sądu jako środka ochrony praw konstytucyjnych. Konieczność

zagwarantowania konstytucyjnej niezawisłości sędziego i niezależności sądów oraz

interpretowania art. 45 ust. 1 Konstytucji RP w sposób spójny z art. 6 EKOPCz i art.

47 KPP jest możliwa tylko przy założeniu rezygnacji ze wspomnianego wcześniej

domniemania – sędzia powołany przy udziale wadliwie utworzonej i wadliwie

działającej Krajowej Rady Sądownictwa nie korzysta z domniemania niezawisłości.

Przyjęcie tezy przeciwnej oznaczałoby, że w polskim systemie prawa władza

ustawodawcza i wykonawcza może pozbawić obywateli gwarancji prawa do

rozstrzygania ich spraw przez niezawisłego sędziego i niezależny sąd. Dokonana

przez Sąd Najwyższy wykładnia przepisów Kodeksu postępowania cywilnego i

Kodeksu postępowania karnego, w zgodzie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47

KPP oraz art. 6 ust. 1 EKOPCz, ma na celu zapobieżenie tym skutkom. Stało się to

szczególnie istotne po wydaniu przez Trybunał Sprawiedliwości UE wyroku z dnia 19

listopada 2019 r. oraz po wydaniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2019

r., III PO 7/18, w którym stwierdzono, że ze względu na trwały brak warunków do

postrzegania Rady jako organu niezależnego istnieje strukturalna wada dotycząca

udziału tego organu w procedurze wskazywania kandydatów na urząd sędziego.

45. Brak niezależności Krajowej Rady Sądownictwa prowadzi do wadliwości

procedury powołania na urząd sędziego. Wadliwość ta, a także jej wpływ na

naruszenie standardu niezawisłości i bezstronności sądu, podlega jednak

stopniowaniu. Przede wszystkim zasadniczo różna jest skala i zakres procesowych

skutków wadliwości powołania na urząd sędziego w zależności od typu sądu, do

którego następuje powołanie i miejsca tego sądu w strukturze organów wymiaru

sprawiedliwości.

Status sędziego sądów powszechnych i wojskowych jest inny niż status

sędziego Sądu Najwyższego. Jest to konsekwencja innej pozycji ustrojowej sądów

powszechnych i wojskowych oraz Sądu Najwyższego, innych kompetencji tych

sądów oraz innych wymagań do objęcia w nich urzędu. (art. 175 ust. 1 Konstytucji

RP). Należy zwrócić uwagę na szczególne, konstytucyjne, ustrojowe właściwości

Sądu Najwyższego, wyróżniające ten organ nie tylko na tle innych organów władzy

sądowniczej, ale także innych władz Rzeczypospolitej Polskiej. Szczególna pod tym

względem pozycja Sądu Najwyższego wynika między innymi z kluczowych dla

funkcjonowania Rzeczypospolitej Polskiej, wyłącznych kompetencji tego Sądu,

mających

zagwarantować

niezakłócone

i

prawidłowe

funkcjonowanie

demokratycznego państwa prawnego, w tym zgodności z prawem mechanizmów

udziału obywateli w sprawowaniu władzy w ramach procesu wyborczego oraz kontroli

obywatelskiej. Zgodnie z art. 129 ust. 1 oraz art. 101 ust. 1 Konstytucji RP Sąd

Najwyższy stwierdza ważność wyborów Prezydenta RP oraz ważność wyborów do

Sejmu i Senatu RP, a zgodnie z art. 125 ust. 4 Konstytucji RP ważność referendum

ogólnokrajowego oraz referendum, o którym mowa w art. 235 ust. 6 Konstytucji RP,

a więc istotnego ustrojowo referendum konstytucyjnego. Kluczowe zatem dla

prawidłowego wykonywania powierzonych Sądowi Najwyższemu kompetencji jest

zagwarantowanie

obiektywnego

standardu

niezależności,

niezawisłości

i

bezstronności jego działania. Dotyczy to zarówno procedur prowadzących do

powołania danej osoby na urząd sędziego Sądu Najwyższego, jak i obiektywnego

odbioru Sądu Najwyższego jako organu władzy sądowniczej, niezależnego od

wpływów politycznych. Kwalifikowany standard niezależności Sądu Najwyższego od

władzy

politycznej

funkcjonowania

i

jest

warunkiem

prawidłowego

koniecznym

zgodnego

wykonywania podstawowych

z

Konstytucją

dla

obywateli

kompetencji w strukturach państwa demokratycznego.

Skala

uchybień

w

postępowaniach

konkursowych

związanych

z

powoływaniem sędziów sądów powszechnych i wojskowych oraz sędziów Sądu

Najwyższego w okresie od zmian normatywnych przeprowadzonych w 2017 r. była

różna, zdecydowanie jednak poważniejsza przy obsadzeniu stanowisk sędziowskich

w Sądzie Najwyższym.

Mimo formalnego wymagania od kandydata na urząd sędziego Sądu

Najwyższego nieskazitelnego charakteru i wyróżniania się wysokim poziomem

wiedzy prawniczej, wyeliminowano z procedury konkursowej etapy kontroli spełniania

tych wymagań, a ich ocenę pozostawiono wyłącznie wyłonionym przez większość

parlamentarną członkom Krajowej Rady Sądownictwa. Z natury rzeczy w

prowadzonym przez ten organ postępowaniu weryfikacja spełnienia wskazanych

wyżej wymagań przez kandydatów do objęcia urzędu sędziego Sądu Najwyższego

jest ograniczona. Wyeliminowano także efektywną możliwość zaskarżenia uchwały o

wskazaniu kandydata do objęcia urzędu przez pozostałe osoby biorące udział w tym

samym postępowaniu konkursowym, pozostawiając im jedynie możliwość ubiegania

się o urząd w innym konkursie, o którego ogłoszeniu arbitralnie miał decydować

Prezydent RP. Oznacza to de facto, że obsadzenie stanowisk w Sądzie Najwyższym

oddane zostało decyzji władzy politycznej.

Osoby, które zgłosiły wnioski o powołanie ich na stanowisko sędziego Sądu

Najwyższego – jako prawnicy, posiadający rozeznanie w obowiązującym prawie i

umiejętności jego wykładni – musiały być świadome zasadniczych zastrzeżeń

dotyczących nowych procedur objęcia urzędu sędziego Sądu Najwyższego oraz

statusu i obsady Krajowej Rady Sądownictwa, jako organu uczestniczącego w

postępowaniu zmierzającym do obsadzenia stanowisk sędziowskich. Osoby te

wiedziały także o tym, że uchwały Krajowej Rady Sądownictwa o przedstawieniu ich

kandydatur

Prezydentowi

RP

zostały

zaskarżone

do

Naczelnego

Sądu

Administracyjnego przez innych uczestników konkursów. Kandydaci do Izby Cywilnej,

Karnej oraz Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych wiedzieli, że Naczelny Sąd

Administracyjny wstrzymał wykonanie uchwał Krajowej Rady Sądownictwa, które ich

dotyczyły, a mimo to przyjęli powołania na stanowisko sędziów tego Sądu.

Ocena okoliczności, w jakich do tego doszło nie może pomijać faktu, że

konkursy na stanowiska sędziów Sądu Najwyższego, budzące największe

zainteresowanie społeczne ze względu na rangę tego organu, były przeprowadzane

w okresie, gdy dokonywano próby usunięcia z Sądu Najwyższego części sędziów, w

tym Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, którego konstytucyjną kadencję

usiłowano wówczas skrócić. Działania te przedsięwzięto w sposób naruszający

Konstytucję

RP.

Kandydowanie

na

miejsca

sędziowskie,

gdy

organ

przeprowadzający konkurs działał w niekonstytucyjnym składzie (bez udziału

urzędującego Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego) musiało być postrzegane

obiektywnie jako akceptacja dla działań politycznych podejmowanych przez

większość parlamentarną.

Należy podkreślić, że powołanie do Sądu Najwyższego jest zawsze pierwszym

powołaniem na urząd w tym Sądzie, wymaga więc spełnienia szczególnych

warunków i dochowania procedur, w których rzeczywiście można zweryfikować

kompetencje kandydata, także z punktu widzenia jego cech istotnych dla zachowania

niezawisłości i bezstronności. Brak takiej weryfikacji i brak transparentności procesu

powołania, którą charakteryzowały się przeprowadzone konkursy, tworzą stan

niepewności i rodzą podejrzenia o polityczne motywacje decyzji nominacyjnych.

Wyklucza to spełnienie obiektywnych warunków postrzegania tak nominowanych

osób jako bezstronnych i niezawisłych. Tym bardziej, że chodzi o powołania do sądu

ostatniej instancji, mającego kompetencję do uchylania prawomocnych orzeczeń

sądowych i dokonywania wiążącej wykładni prawa, którego orzeczenia nie podlegają

już efektywnej kontroli, pozwalającej na weryfikację, czy spełnione zostały warunki

bezstronności i niezawisłości sądu, w składzie którego biorą udział osoby powołane

na urząd sędziego Sądu Najwyższego w wadliwej procedurze. Z tego powodu

dochowanie najwyższych standardów w procesie powoływania na urząd jest

decydujące dla oceny, czy osoba, która to postępowanie przeszła, daje gwarancje

niezawisłości i bezstronności Sądu Najwyższego, gdy orzeka ona w danym składzie

tego Sądu.

Warto przy tym pamiętać, że ze względu na wykreowaną przez ustawę o

Sądzie Najwyższym z 2017 r. strukturę tego Sądu, Izba Kontroli Nadzwyczajnej i

Spraw Publicznych została obsadzona wyłącznie przez sędziów powołanych w

nowych konkursach, Fakt, że Izba ta została w ten sposób obsadzona w całości, tj.

zajęte zostały wszystkie przewidziane w niej miejsca (20), sprawia, że obecnie nie

ma możliwości przeniesienia do tej Izby innego sędziego. To powoduje, że

korzystanie z prewencyjnego wniosku o wyłącznie sędziego tej Izby nie daje

gwarancji obiektywnej oceny sprawy, gdyż w rozpoznaniu wniosku uczestniczą

sędziowie powołani w tak samo wadliwym postępowaniu, których ewentualny zarzut

braku niezawisłości i bezstronności dotyczy w takim samym stopniu, co sędziego,

objętego wnioskiem. Nie są też oni zainteresowani tym, by oceniać w jakim stopniu

wadliwość tego postępowania (nawet jeśli przyznają, że miała ona miejsce, zob.

uchwała składu siedmiu sędziów podjęta w dniu 8 stycznia 2020 r., I NOZP 3/19)

wpływa na postrzeganie ich własnej niezawisłości i bezstronności.

Sędziowie

powołani we wskazanych konkursach podejmowali rozstrzygnięcia w kwestiach ich

dotyczących, nie przestrzegając ustawowych norm nakazujących im wyłączenie się z

urzędu z rozpoznawania sprawy bezpośrednio ich dotyczącej (zob. choćby cytowana

uchwała z dnia 8 stycznia 2020 r., I NOZP 3/19).

Nie bez znaczenia jest także to, że do wyłącznej kompetencji Izby Kontroli

Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy rozpatrywanie odwołań od uchwał

Krajowej Rady Sądownictwa dotyczących kandydatów na stanowiska sędziów sądów

powszechnych, wojskowych i administracyjnych. Oznacza to, że Izba w całości

złożona z wadliwie powołanych sędziów kontroluje prawidłowość powołania – na

wniosek tak samo ukształtowanej Krajowej Rady Sądownictwa – innych sędziów.

Należy podkreślić, że w odniesieniu do sędziów Izby Dyscyplinarnej zachodzą

dodatkowe okoliczności potwierdzające tezę o braku możliwości dochowania przez

sąd orzekający z ich udziałem standardu niezawisłości i bezstronności. Okoliczności

te dotyczą bezpośrednio organizacji, ustroju i sposobu powołania tej Izby oraz jej

wyodrębnienia z Sądu Najwyższego. Sąd Najwyższy w składzie połączonych Izb

Cywilnej, Karnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych podziela w tym zakresie w pełni

ocenę prawną oraz jej uzasadnienie wyrażoną w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5

grudnia 2019 r. w sprawie III PO 7/18, zgodnie z którą, Izba Dyscyplinarna powołana

w Sądzie Najwyższym ustawą o SN z 2017 r. strukturalnie nie spełnia cech

niezawisłego sądu w rozumieniu art. 47 KPP oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a

także art. 6 ust. 1 EKOPCz, i ma charakter sądu wyjątkowego, którego ustanowienie

– na mocy art. 175 ust. 2 Konstytucji RP – jest zakazane w czasie pokoju. Już choćby

z tego powodu orzeczenia wydane przez składy sędziowskie działające w ramach

Izby Dyscyplinarnej nie mają charakteru orzeczeń wydanych przez należycie

obsadzony sąd.

46. Przyjęta w pkt 1 niniejszej uchwały wykładnia art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz

art. 379 pkt 4 k.p.c. nie prowadzi do usunięcia z urzędu osób powołanych na urząd

sędziów Sądu Najwyższego ani nie powoduje ich zawieszenia w urzędowaniu w

rozumieniu art. 180 Konstytucji RP. Interpretowane przepisy nie odnoszą się do

formalnych kompetencji osób powołanych na ten urząd ani nie zawierają generalnych

zakazów lub ograniczeń odnoszących się do wykonywania funkcji jurysdykcyjnych.

Nie dotykają zatem ich statusu i powołania, o których mowa w art. 179 Konstytucji RP.

W perspektywie procesowej nie jest jednak wykluczone, że określone okoliczności,

które wystąpiły w procedurze powołania na urząd sędziego lub zaistniały później, będą

prowadzić w sposób trwały do braku warunków postrzegania danego składu Sądu

Najwyższego z udziałem określonego sędziego, jako sądu bezstronnego i

niezawisłego. Podobna sytuacja może wystąpić także w przypadku niezdolności do

orzekania, o której mowa np. w art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. Procesowe ustalenie tej

okoliczności w żadnym wypadku nie wkracza w zakres art. 180 Konstytucji RP.

Zarówno osoby zgłaszające swój udział w postępowaniach o powołanie na

urząd sędziego Sądu Najwyższego w warunkach ukształtowanych przez ustawę z

dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, jak też

organy wydające w nich rozstrzygnięcia niewątpliwie musiały posiadać świadomość

konsekwencji procesowych w aspekcie zasady bezstronności i niezawisłości sądu, do

których dojdzie z uwagi na systemową wadliwość rozwiązań przyjętych w

postępowaniach o powołanie na urząd sędziego Sądu Najwyższego.

Należy jednak zwrócić uwagę, że w szczególności w postępowaniu cywilnym

doprowadzenie do następczej kontroli orzeczenia przez jego zaskarżenie zależy od

stron i uczestników postępowania. Oznacza to, że stwierdzenie, iż skład sądu był

sprzeczny z przepisami prawa w rozumieniu w art. 379 pkt 4 k.p.c. dokonuje się co do

zasady z inicjatywy stron lub uczestników postępowania. Może więc zdarzyć się i tak,

że podmioty te nie będą zainteresowane w podniesieniu okoliczności świadczących o

naruszeniu standardu bezstronności i niezawisłości sądu. Jednocześnie zaś brak

będzie innych środków pozwalających na wzruszenie prawomocnych orzeczeń

wydanych w warunkach określonych w art. 379 pkt 4 k.p.c. z udziałem sędziów Sądu

Najwyższego powołanych w postępowaniach ukształtowanych przez ustawę z dnia 8

grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa.

VII. 47. W odniesieniu do sędziów sądów powszechnych i wojskowych, ze względu

na praktyczną możliwość wdrożenia kontroli dochowania standardu bezstronności i

niezawisłości, większe zróżnicowanie skali wadliwości procedur konkursowych oraz

statusu biorących w nich udział osób, a także odmienne konstytucyjne funkcje sądów

powszechnych i wojskowych w porównaniu z Sądem Najwyższym, konieczne jest

określenie innego mechanizmu ustalania przesłanek stosowania art. 439 § 1 pkt 2

k.p.k. oraz art. 379 pkt 4 k.p.c. W szczególności mechanizm ten powinien polegać na

ocenie zarówno stopnia wadliwości poszczególnych postępowań konkursowych, jak

też okoliczności odnoszących się do samych sędziów biorących w nich udział oraz

charakteru spraw, w których orzekają lub orzekały sądy z ich udziałem. Nie jest zatem

wykluczone, że mimo powstania zasadniczych wątpliwości co do tego, czy dochowany

zostaje standard niezawisłości i bezstronności danego sędziego uczestniczącego w

składzie sądu ze względu na objęcie przez niego urzędu w postępowaniu

konkursowym przeprowadzonym w sposób ustalony ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r.

o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, to w konkretnych okolicznościach

wątpliwości te nie zostaną potwierdzone, co będzie równoznaczne z koniecznością

przyjęcia, że skład sądu z jego udziałem spełnia minimalne wymagania dla

zachowania niezawisłości i bezstronności.

Należy przy tym mieć na względzie, że wskazana ocena w istocie sprowadza

się do odpowiedzi na pytanie, jakie – w perspektywie obywatela - muszą być spełnione

obiektywne warunki postrzegania sędziego jako bezstronnego i niezawisłego, zaś sąd

z udziałem tego sędziego, jako sąd niezależny. Ten znany w orzecznictwie sądowym

sposób dokonywania ocen, polega na odwoływaniu się do wzorca normatywnego

modelowego obserwatora mającego dostateczne rozeznanie w okolicznościach

istotnych do formułowania na ich podstawie określonych wniosków. Nie może być on

przy tym utożsamiony z subiektywną oceną dokonywaną przez strony postępowania

lub opinię publiczną w konkretnej sprawie. Faktyczne postrzeganie sądu w opinii

publicznej może

co najwyżej stanowić jeden

z czynników podlegających

uwzględnieniu w formułowaniu oceny dochowania standardu niezawisłości i

bezstronności, o którym mowa w wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 19

listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18. Jak wspomniano, ocena

tego standardu nie może także poprzestawać na subiektywnych przekonaniach

samego sędziego, co do własnej bezstronności i niezawisłości, choć sędzia, który

uważa, że nie będzie mógł sprostać stawianym mu w tym zakresie wymaganiom w

konkretnej sprawie powinien zawsze mieć możliwość wyłączenia się od orzekania w

tej sprawie.

48. W ramach zróżnicowania i indywidualizacji oceny wpływu wadliwości

procesu powołania na urząd sędziego na dochowanie standardu bezstronności i

niezawisłości sądu orzekającego z udziałem takiego sędziego konieczne jest

uwzględnienie całego zespołu rozmaitych kryteriów.

Niewątpliwie

w

przypadku

sądów

wyższego

szczebla

w

strukturze

organizacyjnej organów wymiaru sprawiedliwości, które mogą sprawować funkcję

kontroli instancyjnej w odniesieniu do czynności i orzeczeń sądów niższych, za

obowiązujący trzeba przyjąć wyższy poziom wymagań w zakresie minimalnych

warunków bezstronności i niezawisłości. Te same konkretne okoliczności związane z

wadliwością procesu powoływania na urząd sędziego, możliwe do tolerowania w

przypadków obsadzania sądów niższego rzędu, mogą uzasadniać ocenę o braku

bezstronności i niezawisłości w przypadku sądów wyższego rzędu.

49. Podobne rozróżnienie należy przeprowadzić pomiędzy sytuacjami, w

których oceniane powołanie nastąpiło po raz pierwszy na urząd sędziego, oraz w

których wiązało się z objęciem kolejnego urzędu przez sędziego, w sądzie wyższego

rzędu. Osoby, które wcześniej zostały powołane na urząd sędziego w niebudzących

wątpliwości procedurach, przystępując do konkursu na urząd sędziego w sądzie

wyższego rzędu, posiadały już status sędziów w rozumieniu konstytucyjnym. Przeszły

już zatem wcześniej określony, prawidłowy proces weryfikacji. Tego domniemania

brak w przypadku osób powołanych na urząd sędziego w sądzie powszechnym lub

wojskowym po raz pierwszy, zwłaszcza, gdy chodzi o pierwsze powołanie do sądu

wyższego szczebla w sytuacji, gdy udział w postępowaniu konkursowym nie jest

konsekwencją uczestnictwa w długotrwałym procesie szkolenia do zawodu sędziego,

w szczególności ukończenia aplikacji sądowej lub sędziowskiej i zdania z wynikiem

pozytywnym egzaminu sędziowskiego.

50. Ze względu na strukturalne uzależnienie Krajowej Rady Sądownictwa od

władzy politycznej, większe wątpliwości co do dochowania wyżej wskazanych

standardów będą występować wówczas, gdy w danej sprawie sąd miałby orzekać w

kwestiach istotnych z punktu widzenia tej władzy. Dotyczy to w szczególności

interesów majątkowych Skarbu Państwa lub spraw karnych, w których oskarżycielem

publicznym jest prokuratura, a na jej czele stoi obecnie Minister Sprawiedliwości jako

Prokurator Generalny. To samo może dotyczyć innego typu konkretnych postępowań

sądowych, które z różnych względów mogą wzbudzać zainteresowanie opinii

publicznej oraz polityków, w szczególności związanych bezpośrednio z dominującą

we władzy ustawodawczej i wykonawczej siłą polityczną. Formułowanie przez władze

polityczne wobec sądów konkretnych oczekiwań co do kształtu rozstrzygnięcia, w

połączeniu z powołaniem sędziego na wniosek upolitycznionej Krajowej Rady

Sądownictwa, może budzić uzasadnione wątpliwości co do spełnienia kryteriów

bezstronności i niezawisłości przez ukształtowany z udziałem tego sędziego sąd.

51. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że w przypadku opartych na zasadzie

kontradyktoryjności postępowań w sprawach cywilnych, samo stanowisko stron ma

znaczenie dla sformułowania oceny, czy prowadzący je sąd spełnia standard

niezawisłości i bezstronności. Każda z nich może bowiem zgłosić – z wykorzystaniem

art. 49 k.p.c. – wniosek o wyłączenie sędziego, który uzyskał powołanie do pełnienia

urzędu w okolicznościach rzutujących następnie na postrzeganie go jako sędziego

niezależnego i bezstronnego. Brak tego rodzaju wniosków w czasie, gdy toczy się

postępowanie oznacza zwykle, że jego przebieg nie wywołuje wątpliwości stron co do

tego, czy sąd rozpoznający ich sprawę jest niezależny, a sędzia niezawisły i

bezstronny. Postawa stron prezentowana w toku postępowania, a wskazująca na brak

zastrzeżeń co do zachowania niezawisłości i bezstronności sędziego nie może

pozostać bez wpływu na następczą ocenę, czy doszło do naruszenia standardu

bezstronności i niezawisłości sądu prowadzącego postępowanie ze skutkiem w

postaci uznania, że sąd ten był obsadzony sprzecznie z prawem.

Okoliczność ta ma mniejsze znaczenie w postępowaniu karnym, jak również w

postępowaniu cywilnym nieprocesowym, w tym bowiem przypadku strony (uczestnicy)

postępowania

mają

odmienny

status,

a

sprawiedliwość

orzeczenia

sądu,

warunkowana jego bezstronnością i niezawisłością, ma także istotniejszy wymiar

społeczny. Celem orzekania w przedmiocie odpowiedzialności karnej jest w głównej

mierze ochrona dóbr prawnych wykraczająca poza interes indywidualny. Podobnie w

postępowaniu cywilnym nieprocesowym, poza interesem indywidualnym, istotny dla

rozstrzygnięcia jest interes publiczny.

52. W ocenie wpływu wadliwości procedury powołania na urząd sędziego na

dochowanie standardu bezstronności i niezawisłości sądu mogą mieć znaczenie

szczególne okoliczności dotyczące samego sędziego. Niewątpliwie uzasadnione

wątpliwości podważające dochowanie tego standardu występują wówczas, gdy sędzia

ten zaangażowany był bezpośrednio przed powołaniem na urząd, w jednostkach

podległych Ministrowi Sprawiedliwości lub innych organach władzy wykonawczej lub

Krajowej Radzie Sądownictwa. Dotyczy to okresu, w którym kierownictwo organów

zwierzchnich tych jednostek kształtowane było przez większość parlamentarną

uchwalającą ustawę z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie

Sądownictwa. Nie bez znaczenia jest stosunek sędziego do dokonywanych zmian,

publicznie wyrażany zarówno w procedurze konkursowej, jak i później, zwłaszcza w

zakresie akceptacji niekonstytucyjnych działań organów władzy wykonawczej wobec

sądów, w tym Sądu Najwyższego czy akceptacji utraty przez Krajową Radę

Sądownictwa przymiotu niezależności. Wypowiedzi tego rodzaju, w kontekście

omawianych wcześniej wadliwości w procesie powoływania na stanowisko sędziego,

mogą stwarzać poważne wątpliwości co do zależności między wskazaniem danego

kandydata przez Krajową Radę Sądownictwa jako osoby mającej być powołaną do

pełnienia urzędu a ujawnioną przychylnością wobec środowisk politycznych, które

uzyskały dominujący wpływ na prace tej Rady. Ta zależność w obiektywnej ocenie

może wynikać także ze stwierdzenia innych wadliwości w postępowaniu o powołanie

do pełnienia urzędu, a zwłaszcza zaniechania wyłączenia się poszczególnych

członków Krajowej Rady Sądownictwa w przypadkach postępowania wobec osób z

nimi powiązanych, pozytywnego rozstrzygania konkursów na urząd sędziego na rzecz

osób uzyskujących awanse o charakterze administracyjnym w strukturze sądownictwa

w drodze arbitralnych decyzji Ministra Sprawiedliwości, szczególnego braku

transparentności procedur konkursowych wynikającego z utajniania części obrad

Krajowej Rady Sądownictwa lub jej zespołów albo braku możliwości zapoznania się z

przebiegiem danego konkursu, głosowania przez członków Rady in pleno bez

szczególnego uzasadnienia wbrew opiniom zespołów Rady, uzyskania wskazania

Rady na urząd sędziego przy braku opinii organów samorządu sędziowskiego lub po

uzyskaniu opinii wyraźnie ukazującej brak poparcia kandydatury, w szczególności

poprzez nieuzyskanie większości głosów poparcia lub uzyskanie wyraźnie niższego

poparcia niż inny kandydat startujący w tym samym konkursie, a bez racjonalnego

uzasadnienia takiej decyzji albo po wcześniejszym uzyskaniu przez kandydata

delegacji do sądu wyższego rzędu na podstawie arbitralnej decyzji Ministra

Sprawiedliwości, nie mającej racjonalnego uzasadnienia merytorycznego związanego

z jakością pracy danego sędziego lub też bez takiej delegacji, w przypadku niskiej

jakości tej pracy

Inną okolicznością uzasadniającą wątpliwości co do niezawisłości kandydata

są procedury konkursowe, w których wskazano osobę o oczywiście mniejszych

kompetencjach w stosunku do innych osób startujących w konkursie. W przypadku

sędziów przedstawianych do awansowania przez Krajową Radę Sądownictwa istotne

znaczenie będzie miał charakter awansu, w szczególności to, jak szybko do niego

doszło oraz na jakie stanowisko awansował dany sędzia. Na przykład awansowanie

sędziego sądu rejonowego na stanowisko sędziego sądu apelacyjnego (tym bardziej

Sądu Najwyższego) budzić może istotne wątpliwości co do jego niezależności, ze

względu na podejrzenie, że swoje stanowisko zawdzięcza przede wszystkim

politycznemu poparciu, a nie wiedzy prawniczej i doświadczeniu.

53. Konkretne okoliczności, o których mowa w pkt 2 uchwały wymagają

sprawdzenia za pomocą środków dowodowych dostępnych w procedurze cywilnej i

karnej. Należy przy tym podkreślić, że brak możliwości ich sprawdzenia ze względu

na ewentualną obstrukcję Krajowej Rady Sądownictwa, organów administracji

sądowej lub innych organów władzy publicznej w istocie prowadzi do potwierdzenia

zastrzeżeń co do braku bezstronności i niezawisłości sądu. Brak transparentności w

szczególny sposób podważa obiektywne warunki do postrzegania sądu jako

bezstronnego i niezawisłego, uzasadniając przekonanie o możliwych zależnościach

sędziego od określonych środowisk lub organów. Szczególnie istotne w tej

perspektywie jest usunięcie wątpliwości co do samej prawidłowości powołania

członków Krajowej Rady Sądownictwa: dopóki one istnieją, dopóty z przyczyn

zasadniczych mogą być kwestionowane decyzje podjęte przez Radę, co może

zagrozić stabilności orzeczeń sądowych wydanych z udziałem osób, których jej

decyzje dotyczyły. Taki stan rzeczy bezpośrednio godzi w prawo każdego obywatela

do rozstrzygnięcia sprawy przez niezawisły sąd. Nie może bowiem być ono wydawane

w warunkach niepewności co do jego stabilności.

Należy podkreślić, że pewne okoliczności mogą także wskazywać, iż mimo

wadliwości procedury powołania na urząd sędziego w warunkach ukształtowanych

ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa, co

do konkretnego sędziego zachowany został minimalny standard warunkujący

postrzeganie sądu jako bezstronnego i niezawisłego. Dotyczy to w szczególności

sytuacji, w których dana osoba spełniałaby obowiązujące kryteria wskazania na urząd

sędziego także w poprawnie ukształtowanej procedurze postępowania przed Krajową

Radą Sądownictwa. Dotyczyć to może także osób, które miały pozytywne opinie

wynikające z rzetelnej oceny, w tym w szczególności z bezstronnych wizytacji. Inną

okolicznością świadczącą o dbałości sędziego o zachowanie zasad bezstronności i

niezawisłości jest podjęcie starań o wyjaśnienie dotyczących go wątpliwości przed

przystąpieniem do rozpoznania sprawy (np. przez sygnalizację z art. 41 k.p.k. oraz

art. 49 § 1 k.p.c.).

Należy mieć świadomość, że następcza kontrola spełnienia standardu

bezstronności i niezawisłości sądu dokonywana jest w konkretnym postępowaniu i ma

charakter kontroli sądu, nie zaś poszczególnego sędziego: jej przeprowadzenie nie

rzutuje na możliwość udziału danego sędziego w składzie sądu przeprowadzającym

inne postępowanie oraz nie może wiązać innego składu sądu. Zwykle jednak jeżeli

dane okoliczności były już przedmiotem oceny w ramach danego postępowania (np.

przy ocenie wniosku o wyłączenie sędziego), to nie powinny być odmiennie ocenione

w ramach kontroli następczej dokonywanej w postępowaniu w związku z badaniem

przesłanek odwoławczych i przesłanek nieważności, jeżeli tylko rozpoznanie wniosku

o wyłącznie sędziego miało rzetelny charakter. Ustalenie w danym postępowaniu, że

sąd z udziałem konkretnego sędziego nie spełnił standardu bezstronności i

niezawisłości, nie jest wiążące w innej sprawie, w której ten sam sędzia uczestniczył

w składzie sądu; ocena taka powinna być jednak zawsze wzięta pod uwagę.

VIII. 54. Przesłanką wydania przez Sąd Najwyższy uchwały w trybie art. 83 ust. 1

u.SN jest istnienie w orzecznictwie sądów powszechnych lub Sądu Najwyższego

rozbieżności w zakresie wykładni prawa. Taki stan rzeczy jest niepożądany w

perspektywie pewności prawa i zasady zaufania obywateli do państwa, a także w

perspektywie zasady równości. Jednocześnie wykładnia prawa stanowi immanentną

konstytucyjną kompetencję sądów, mieszcząc się w zakresie niezależności

jurysdykcyjnej. Uchwała Sądu Najwyższego wskazuje na to rozumienie przepisów

budzących wątpliwości, które zdaniem Sądu Najwyższego jest najbardziej

uzasadnione i prawidłowe, mając na uwadze konstytucyjne i prawnomiędzynarodowe

wyznaczniki standardu prawa obywatela do bezstronnego i niezależnego sądu.

Dokonana wykładnia ma charakter wiążący dla wszystkich składów orzekających

Sądu Najwyższego; mocą autorytetu, a nie prawnego obowiązku jej przestrzegania,

oddziałuje także na orzecznictwo sądów powszechnych.

55. Szczególny tryb dokonywania wykładni przez Sąd Najwyższy nie zmienia

jej istoty: przedmiotem wykładni jest przepis prawa, który stanowi podstawę

rekonstrukcji wynikającej z niego normy prawnej. Spory o wykładnię prawa z pozoru

przybierają często postać sporu o treść przepisu, w istocie jednak zawsze są sporami

o zakres zastosowania (hipotezę) lub zakres normowania (dyspozycję) danej normy

prawnej. Każda norma prawna ma swój zakres czasowy zastosowania. W przypadku

dokonywania wykładni treści tej normy organ stosujący prawo musi również ustalić,

do jakich stanów faktycznych będzie miała ona zastosowanie. Ustalenie takie musi

brać pod uwagę, tak jak wykładnia wszystkich innych elementów normy, podstawowe

wartości konstytucyjne, w szczególności zaś ochronę zaufania obywatela do państwa

i stanowionego przez to państwo prawa, a także zasadę stabilności rozstrzygnięć

podejmowanych przez sądy w ramach wymiaru sprawiedliwości w indywidualnych

sprawach obywateli. Uznanie, że norma w ustalonym znaczeniu miałaby

zastosowanie do wszystkich stanów faktycznych, także tych, które wystąpiły przed

ustaleniem jej konkretnego znaczenia, w sposób konieczny musiałoby prowadzić do

naruszenia wartości, których ochronie w praktyce ma służyć. Może to wówczas skłonić

do zróżnicowania czasowego zakresu zastosowania normy i przyjęcia, że ustalony

sposób jej rozumienia dotyczy tylko przyszłych stanów faktycznych, a więc ma

zastosowanie prospektywne.

Takie właśnie rozwiązanie przyjął Sąd Najwyższy w niniejszej uchwale,

uznając, że zastosowanie wskazanej w niej wykładni art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz art.

379 pkt 4 k.p.k. do wydanych już wcześniej orzeczeń sądowych prowadziłoby do

niewspółmiernego naruszenia wspomnianych wcześniej wartości konstytucyjnych,

które nie byłoby rekompensowane dbałością o zapewnienie skutecznej realizacji

konstytucyjnego prawa obywatela do niezawisłego sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)

znajdującego swoje oparcie w art. 47 KPP oraz art. 6 ust. 1 EKOPCz. (wcześniej taki

sam mechanizm został zastosowany w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia

2014 r., BSA I-4110-4-4/13). W związku z tym Sąd Najwyższy wskazał, że przyjęta w

pkt 1 i 2 uchwały wykładnia odnosi się do orzeczeń sądowych wydanych po dniu 23

stycznia 2020 r. Jednocześnie określił dwa wyjątki od tej zasady. W przypadku

postępowań toczących się w dniu 23 stycznia 2020 r. na podstawie Kodeksu

postępowania karnego (choćby stosowanego odpowiednio w danej sprawie) przed

danym składem sądu, wykładnia nie będzie miała zastosowania do orzeczenia

wydanego przez ten skład po zakończeniu postępowania po dniu 23 stycznia 2020 r.

Sąd Najwyższy opowiedział się w tym wypadku za stabilizacją składu w

postępowaniach karnych, bowiem ewentualna zmiana tego składu mogłaby

doprowadzić do konieczności powtórzenia całego postępowania. Drugi wyjątek

dotyczy orzeczeń wydanych przez sędziów powołanych do Izby Dyscyplinarnej w

Sądzie Najwyższym, bowiem organ ten od początku miał charakter sądu

wyjątkowego, którego powołanie i funkcjonowanie w czasie pokoju jest zakazane na

mocy art. 175 ust. 2 Konstytucji RP. Izba Dyscyplinarna nie spełnia także kryteriów

sądu niezawisłego wskazanych w art. 47 KPP i art. 6 ust. 1 EKOPCz. W tej sytuacji

orzeczenia wydane z udziałem sędziów Izby Dyscyplinarnej nie zasługują na ochronę,

nie są bowiem objęte zasadą zaufania. Stwierdzenie to nie dotyczy oczywiście

orzeczeń

sądów

dyscyplinarnych

działających

w

ramach

sądownictwa

powszechnego.

56. Należy także pokreślić, że treść uchwały wyznaczona była granicami

zagadnienia prawnego przedstawionego do rozstrzygnięcia połączonym Izbom przez

Pierwszą Prezes Sądu Najwyższego. Także rozstrzygnięcia intertemporalne zawarte

w pkt 3 i 4 uchwały mają zastosowanie do wykładni przepisów wskazanych w pytaniu,

nie dotyczą więc bezpośrednio innych regulacji procesowych, które również stanowią

mechanizm gwarantowania przestrzegania zasady bezstronności i niezawisłości

sądu. Nie wpływają także na skuteczność ex tunc wykładni art. 47 KPP dokonanej

przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z dnia 19 listopada 2019 r. w sprawach

unijnych.

IX. 57. Uchwała Sądu Najwyższego została podjęta z ze względu na wątpliwości,

jakie pojawiły się w związku ze szczególnym ukształtowaniem procedury

wskazywania kandydata na urząd sędziego przez ustawę z dnia 8 grudnia 2017 r. o

zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. Ustawa ta doprowadziła w efekcie

do utraty przymiotu niezależności przez ten organ. Przywrócenie standardu

konstytucyjnego i usunięcie źródeł wadliwości procesu powołania na urząd sędziego

może doprowadzić w efekcie, że odpadną przyczyny, z uwagi na które niezbędne było

sięganie po instrument kontroli standardów obsadzenia sądu przewidziany w art. 439

§ 1 pkt 2 k.p.k. oraz art. 379 pkt 4 k.p.c. w celu zagwarantowania realizacji wymagań

wynikających z art. 47 KPP. Niniejsza uchwała nie odnosi się do kwestii ustrojowych

sądownictwa jako elementu mającego gwarantować skuteczną ochronę sądową w

dziedzinach objętych prawem Unii Europejskiej (art. 19 ust. 1 akapit 2 TUE).

Podjęcie uchwały, której przedmiotem są regulacje prawne dotyczące

bezwzględnych przyczyn odwoławczych i nieważności postępowania w odniesieniu

do niezachowania standardu bezstronnego i niezawisłego sądu, to sytuacja, która

łączyć się może z daleko idącymi konsekwencjami dla funkcjonowania sądów oraz

realizacji konstytucyjnego prawa obywateli do rozpatrzenia ich sprawy przez

niezawisły sąd. W pojęciu rozpatrzenia sprawy tkwi także prawo do stabilności

wydanego rozstrzygnięcia i bezpieczeństwa prawnego. Kwestia ta stanowi także

fundament państwa prawa.

58. Stabilność orzeczeń sądowych warunkowana jest przede wszystkim

stabilnością zasad ustrojowych systemu wymiaru sprawiedliwości. To dlatego

podstawowe konstrukcje dotyczące funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości mają

swoje zakorzenienie konstytucyjne, tak by kolejna większość parlamentarna nie mogła

na mocy ustaw zwykłych kwestionować legitymacji sądów wydających rozstrzygnięcia

w

sprawach

indywidualnych.

Dlatego

też

tak

istotne

jest

przestrzeganie

obowiązujących konstytucyjnych procedur dotyczących powoływania sędziów oraz

funkcjonowania sądów. Naruszenie tych zasad, choćby było dokonywane w drodze

ustawy, powoduje niepewność co do legitymacji sądów w zakresie sprawowania

wymiaru sprawiedliwości. Otwiera to także drogę do dokonywania kolejnych zmian

ustrojowych w trybie ustaw zwykłych przez kolejną większość parlamentarną, co łączy

się z możliwością weryfikacji wcześniejszych, wadliwie wydawanych orzeczeń.

59. Obecna niestabilność w polskim wymiarze sprawiedliwości ma swoje źródło

w dokonywanych w ostatnich latach zmianach ustroju sądów, naruszających zarówno

standard konstytucyjny, jak i wynikający z Traktatu o UE, Karty Praw Podstawowych

oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Dominującym motywem tych zmian

było podporządkowanie sędziów i sądów władzy politycznej oraz dokonanie zmian

personalnych w poszczególnych sądach, w tym w Sądzie Najwyższym. Dotyczyło to

zarówno procesu wyłaniania sędziów i organów uczestniczących w tej procedurze, jak

też systemu awansów sędziów, a także ich dyscyplinowania. Szczególny charakter

miała jaskrawo niekonstytucyjna próba usunięcia części sędziów Sądu Najwyższego

oraz skrócenia kadencji Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, co stanowiło

kwestionowanie legitymacji tego organu. Zmiany ustawowe doprowadziły do

powstania wątpliwości, dotyczących legitymacji do wydawania orzeczeń przez

sędziów powołanych do pełnienia urzędu w nowych procedurach. Polityczna

motywacja dokonywanych zmian spowodowała, że zagrożone zostały obiektywne

warunki do postrzegania sędziów i sądów jako organów bezstronnych i niezwisłych.

Sąd Najwyższy dostrzega, że dokonywane z naruszeniem konstytucyjnych

procedur upolitycznienie sądów i podporządkowywanie ich większości parlamentarnej

tworzy stały mechanizm podważania legitymacji określonych sędziów oraz

kwestionowania wydawanych przez nich wyroków sądowych przy każdej kolejnej

zmianie władzy politycznej. Niezależnie od tego, upolitycznienie sądów prowadzi do

odstąpienia od standardu niezawisłości i bezstronności tych sądów wymaganych

przepisami prawa unijnego i międzynarodowego, w szczególności art. 47 KPP oraz

art. 6 ust. 1 EKOPCz. To z kolei prowadzi do stanu niepewności w perspektywie

uznawania orzeczeń wydawanych przez polskie sądy w unijnej przestrzeni wolności,

sprawiedliwości i bezpieczeństwa. Już obecnie, z powołaniem się na niedochowanie

tego standardu, sądy w niektórych krajach UE wstrzymują się z tą współpracą,

kwestionując orzeczenia wydawane przez polskie sądy.

Należy mieć świadomość, że uchwała Sądu Najwyższego nie jest w stanie

zniwelować wszystkich zagrożeń, do jakich doszło w funkcjonowaniu polskiego

wymiaru sprawiedliwości na poziomie ustrojowym. W istocie wyłącznie może to

uczynić ustawodawca, przywracając zgodne z Konstytucją RP i prawem unijnym

regulacje dotyczące wymiaru sprawiedliwości. Sąd Najwyższy może co najwyżej

uwzględniać te zagrożenia i cel, jakim jest stabilność orzecznictwa sądowego oraz

bezpieczeństwo prawne obywateli, dokonując wykładni przepisów, których zadaniem

jest gwarantowanie wydania orzeczenia w konkretnej sprawie przez bezstronny i

niezawisły sąd. Dokonując wykładni wskazanych we wniosku Pierwszej Prezes Sądu

Najwyższego przepisów postępowania karnego i cywilnego, Sąd Najwyższy miał przy

tym na względzie konsekwencje wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 19

listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18 oraz obowiązek

wskazania w systemie prawnym tych rozwiązań ustawowych, które dałyby możliwość

zachowania gwarancji wydania w sprawie orzeczenia przez sąd bezstronny i

niezawisły, mimo wątpliwości, które rodzą kolejne zmiany ustawowe odnoszące się

do statusu sędziów.

60. Kwestia prewencyjnego lub następczego zagwarantowania rozpoznania

sprawy i wydania orzeczenia przez niezawisły i bezstronny sąd nie jest problemem

nowym na gruncie przepisów postępowania cywilnego i karnego, które stosują sądy

powszechne, sądy wojskowe i Sąd Najwyższy. Jak wcześniej wskazano, instytucji

mających zagwarantować wydanie wyroku przez niezawisły i bezstronny sąd jest

wiele: wyłączenie sędziego, reguły dotyczące przydzielania spraw, możliwość zmiany

sądu ze względu na konieczność zapewnienia obiektywnych warunków postrzegania

sądu jako bezstronnego i niezawisłego, przesłanki względne i bezwzględne uchylenia

orzeczenia, nieważność postępowania, uchylenie z urzędu orzeczenia jako rażąco

niesprawiedliwego

poza

granicami

zaskarżenia,

wznowienie

postępowania.

Wykładnia tych przepisów musi być prowadzona w sposób, który zapewnia w jak

największym stopniu możliwość realizacji wymagań wynikających z art. 45 ust. 1

Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 EKOPCz, a w szczególności art. 47 KPP w znaczeniu,

jakim nadaje mu orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości UE, zwłaszcza zaś wyrok z

19 listopada 2019 r. w sprawach C-585/18, C-624/18 i C-625/18.

Należy przy tym podkreślić, że zgodnie z art. 91 ust. 3 Konstytucji RP, jeżeli

wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą Polską umowy konstytuującej

organizację międzynarodową, prawo przez nią stanowione jest stosowane

bezpośrednio, mając pierwszeństwo w przypadku kolizji z ustawami. Dotyczy to w

szczególności Karty Praw Podstawowych. W przypadku więc kolizji regulacji

ustawowych z normami wynikającymi z tego aktu prawnego, sąd polski zobowiązany

jest pominąć taką regulację ustawową przy wydawaniu orzeczenia. Należy w tym

kontekście in extenso przytoczyć raz jeszcze zasadę wielokrotnie powtarzaną w

orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE (dawniej Europejskiego Trybunału

Sprawiedliwości), zgodnie z którą „nie do pogodzenia z wymogami wynikającymi z

samej natury prawa wspólnotowego byłyby przepisy krajowe, jak również praktyka

legislacyjna, administracyjna lub sądowa, które prowadziłyby do

zmniejszenia skuteczności prawa wspólnotowego, pozbawiając sąd krajowy

orzekający w sprawie i stosujący prawo wspólnotowe możliwości uczynienia

wszystkiego, co konieczne, aby uchylić stosowanie prawa krajowego stojącego na

przeszkodzie (nawet tymczasowo) pełnej skuteczności norm wspólnotowych”. Jest tak

ponieważ „sąd krajowy, który stosuje prawo wspólnotowe, ma obowiązek zapewnić

pełną jego skuteczność, a gdy jest to konieczne odmówić stosowania przepisów

niezgodnych z prawem wspólnotowym nawet wówczas, gdy zostały przyjęte później,

niż akt prawa wspólnotowego” (wyrok z dnia 9 marca 1977 r., C-106/77).

Ustawa albo rozstrzygnięcie jakiegokolwiek krajowego organu nie może więc

wyłączyć stosowania przez sąd polski prawa Unii Europejskiej, zakazywać wykładni

polskiego prawa w zgodzie z prawem Unii Europejskiej ani tym bardziej wprowadzać

jakichkolwiek restrykcji lub sankcji wobec sędziów, którzy w ramach swojej

kompetencji jurysdykcyjnej, działając jako sąd, respektują obowiązki wynikające z

przynależności Rzeczpospolitej Polskiej do Unii Europejskiej.

Gdyby jednak miało się okazać, że przepisy polskiej Konstytucji, a w

szczególności art. 179, stanowiący, iż sędziowie są powoływani przez Prezydenta RP

na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, miałyby wykluczać możliwość badania, czy

orzekający w danej sprawie sąd jest niezawisły i bezstronny, to wówczas dochodziłoby

do fundamentalnej kolizji polskich przepisów konstytucyjnych z art. 47 KPP. Na

obszarze Unii Europejskiej niezawisłość i bezstronność sądów musi mieć wymiar

realny, a przymiotów tych nie można w sposób niepodważalny zadekretować przez

sam fakt otrzymania nominacji na urząd sędziego z rąk Prezydenta RP.