IV CSK 447/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 447/08

WYROK W IMIENIU

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 lutego 2009 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący) SSN Marian Kocon SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca) Protokolant Izabela Czapowska w sprawie z powództwa B.P. przeciwko S.P. i E.P. z udziałem Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej o ustalenie nieistnienia uznania dziecka, po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2009 r., skargi kasacyjnej pozwanych od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r., sygn. akt [...], oddala skargę kasacyjną. 2 Uzasadnienie Wyrokiem z dnia 19 czerwca 2008 r.

Sąd Apelacyjny oddalił apelacje pozwanych od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 27 lutego 2008 r., którym ustalono, że nie zostało złożone oświadczenie powoda B.P. o uznaniu dziecka - pozwanego S.P. Sąd pierwszej instancji ustalił, że 31 grudnia 1988 r. E.P. urodziła syna S. nie pozostając w związku małżeńskim. Małżeństwo z powodem zawarła w dniu 21 stycznia 1989 r. W dniu 2 lutego 1989 r. B.P. zgłosił w Urzędzie Stanu Cywilnego w S. urodzenie dziecka, przedkładając jednocześnie akt małżeństwa. Wówczas kierownik USC naniósł, w obecności powoda, poprawki w zgłoszeniu urodzenia dziecka: wykreślił nazwisko matki „M." wpisując „P.", a w rubryce „ojciec" wpisał dane powoda.

Powód swoim podpisem opatrzył rubrykę o nadaniu dziecku imienia. W akcie urodzenia dziecka umieszczone zostały dane o matce i ojcu, małżonkach P., a powód opatrzył podpisem rubrykę osoby zgłaszającej urodzenie. Rubryka V aktu urodzenia „Uwagi" pozostała pusta. Kierownik USC nie sporządził protokołu przyjęcia oświadczenia o uznaniu dziecka ani innego dokumentu poświadczającego złożenie takiego oświadczenia, nie pytał, czy dane zawarte w akcie odpowiadają rzeczywistej sytuacji dziecka. Przy sporządzaniu aktu urodzenia matka S.P. nie była obecna i nie składała żadnego oświadczenia wyrażającego zgodę na uznanie dziecka - zarówno wówczas, jak i w innym czasie.

Wspólne pożycie małżonków trwało 18 miesięcy, a w tym czasie urodził się syn, P. W dniu 5 listopada 1992 r. małżeństwo stron zostało rozwiązane. Pozwany S.P. jest pełnoletni, kontynuuje naukę, a powód płaci alimenty. Powód prawie od początku kwestionował swoje ojcostwo i w tym celu w 1990 r. wystąpił do Prokuratury Wojewódzkiej w S. W toku postępowania przeprowadzono dowód z grupowego badania krwi w Akademii Medycznej w B., a następnie w Akademii Medycznej w L. Pierwsza opinia wykluczyła ojcostwo powoda, natomiast drugie badanie dało wynik niejednoznaczny - ojcostwo nie zostało wykluczone, jednak wskazywano na potrzebę dalszych badań polimorfizmu DNA.

Powód występował też z wnioskiem o sprostowanie aktu urodzenia 3 (oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 17 października 1994 r.) oraz z wnioskiem o unieważnienie aktu urodzenia S.P. (także oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego w S. z dnia 20 czerwca 2006 r.). W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał dopuszczalność powództwa opartego na art. 189 k.p.c. oraz istnienie interesu powoda w ustaleniu nieistnienia uznania dziecka. Ocenił, że postępowanie dowodowe wykazało niezłożenie przez powoda takiego oświadczenia.

W ocenie Sądu kierownik USC w S., sporządzając akt urodzenia pozwanego S.P. niewłaściwie zinterpretował art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 29 września 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. 2004, nr 161, poz. 1688 ze zm. - dalej a.s.c.) sporządzając akt urodzenia tak, jakby dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa rodziców. Tymczasem dziecko urodziło się już po zawarciu związku małżeńskiego przez powoda i pozwaną, a nie istniało ani orzeczenie sądu ustalające ojcostwo ani oświadczenie o uznaniu dziecka.

Do skutecznego uznania nie mogło dojść w sytuacji oczywistego braku zgody E.P. na jego dokonanie. Uwzględnienie żądania nie pozostawało w sprzeczności z przesłanką dobra dziecka i art. 3 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka z dnia 20 listopada 1989 r. gdyż pozwany jest pełnoletni. Nie występuje także sprzeczność z innymi uregulowaniami z uwagi na to, że w okolicznościach sprawy do uznania dziecka w ogóle nie doszło. Sąd pierwszej instancji wyraził także pogląd, że nie powstanie obowiązek zwrotu uiszczonych rat alimentacyjnych, jak również wskazał, iż uwzględnienie powództwa w żaden sposób nie rozstrzyga o biologicznym ojcostwie pomiędzy powodem a pozwanym.

Oddalając (jednobrzmiące) apelacje pozwanych Sąd Apelacyjny podzielił ocenę ustaleń dokonaną przez Sąd Okręgowy, a także wyrażone przez niego poglądy prawne. Podkreślił, że skuteczność uznania dziecka zależy od spełnienia przesłanek przewidzianych ustawą. Tymczasem, nawet gdyby założyć, że powód udał się do USC w Sejnach w celu złożenia oświadczenia o uznaniu dziecka, to żaden dowód nie wskazuje, aby takie oświadczenie zostało złożone; nie wykazano także, aby matka dziecka złożyła oświadczenie wyrażające zgodę na uznanie.

Nie stanowi wystarczającego dowodu samo zeznanie pozwanej, że oczywiście 4 wyrażała taką zgodę. Nie można także uznać za wystarczające twierdzenie świadka J.P., ówczesnego kierownika USC w S., że oświadczenie o uznaniu dziecka musiało zostać złożone, gdyż w przeciwnym razie kontrola wykryłaby nieprawidłowe postępowanie i poniósłby on stosowną odpowiedzialność. Jego zeznania pozostają w sprzeczności z zeznaniami samej pozwanej, a ponadto w akcie urodzenia S.P. brak wzmianki dodatkowej, o której mowa w art. 46 ust. 2 i 3 a.s.c., jak również adnotacji o uznaniu dziecka.

W ocenie Sądu Apelacyjnego powód wykazał w sposób należyty, że nie składał oświadczenia o uznaniu dziecka. Na koniec Sąd Apelacyjny podkreślił, że w sprawach o prawa stanu stosowanie art. 5 k.c. powinno mieć miejsce w sytuacjach zupełnie wyjątkowych, które nie występują w rozpoznawanej sprawie. Przeciwnie, na skutek rozwiązania małżeństwa powoda i pozwanej nastąpiło rozluźnienie więzów pomiędzy powodem a pozwanym już we wczesnym okresie życia S.P. Skarga kasacyjna obojga pozwanych oparta została na obu podstawach.

W ramach naruszenia prawa materialnego wskazuje się art. 5 k.c., a w ramach naruszenia przepisów postępowania - art. 189 k.p.c. oraz art. 244 § 1 w związku z art. 252 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności niezbędne jest odniesienie się do problemu dopuszczalności wystąpienia z powództwem o ustalenie nieistnienia uznania dziecka oraz pozostającego w ścisłym związku problemu relacji pomiędzy przepisem art. 189 k.p.c. oraz przepisami prawa o aktach stanu cywilnego, przede wszystkim art. 30 i 36 tej ustawy. Problem ten był już podejmowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zarówno pod rządami ustawy z dnia 29 września 1986 r., jak i pod rządem wcześniejszej ustawy z dnia 8 czerwca 1955 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. nr 25, poz. 151 ze zm.).

Za utrwalone w orzecznictwie należy uznać stanowisko, zgodnie z którym w sprawach dotyczących uznania dziecka oraz unieważnienia takiego uznania właściwy jest tryb procesu i to nie tylko w postępowaniu o unieważnienie uznania z przyczyn określonych w art. 80 i 81 k.r.o., lecz także w sprawach o stwierdzenie bezwzględnej nieważności uznania i w sprawach o ustalenie nieistnienia uznania (por. uzasadnienie postanowienia 5 Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2003 r., V CKN 1788/00, Lex Polonica nr 367882 oraz powołane w nim dalsze orzeczenia).

W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1994 r., III CZP 65/94 (OSNCP 1994, nr 12, poz. 231) jednoznacznie stwierdzono, że w sprawie o unieważnienie aktu urodzenia i ustalenie jego nowej treści (art. 30 i art. 32 pkt 1 a.s.c.) nie jest dopuszczalne unieważnienie aktu na tej podstawie, że osoby wpisane jako rodzice nie są biologicznymi lub prawnymi rodzicami. Ustalenie tej kwestii może nastąpić w procesie. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że we wszystkich wypadkach, gdy ma być ustalone lub zaprzeczone pochodzenie dziecka albo unieważnione jego uznanie z rozmaitych przyczyn, właściwy jest tryb procesu, a w wyniku i na podstawie wydanego orzeczenia dochodzi do zmiany aktu stanu cywilnego w formie wzmianki dodatkowej.

Dopiero pozostałe niezgodności aktu stanu cywilnego z rzeczywistością usuwane są w trybie postępowania nieprocesowego, zgodnie z art. 30 i 31 a.s.c. W rozpoznawanej sprawie wchodzi w grę ustalenie prowadzące do swoistego zaprzeczenia pochodzenia dziecka, gdyż stwierdzenie nieistnienia uznania pociąga za sobą ustanie więzi prawnych opartych na skutkach związanych z uznaniem dziecka urodzonego poza małżeństwem. Dlatego też trafnie Sądy orzekające przyjęły dopuszczalność prowadzenia procesu zmierzającego do ustalenia, że oświadczenie o uznaniu S.P. przez powoda nie zostało złożone.

W związku z tym nie jest trafny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. ani wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów ustawy prawo o aktach stanu cywilnego. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 244 § 1 k.p.c. w związku z art. 252 k.p.c. należy stwierdzić, że oparty on został na nieporozumieniu. Sądy orzekające nie zajęły stanowiska, iż dla obalenia domniemania zgodności z prawdą dokumentu urzędowego wystarczy zeznanie powoda. Po pierwsze, w sprawie nie chodziło o obalenie domniemania, o którym mowa w art. 244 § 1 k.p.c., lecz o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego pomiędzy powodem a pozwanym, który istniałby w przypadku złożenia oświadczenia o uznaniu dziecka.

Ustalenie, że oświadczenie o uznaniu dziecka nie zostało złożone przez powoda prowadzi w konsekwencji do zaprzeczenia pochodzenia dziecka od określonego mężczyzny i konieczności zmiany aktu stanu cywilnego w formie wzmianki dodatkowej. Po drugie, Sądy 6 orzekające nie poprzestały, wbrew twierdzeniom skarżących, na zeznaniach powoda, lecz dopuściły i przeprowadziły, a także poddały ocenie, szereg innych dowodów, w tym także dowodów z dokumentów. Także zatem zarzut naruszenia art. 244 § 1 w związku z art. 252 k.p.c. nie znajduje uzasadnienia.

Z tych wszystkich powodów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39814 k.p.c.).