IV CSK 34/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt IV CSK 34/07

WYROK W IMIENIU

RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 25 kwietnia 2007 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący) SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca) SSN Zbigniew Kwaśniewski w sprawie z powództwa S. T. przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w Warszawie - Oddziałowi Terenowemu w O. o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 25 kwietnia 2007 r., skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 4 października 2006 r., oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego na rzecz powoda 1800 (jeden tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 2 Uzasadnienie Zaskarżonym wyrokiem z dnia 6 października 2006 r.

Sąd Okręgowy oddalił apelację pozwanej Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w O. od wyroku Sądu Rejonowego w O. z dnia 24 maja 2006 r., którym tenże Sąd zobowiązał pozwaną do zawarcia umowy o przeniesienie na rzecz powoda S. T. własności szczegółowo określonych w pkt I wyroku nieruchomości rolnych, z zaliczeniem na poczet ceny sprzedaży kwoty 68 700 zł z przysługującego powodowi prawa do zaliczenia na poczet ceny sprzedaży nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego oraz zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 6 000 zł z odsetkami ustawowymi tytułem zwrotu wadium.

U podstaw powyższego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne i ich ocena prawna: W dniu 5 sierpnia 1998 r. Kierownik Urzędu Rejonowego w R. wydał na wniosek powoda S. T. zaświadczenie, którym potwierdził uprawnienie powoda do otrzymania ekwiwalentu za mienie pozostawione poza granicami w rozumieniu art. 212 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.; dalej: „u.g.n.”). Wartość mienia pozostawionego przez rodziców powoda na podstawie wyceny szacunkowej określono na kwotę 21 786 418 zł, przy czym na powoda oraz na jego dwie siostry przypadało po 1/3 części tej wartości, tj. po 7 262 139 zł, co stwierdzono w odrębnie wydanych zaświadczeniach.

W zamian za to prawo powód w okresie od 1998 do 2005 r. nabył własność kilkunastu nieruchomości. W dniach 4, 11 i 25 lipca 2005 r. wziął udział w trzech organizowanych przez stronę pozwaną przetargach na nieruchomości rolne Skarbu Państwa. Do zawarcia umowy nie doszło z uwagi na odmowę sporządzenia przez notariusza czynności notarialnej, obejmującej przeniesienie własności nieruchomości w zamian za zaliczenie wspomnianego wcześniej ekwiwalentu na poczet ceny sprzedaży. Wątpliwości notariusza wzbudził fakt, że wydano trzy oddzielne zaświadczenia na rzecz każdego ze spadkobierców, którzy realizowali 3 swoje uprawnienia samodzielnie, podczas gdy zgodnie z właściwymi przepisami uprawnienie do zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza granicami państwa przysługuje łącznie wszystkim spadkobiercom albo jednemu z nich, wskazanemu przez pozostałych.

W związku z odmową dokonania czynności notarialnej siostry powoda złożyły oświadczenie z podpisem notarialnie poświadczonym, wskazując powoda jako osobę uprawnioną do zaliczenia wartości nieruchomości. Podzielając i przyjmując za własne zarówno ustalenia faktyczne, jak i ocenę prawną Sądu Rejonowego, Sąd Okręgowy za niebudzący wątpliwości uznał fakt, że w dacie spornych przetargów, tzn. w lipcu 2005 r., nie obowiązywał już art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczaniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego (Dz.

U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39 z późn. zm.; dalej: „u.z.w.n.”), który przewidywał ograniczenie zaliczenia wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego do 15%, nie więcej jednak niż do kwoty 50 000 zł. To ograniczenie nie obowiązywało, na skutek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, w okresie od 1 maja do 7 października 2005 r., w którym to dniu weszła w życie ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.

U. Nr 169, poz. 1418; dalej: „u.r.p.r.”), ponownie wprowadzająca ograniczenia kwotowe zwrotu równowartości tzw. mienia zabużańskiego. Natomiast przez cały ten okres obowiązywał art. 3 ust. 1 u.z.w.n., pozwalający na zaliczanie przez uprawnionych wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa. Z powyższych względów, zdaniem Sądu drugiej instancji, nie było możliwe wskazywane przez apelującego uzupełnienie luki prawnej w drodze analogii z art. 3 ust. 2 u.z.w.n., skoro ten przepis nie obowiązywał wskutek wyeliminowania go z systemu prawnego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Tym samym, w okresie nieobowiązywania spornego ograniczenia, pozwana Agencja miała obowiązek zaliczania uprawnionym do rekompensat wartości całego mienia pozostawionego za granicą. 4 Sąd drugiej instancji podzielił również zapatrywanie Sądu Rejonowego co do ważności zaświadczenia Kierownika Urzędu Rejonowego w R., potwierdzającego uprawnienia powoda do otrzymania ekwiwalentu, o którym mowa była w art. 212 ust. 1 i 2 u.g.n., albowiem zawierało ono niezbędne elementy formalne, zaś sformułowanie, że powód jest spadkobiercą w 1/3 części, nie oznacza zdaniem Sądu, iż uprawnienie do zaliczenia ceny nieruchomości pozostawionych poza granicami państwa nie przysługuje łącznie wszystkim spadkobiercom lub jednemu z nich, wskazanemu przez uprawnionych.

Dołączone dodatkowo oświadczenie rozwiewało zresztą wszelkie wątpliwości w tym zakresie. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku pozwana Agencja Nieruchomości Rolnych podniosła zarzuty naruszenia:

1) prawa materialnego, poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 3 ust. 1 u.z.w.n., w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04 i przepisami ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej i w konsekwencji uznanie, że wyżej wymieniony przepis stanowi podstawę prawną do pełnego zaliczenia pomimo istniejącej w okresie od dnia 1 maja 2005 r. do dnia 7 października 2005 r. „luki prawnej”;

2) art. 216 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez uznanie dopuszczalności prawa do pełnego zaliczenia na poczet ceny sprzedaży wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Państwa Polskiego pomimo braku podstawy prawnej określającej wysokość tego zaliczenia;

3) art. 212 ust. 5 u.g.n. w związku z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 1998 r. w sprawie sposobu zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych za granicą na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za użytkowanie wieczyste oraz sposobu ustalania wartości tych nieruchomości (Dz. U. z 1998 r. Nr 9, poz. 32), poprzez uznanie ważności zaświadczenia wydanego powodowi przez Kierownika Urzędu Rejonowego w R., pomimo potwierdzenia uprawnień powoda według udziału w spadku. Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia kasacyjnego, strona pozwana wnosiła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa. 5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wstępnie należy zwrócić uwagę na nieprecyzyjne wyłożenie podstaw kasacyjnych. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano, że oparcie skargi kasacyjnej na pierwszej podstawie kasacyjnej wymaga od skarżącego, w odniesieniu do każdego z podniesionych zarzutów naruszenia prawa materialnego, wykazania, w jakiej postaci naruszenie owo nastąpiło, a więc czy było ono wynikiem błędnej wykładni, czy niewłaściwego zastosowania wskazanych przepisów prawa materialnego (tak zwłaszcza w postanowieniu SN z dnia 15 lipca 1998 r., II CKN 901/97, niepubl.; wyrok SN z dnia 11 września 1998 r., I CKN 844/97, niepubl.; wyrok SN z dnia 28 września 2000 r., IV CKN 113/00, niepubl.).

To zaś strona skarżąca czyni jedynie w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 3 ust. 1 u.z.w.n., jednak wobec tego, że wszystkie podniesione w skardze zarzuty są ściśle powiązane, jest możliwe rozstrzygnięcie istotnego zagadnienia prawnego w niniejszej sprawie. Sprowadza się ono do odpowiedzi na pytanie o zakres obowiązywania i stosowania art. 3 u.z.w.n. w okresie pomiędzy datą utraty, na skutek wyroku TK z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04, mocy obowiązującej przez ust. 2 tego przepisu a datą wejścia w życie ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., która wspomniany przepis całkowicie uchyliła.

Rozważania należy rozpocząć od analizy mocy obowiązującej wyroków Trybunału Konstytucyjnego. W myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji, orzeczenia TK mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przepis powyższy, lege non distinguente, należy traktować jako wyraz związania, zarówno organów władzy publicznej, jak i jednostek, wszelkimi orzeczeniami Trybunału, w tym i wyrokami w przedmiocie wniosku o zbadanie zgodności ustaw z Konstytucją. Są nimi zatem związane również sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy. Należy zresztą zauważyć, że skoro z art. 178 ust. 1 Konstytucji wynika zasada podległości sędziów Konstytucji i ustawom, to związanie orzeczeniami Trybunału traktować należy jako realizację obowiązku wynikającego z normy konstytucyjnej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się różnice, jakie zachodzą pomiędzy „zwykłym” uchyleniem przepisu a wyeliminowaniem go z porządku prawnego z powodu niezgodności z Konstytucją lub innym aktem prawnym. Jest faktem, że de lege lata nie istnieje adekwatna regulacja normatywna 6 zagadnień intertemporalnych, które powstają na skutek orzekania przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności ustaw z Konstytucją (por. m.in. uchwałę z dnia 23 stycznia 2004 r., III CZP 112/03, OSNC 2005 nr 4, poz. 61). Nie oznacza to jednak, że z obowiązujących norm konstytucyjnych, wspartych orzecznictwem oraz poglądami doktryny, nie można wywieść pewnych wskazówek odnośnie do ustalenia mocy obowiązującej orzeczeń TK i ich wpływu na podstawę prawną orzekania przez sądy powszechne.

Przede wszystkim z uzasadnienia powołanej wyżej uchwały SN z 23 stycznia 2004 r., III CZP 112/03, a także z szeregu dalszych orzeczeń Sądu Najwyższego wynika, że co do zasady orzeczenia Trybunału są traktowane jako prospektywne, tzn. odnoszące skutek ex nunc, a nie od chwili wejścia w życie przepisu, którego sprzeczność z Konstytucją lub aktem wyższego rzędu została stwierdzona przez Trybunał. Natomiast w sprawach wydawanych w sprawach analogicznych do niniejszej, tj. odnoszących się do rekompensat za mienie zabużańskie, Sąd Najwyższy przyjął zasadę, zgodnie z którą sąd powszechny, bez względu na datę orzekania, bierze pod uwagę stan prawny z chwili przeprowadzenia przetargu na nabycie nieruchomości rolnej Skarbu Państwa, w takiej postaci, w jakiej został on ukształtowany ostatecznym i powszechnie obowiązującym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego.

Taki wniosek wynika głównie z uchwały SN z dnia 20 kwietnia 2006 r., III CZP 25/06 (OSNC 2007 nr 2, poz.

26) oraz z wyroku SN z dnia 20 kwietnia 2006 r., IV CSK 28/06 (OSNC 2007 nr 2, poz. 31). W sprawie niniejszej jest poza sporem, że przepis art. 3 ust. 2 u.z.w.n. utracił moc obowiązującą z dniem 30 kwietnia 2005 r. (pkt II sentencji wyroku TK z dnia 15 grudnia 2004 r., K 2/04, OTK-A 2004 nr 11, poz. 117), a zarazem, że art. 3 ust. 1 u.z.w.n. pozostawał w mocy aż do czasu jego uchylenia na skutek wejścia w życie, dotyczących tej samej materii, przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.

U. Nr 169, poz. 1418). Strona skarżąca argumentuje jednak, że sąd powszechny powinien był zastosować przepis art. 3 ust. 2 u.z.w.n. „w drodze analogii”. Ustosunkowując się do powyższego zarzutu, a zarazem uwzględniając już przeprowadzoną analizę obowiązującego stanu prawnego należy zauważyć, iż 7 Trybunał Konstytucyjny, określany niekiedy mianem „ustawodawcy negatywnego”, dokonuje takich zmian w systemie prawnym, które mają charakter generalny, są zatem aktami prawotwórczymi (por. uchwałę SN z dnia 3 lipca 2003 r., III CZP 45/03, OSNC 2004 nr 9, poz. 136).

Orzeczenie TK stwierdzające niezgodność z Konstytucją określonych przepisów aktu normatywnego powoduje, że w terminie określonym zgodnie z Konstytucją bądź też, w dopuszczalnym zakresie, przez sam Trybunał (art. 190 ust. 3 Konstytucji), kwestionowane przepisy zostają w sposób trwały wyeliminowane z obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej systemu prawnego. Trybunał nie ma jednak kompetencji do zapełnienia powstałej w ten sposób „luki normatywnej”. Nie powinno to dziwić, gdyż przyznanie Trybunałowi takiej kompetencji oznaczałoby pogwałcenie zasady trójpodziału władz i naruszyłoby konstytucyjną równowagę pomiędzy organami władzy ustawodawczej (a niekiedy wykonawczej) oraz sądowniczej.

Ze strony Trybunału możliwe jest więc jedynie sygnalizowanie ustawodawcy istnienia luk bądź niespójności w systemie prawnym, chociażby w trybie przewidzianym w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643 z późn. zm.). Odnosząc się do podnoszonego w skardze kasacyjnej zarzutu stosowania w drodze analogii określonych przepisów należy wskazać, że w ten sposób można zapełnić jedynie lukę istniejącą w regulacji prawnej na skutek „niezamierzonego przeoczenia” ustawodawcy.

Ponadto, w teorii prawa nie jest kwestionowany pogląd, że stosowanie analogii z przepisów ustawy (analogia legis) oznacza wnioskowanie o powinnym sposobie rozstrzygania sytuacji nieuregulowanej na podstawie wzorca w postaci istniejącej (a ściślej: obowiązującej) regulacji prawnej, przyjętej dla przypadków podobnych do materii nieuregulowanej. Tego rodzaju wnioskowanie oparte jest zatem na założeniu podobieństwa hipotetycznej sytuacji nieuregulowanej do obowiązującego wzorca normatywnego (argumentum a simili) Wreszcie, skoro sądy w Rzeczypospolitej Polskiej stosują prawo, a nie je tworzą, konieczna jest ostrożność, tak aby analogia mieściła się w granicach wykładni prawa i nie prowadziła do przekroczenia granic władzy, którą Konstytucja powierzyła sędziom i sądom. 8 Żadna z powyższych przesłanek dopuszczalności stosowania analogii w sprawie niniejszej nie została spełniona.

„Luka” powstała na skutek orzeczenia TK nie jest tożsama z konstrukcyjną luką systemu prawnego; ma ona odmienny charakter prawny. Nie tylko bowiem nie jest ona niezamierzona, lecz wprost przeciwnie, wynika z aktywności orzeczniczej Trybunału jako strażnika spójności i jednolitości systemu prawnego RP. Tym samym jest także oczywiste, że w dacie, na którą przypadał sporny przetarg, w obszarze regulacji nie istniała sytuacja w sposób niezamierzony nieuregulowana, o której można było sądzić, że wymaga ona stosownego uzupełnienia, ani uregulowany hipotetyczny stan faktyczny do niej podobny.

Należy zresztą nadmienić, że w wyroku o sygn. K 2/04, Trybunał nie kwestionując samej zasady ograniczenia roszczeń zabużańskich, wskazał jednakże ustawodawcy na niesprawiedliwość rozwiązania, polegającego na równym, w stosunku do wszystkich kategorii osób pozbawionych własności nieruchomości położonych poza obecnymi granicami państwa, ograniczeniu prawa do rekompensaty. Taką „lukę” mógł w sposób adekwatny zapewnić tylko ustawodawca, któremu Trybunał zasygnalizował określoną wadliwość legislacyjną. Wreszcie godzi się zauważyć, że sąd powszechny nie mógłby stosować „analogii” z przepisu, którego niezgodność z Konstytucją została stwierdzona, gdyż oznaczałoby to z jednej strony oczywisty konflikt z normą konstytucyjną określającą kompetencje Trybunału Konstytucyjnego, z drugiej zaś strony pogwałcenie art. 190 ust. 1 Konstytucji, gdyż przepis wyeliminowany orzeczeniem TK z systemu prawnego nie może wywołać już żadnych skutków prawnych.

W konsekwencji powyższych stwierdzeń, oddalając zarzut naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisu art. 3 ust. 1 u.z.w.n., należy przyjąć tezę, że sąd powszechny jest, z mocy art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, bezwzględnie związany orzeczeniem przez Trybunał Konstytucyjny o utracie mocy obowiązującej przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją. Skutkiem tego sąd powszechny stosuje do oceny zdarzeń, które miały miejsce po utracie mocy prawnej przez dany przepis prawa, taki stan prawny, który nie obejmuje przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją.

Wszelką „analogię” z przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją w trybie przewidzianym w art. 190 Konstytucji należy zaś uznać za naruszenie art. 178 ust. 1 Ustawy zasadniczej. 9 Należy także wskazać, że w dniu 13 kwietnia 2007 r. zapadła w sprawie III CZP 29/07 uchwała Sądu Najwyższego, zgodnie z którą zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego ceny sprzedaży nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa, nabywanych w okresie od dnia 1 maja do dnia 7 października 2005 r. dokonuje się zgodnie z zasadami określonymi w art. 13 ust. 2 u.r.p.r.

W uchwale tej zatem przesądzono o wstecznym działaniu ustawy nowej. W rozpoznawanej sprawie nie ma jednak możliwości odniesienia się do tej uchwały, granice skargi kasacyjnej wyznaczają bowiem jej wnioski i podstawy, wśród których nie ma zarzutu naruszenia prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 13 ust. 2 u.r.p.r. Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 39814 k.p.c. skargę kasacyjną należało oddalić. db