V CSK 291/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt V CSK 291/11 POSTANOWIENIE Dnia 22 czerwca 2012 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Barbara Myszka (przewodniczący) SSN Anna Owczarek (sprawozdawca) SSN Hubert Wrzeszcz Protokolant Piotr Malczewski w sprawie z powództwa R. R. przeciwko " PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna" S.A. (poprzednio: "PGE Elektrownia " S.A.) z udziałem interwenienta ubocznego R. H. o stwierdzenie nieważności ewentualnie uchylenie uchwały Walnego Zgromadzenia, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 czerwca 2012 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 marca 2011 r., I. odrzuca skargę kasacyjną w stosunku do R.

R., II. zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 270,- zł (dwieście siedemdziesiąt) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Sąd Okręgowy zarządził połączenie w celu łącznego rozpoznania, sprawy z powództwa R. R. i sprawy z powództwa W. S. przeciwko pozwanemu PGE Elektrownia SA (obecnie PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna SA ), których żądanie główne obejmowało stwierdzenie nieważności uchwały nr 3 Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy PGE Elektrownia SA z dnia 28 czerwca 2010 r., dotyczącej podziału zysku netto za rok obrotowy 2009 w zakresie § 2, w części dotyczącej ustalenia dnia dywidendy na dzień 17 sierpnia 2010r., a żądanie ewentualne - uchylenie wskazanej uchwały w tym samym zakresie.

Powodowie byli akcjonariuszami pozwanej spółki. Powódka R. R. wskazała w pozwie jako wartość przedmiotu sporu kwotę 37.741 zł, a powód W. S. kwotę 90.366 zł. Kwoty te odpowiadały wysokości dywidendy za rok 2009r. nieuzyskanej przez powodów z powodu wyznaczenia wskazanej daty, jako dnia według którego ustala się listę akcjonariuszy uprawnionych do udziału w zysku za dany rok obrotowy (art. 348 § 2 k.s.h.). Wartość przedmiotu sporu oznaczona przez powodów nie była przedmiotem sprawdzenia przez Sąd pierwszej instancji. Sąd Okręgowy wyrokiem łącznym z dnia 9 listopada 2010 r. oddalił powództwa główne i ewentualne obojga powodów.

Apelację od powyższego wyroku wnieśli oboje powodowie. W toku postępowania odwoławczego interwencję uboczną po stronie powódki R. R. zgłosił R. H. - inny akcjonariusz spółki wskazując, że był posiadaczem takiej samej liczby akcji (142) jak powódka i nie uzyskał dywidendy w takiej samej wysokości (37.741 zł). Sąd Apelacyjny wyrokiem łącznym z dnia 9 marca 2011r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że stwierdził nieważność uchwały nr 3 Walnego Zgromadzenia spółki PGE Elektrownia S.A., które odbyło się w dniu 28 czerwca 2010r., w sprawie podziału zysku netto za okres od dnia 1 stycznia 2009r. do dnia 31 grudnia 2009r. - w zakresie § 2 tej uchwały, w części dotyczącej ustalenia dnia dywidendy, oraz zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki R.

R. kwotę 4560 zł, a na rzecz powoda W. S. kwotę 4360 zł tytułem zwrotu kosztów procesu a także 3 zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów R. R. i W. S. po 4270 zł, a na rzecz interwenienta ubocznego R. H. 400 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. Skargi kasacyjne od powyższego wyroku wniósł pozwany wskazując (1) w skardze zaskarżającej wyrok sądu odwoławczego w sprawie z powództwa R. R. jako wartość przedmiotu zaskarżenia kwotę 21.513.828 zł, (2) w sprawie z powództwa W. S. jako wartość przedmiotu zaskarżenia kwotę 21.513.828 zł.

Zdaniem skarżącego wartość ta odpowiada jego interesowi majątkowemu, wyrażającemu się sumą potencjalnych kwot które, w wypadku zmiany dnia dywidendy, musiałby wypłacić akcjonariuszom. W skardze zaskarżającej wyrok sądu odwoławczego w sprawie z powództwa R. R. pozwany wskazał jako alternatywną wartość przedmiotu zaskarżenia kwotę 75.482 zł, stanowiącą sumę wartości dywidend wskazanych przez powódkę i interwenienta ubocznego R. H. Powódka R. R. i interwenient uboczny R. Ha. wnieśli o odrzucenie skargi kasacyjnej. Sąd Najwyższy zważył: 1/ Wartość przedmiotu zaskarżenia, od której uzależniona jest dopuszczalność wniesienia skargi kasacyjnej w sprawach majątkowych pozostaje w związku z zakresem zaskarżenia.

Co do zasady odpowiada ona wartości przedmiotu sporu i może być od niej wyższa jeżeli, w trakcie rozpoznawania sprawy, doszło do zmiany polegającej na rozszerzeniu powództwa lub niższa gdy zakres przedmiotu zaskarżenia nie obejmuje całego rozstrzygnięcia. W szczególnych wypadkach może wyrażać się również inną kwotą, adekwatną do przedmiotu zaskarżenia (np. obejmującego tylko odsetki od należności głównej). Uprawnieniem Sądu Najwyższego jest dokonanie z urzędu sprawdzenia wartości przedmiotu zaskarżenia wskazanej w skardze kasacyjnej, jako determinującej dopuszczalność jej wniesienia (ograniczenia ratione valoris).

Orzecznictwo sądowe i nauka prawa zajmują jednakowe stanowisko co do tego, że rozróżnienie między prawami majątkowymi i niemajątkowymi wymaga ustalenia czy prawa te są 4 bezpośrednio uwarunkowane interesem ekonomicznym uprawnionego. Jeżeli chronione dobro ma wartość ekonomiczną i bezpośrednio wpływa na tę sferę, to sprawa ma charakter majątkowy (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 2005r., III CZP 111/05, OSNC 2006, nr 11, poz. 183, z dnia 16 października 2009r., III CZP 54/09, OSNC 2010, nr 3, poz. 340, z dnia 17 listopada 2009 r., III CZP 92/09, OSNC-ZD 2010, nr 3, poz. 72).

Szereg wątpliwości budzi, z uwagi na niejednolity przedmiot, krzyżowanie się interesów ekonomicznych i korporacyjnych, ustalenie charakteru sprawy w sprawach dotyczących uchwał spółek prawa handlowego. Przyjmuje się, że decyduje o niej przedmiot zaskarżonej uchwały (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2001 r., V CZ 150/01, OSNC 2002, nr 6, poz. 78, z dnia 9 stycznia 2003 r., I CK 339/02, nie publ., z dnia 7 listopada 2003r., I CK 349/03, nie publ., z dnia 24 czerwca 2004 r., III CZ 41/04, nie publ., z dnia 28 października 2004r., III CK 428/04, nie publ., z dnia 7 lipca 2005r., V CZ 81/05, nie publ., z dnia 23 czerwca 2006r., III CSK 100/06, nie publ., z dnia 3 sierpnia 2006 r., IV CZ 65/06, nie publ., z dnia 22 października 2010 r., V CSK 160/10, nie publ.).

Podkreśla się również, że skoro ochrona jest udzielana co do uchwały wpływającej w konkretny sposób na prawa i obowiązki skarżącego, to wartość ta ustalana jest indywidualnie w danej sprawie i determinuje ją interes powoda. Pozwana spółka, nie przecząc, że przedmiotem skargi kasacyjnej jest sprawa o prawa majątkowe, interes majątkowy powódki wyraża się wysokością dywidendy za rok 2009, która mogłaby jej przysługiwać w wypadku ustalenia innego dnia, według którego ustala się listę akcjonariuszy uprawnionych do udziału w zysku za dany rok obrotowy, wskazała że w niniejszej sprawie wartość przedmiotu sporu (zaskarżenia) jest dla obu stron odmienna.

Z uwagi na rozszerzoną prawomocność wyroku stwierdzającego nieważność uchwały w przedmiocie daty dywidendy (art. 427 § 1 i 4 k.s.h.) orzeczenie uwzględniające powództwo przesądza nie tylko o prawie majątkowym powódki, ale i rodzi zobowiązania majątkowe wobec tych akcjonariuszy, którym w następstwie ustalenia wskazanej daty dywidendy nie przyznano uprawnienia do nagrody z zysku. Zobowiązania te łącznie obejmują kwotę 21.513.828 zł, wskazaną jako wartość przedmiotu zaskarżenia. Podnosząc, że art. 3982 k.p.c. powinien być interpretowany ściśle, skarżący wyprowadza z niego nakaz tłumaczenia wszelkich 5 wątpliwości na rzecz dopuszczalności wniesienia skargi kasacyjnej.

Stanowisko powyższe nie zasługuje na akceptację. Brak podstaw do przyjęcia wskazanej wskazówki interpretacyjnej, która nie wynika ani wprost ani pośrednio z treści wykładanej normy. Przeciwnie kolejne zmiany ustawowe, przekształcające kasację jako środek odwoławczy w postępowaniu trzyinstancyjnym w skargę kasacyjną jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, wprowadzenie kolejnych wyłączeń i ograniczeń pozwala na stwierdzenie, że w obecnym stanie prawnym wskazana skarga dopuszczalna jest nie jako zasada a wyjątek. Trybunał Konstytucyjny również wielokrotnie podkreślał, że konstytucyjne prawo do sądu nie obejmuje pozainstancyjnego postępowania kontrolnego przed Sądem Najwyższym (por. wyrok z dnia 31 marca 2005r., SK 26/02, OTK-A 2005, nr 3, poz. 29, wyrok z dnia 6 października 2004r., SK 23/02, OTK-A 2004, nr 9A, poz. 89).

Dla określenia wartości przedmiotu zaskarżenia kasacyjnego przyjmować należy wartość przedmiotu podlegającego rzeczywistemu rozpoznaniu i rozstrzygnięciu, determinowanego żądaniem pozwu i indywidualnym interesem majątkowym osoby dochodzącej udzielenia ochrony prawnej, tj. powoda. Uprawnienie procesowe pozwanego ograniczone jest do zgłoszenia przed wdaniem się w spór co do istoty sporu zarzutu, skutkującego sprawdzeniem wartości przedmiotu (art. 25 k.p.c.). Odmienne stanowisko w istocie byłoby równoznaczne z dopuszczeniem ponownego ustalania wartości przedmiotu sporu na etapie zaskarżania (środkiem zwykłym lub nadzwyczajnym) z punktu widzenia pozwanego i to tylko w razie wydania niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia.

Takich czynności nie przewidują obowiązujące przepisy procesowe. Oznacza to, że argumenty powołane przez skarżącego, mimo ich wagi, de lege lata nie mogą być uwzględnione. 2/ Zgodnie z art. 219 k.p.c. sąd może zarządzić połączenie kilku oddzielnych spraw, toczących się przed nim, w celu ich łącznego rozpoznania lub także rozstrzygnięcia, jeżeli są one ze sobą w związku faktycznym bądź prawnym lub mogły być połączone jednym pozwem. Zarządzenie o połączeniu ma charakter techniczny i nie odbiera połączonym sprawom samodzielności.

Oznacza to po pierwsze że, na skutek połączenia powstaje po jednej lub obu stronach procesu wielopodmiotowość, ale między tymi podmiotami nie nawiązuje się stosunek 6 współuczestnictwa procesowego. Przemawia za tym również treść art. 72 § 1 k.p.c. wskazującego, że współuczestnictwo zachodzi kiedy kilka osób występuje w jednej sprawie w roli powodów lub pozwanych. Po drugie w każdej z połączonych spraw zapada osobne rozstrzygnięcie, nawet jeżeli przybiera procesową formę jednego orzeczenia. Ma ono wówczas charakter wyroku łącznego, podlegającego samodzielnemu zaskarżeniu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1967r., I CR 158/67, OSNCP 1968r., nr 6, poz. 105, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1983r., IV PR 101/83, OSPiKA 1984, nr 7-8, poz. 173).

Orzecznictwo sądowe wskazuje również, że o charakterze orzeczenia nie decyduje jego wadliwe oznaczenie, lub jego brak, tylko rzeczywista sytuacja procesowa (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 1995r., I PRN 45/95, OSNCP 1996r., nr 12, poz. 172). Z tych względów zaniechanie użycia tego zwrotu w sentencji wyroku odwoławczego nie zmienia jego istoty. Konsekwentnie, skoro połączone sprawy zachowują odrębność, wartość przedmiotu sporu i odpowiednio wartość przedmiotu zaskarżenia połączonych spraw nie podlegają sumowaniu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2012 r., II CSK 439/11, nie publ.). 3/ Bezpodstawnie wskazuje skarżący, że wartość przedmiotu zaskarżenia w odniesieniu do skargi kasacyjnej wyraża się sumą potencjalnej dywidendy powódki i osoby, która zgłosiła interwencję uboczną po jej stronie.

Bez wątpienia interwencja powyższa, z uwagi na fakt, że wyrok uwzględniający powództwo odnosi bezpośredni skutek prawny w stosunku między interwenientem a pozwanym (rozszerzona prawomocność – art. 427 § 4 w zw. z § 1 k.s.h.), ma charakter samoistny (art. 81 k.p.c.). Niemniej status procesowy interwenienta ubocznego samoistnego, mimo odpowiedniego stosowania przepisów o współuczestnictwie jednolitym, nie pozwala na przyjęcie, że staje się stroną procesu. Może nią zostać jedynie za zgodą stron w wyniku wejścia w miejsce strony, do której przystąpił (art. 83 k.p.c.) lub przekształceń podmiotowych (art. 194 § 1 i 2 k.p.c.).

Oznacza to, że wprawdzie interwenient uboczny samoistny ma interes prawny w uzyskaniu wyroku zgodnego z żądaniem pozwu, którego następstwem będzie potencjalny obowiązek świadczenia po stronie pozwanego, 7 ale brak podstawy do przyjęcia, że ten interes, tożsamy z interesem majątkowym, determinuje i powinien być uwzględniany przy ustalaniu wartości przedmiotu zaskarżenia. W tym stanie rzeczy, skoro wskazana w art. 3982 § 1 k.p.c. przesłanka skargi kasacyjnej, złożonej przez powoda w sprawie z powództwa R. R., nie została spełniona skarga – jako niedopuszczalna – w oparciu o art. 3986 § 3 k.p.c. podlega odrzuceniu.

O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono, uwzględniając zasadę odpowiedzialności za wynik sprawy, w oparciu o art. 108 § 1 w zw. z art. 98 § 1 k.p.c. oraz § 13 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 11 pkt 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 z późn. zm.).