III PK 2/07 · Sąd Najwyższy

art. 29 k.p, art. 60 k.c, art. 15111 k.p, art. 134 k.p, art. 1511 k.p, art. 233 k.p.c; III PK 2/07 · Sąd Najwyższy: Wyrok z dnia 4 kwietnia 2007 r. III PK 2/07 W zależności od ustaleń faktycznych, wypłacenie pracownikowi przez pracodawcę wynagrodzenia wyższego niż określone w umowie o pracę może stanowić dorozumianą zmianę umowy albo zapłatę za pracę w godzinach nad- liczbowych (art. 29 k.p. w związku z art. 60 k.c. oraz art. 1511 i art. 15111 k.p.). Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Herbert Szurgacz, Andrzej Wróbel. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 kwietnia 2007 r. sprawy z powództwa Moniki M. przeciwko Janinie K. o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, na skutek skargi kasacyjnej pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zamościu z dnia 29 czerwca 2006 r. [...] u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu w Za- mościu do ponownego rozpoznania. U z a s a d n i e n i e Pozwana Janina K. (zatrudniająca powódkę w prowadzonym przez siebie sklepie) w sprawie z powództwa Moniki M. o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Zamościu z dnia 29 czerwca 2006 r. [...]. Zaskarżonym wyrokiem oddalono jej apelację od wy- roku Sądu pierwszej instancji zasądzającego od niej na rzecz powódki kwotę 24.772,95 zł z ustawowymi odsetkami, oddalono powództwo w pozostałej części i orzeczono o kosztach procesu. Przedmiotem sporu jest wynagrodzenie za pracę powódki w godzinach nad- liczbowych w soboty, niedziele i święta w sklepie pozwanej w okresie od dnia 1 stycznia 2002 r. do dnia 31 stycznia 2005 r. W tym okresie przepisy Kodeksu pracy dotyczące wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych obowiązywały w 2 trzech różnych brzmieniach. W okresie do dnia 31 grudnia 2003 r. (pierwszy okres) przepis art. 134 k.p. obowiązywał w brzmieniu wynikającym z jednolitego tekstu Ko- deksu pracy (Dz.U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94). Stanowił on, że: „§ 1. Za pracę w go- dzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodzenia, przysługuje dodatek w wysokości: 1) 50% wynagrodzenia - za pracę w dwóch pierwszych godzinach nad- liczbowych na dobę; 2) 100% wynagrodzenia - za pracę w dalszych godzinach nad- liczbowych oraz w godzinach nadliczbowych przypadających w nocy, niedziele i święta. § 11 . Dodatek, o którym mowa w § 1, przysługuje także za każdą godzinę pracy przekraczającą przeciętną tygodniową normę czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym. § 12 . Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania dodatków, o których mowa w § 1 i w § 11 , obejmuje wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobi- stego zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wyna- gradzania - 60% wynagrodzenia. § 2. Dodatek, o którym mowa w § 1, nie przysługuje za pracę w niedzielę w normalnym czasie pracy, jeżeli pracownikowi udzielono innego dnia wolnego od pracy w tygodniu. Dotyczy to także pracy w święto. § 3. W stosunku do pracowników wykonujących stale pracę poza zakładem pracy dodatek, o którym owa w § 1, może być zastąpiony ryczałtem, którego wyso- kość odpowiada przewidywanemu wymiarowi pracy w godzinach nadliczbowych”. W okresie od dnia 1 stycznia 2003 r. do dnia 31 grudnia 2003 r. (drugi okres), na podstawie art. 1 pkt 28 ustawy z dnia 26 lipca 2002 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 135, poz. 1146) art. 134 k.p. stanowił, że: „§ 1. Za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodze- nia, przysługuje dodatek w wysokości: 1) 50% wynagrodzenia - za prace w godzi- nach nadliczbowych przypadających w dni powszednie oraz w niedziele i święta bę- dące dla pracownika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, 2) 100% wynagrodzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadają- cych w nocy, w godzinach nadliczbowych w niedziele i święta niebędące dla pracow- nika dniami pracy zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, a także w godzinach nadliczbowych przypadających w dniu wolnym od pracy udzielonym w 3 zamian za pracę w niedzielę lub w święto będące dla pracownika dniami pracy zgod- nie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy. § 11 . Dodatek, o którym mowa w § 1, przysługuje także za każdą godzinę pracy przekraczająca tygodniową normę czasu pracy w przyjętym okresie rozlicze- niowym. § 1a . Dodatek, o którym mowa w § 11 , nie przysługuje, jeżeli przekroczenie przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym na- stąpiło w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi przysłu- guje prawo do dodatku określonego w § 1. § 12 . Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania dodatków, o których mowa w § 1 i w § 11 , obejmuje wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobi- stego zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wyna- gradzania - 60% wynagrodzenia. § 2. Dodatek, o którym mowa w § 1, nie przysługuje za pracę w niedzielę w normalnym czasie pracy, jeżeli pracownikowi udzielono innego dnia wolnego od pracy w tygodniu. Dotyczy to także pracy w święto. § 3. W stosunku do pracowników wykonujących stale pracę poza zakładem pracy dodatek, o którym mowa w § 1, może być zastąpiony ryczałtem, którego wyso- kość odpowiada przewidywanemu wymiarowi pracy w godzinach nadliczbowych”. W związku ze zbliżającym się wejściem Polski do Unii Europejskiej od dnia 1 stycznia 2004 r. (trzeci okres) przepis art. 1 pkt 36 ustawy z dnia 14 listopada 2003 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 213, poz. 2081) zmienił dział 6 Kodeksu pracy dotyczący czasu pracy, skutkiem czego zmieniona została numeracja artykułów. Wprowadzono wówczas odrębną re- gulację dotyczącą pracy w godzinach nadliczbowych w niedziele i święta (art. 15111 k.p.). Obowiązujący nadal art. 1511 k.p. stanowi, że: „§ 1. Za pracę w godzinach nadliczbowych, oprócz normalnego wynagrodze- nia, przysługuje dodatek w wysokości: 1) 100% wynagrodzenia - za pracę w godzi- nach nadliczbowych przypadających: a) w nocy, b) w niedziele i święta niebędące dla pracownika dniami pracy, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, c) w dniu wolnym od pracy udzielonym pracownikowi w zamian za pracę w niedzielę lub w święto, zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy; 2) 50% wynagro- 4 dzenia - za pracę w godzinach nadliczbowych przypadających w każdym innym dniu niż określony w pkt 1. § 2. Dodatek w wysokości określonej w § 1 pkt 1 przysługuje także za każdą godzinę pracy nadliczbowej z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym, chyba że przekroczenie tej normy nastąpiło w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi przy- sługuje prawo do dodatku w wysokości określonej w § 1. § 3. Wynagrodzenie stanowiące podstawę obliczania dodatku, o którym mowa w § 1, obejmuje wynagrodzenie pracownika wynikające z jego osobistego zaszere- gowania określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki składnik wyna- grodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków wynagradzania - 60% wynagrodzenia. § 4. W stosunku do pracowników wykonujących stale pracę poza zakładem pracy wynagrodzenie wraz z dodatkiem, o którym mowa w § 1, może być zastąpione ryczałtem, którego wysokość powinna odpowiadać przewidywanemu wymiarowi pracy w godzinach nadliczbowych”. Natomiast według art. 15111 k.p.: „§ 1. Pracownikowi wykonującemu pracę w niedziele i święta, w przypadkach, o których mowa w art. 15110 pkt 1-9, pracodawca jest obowiązany zapewnić inny dzień wolny od pracy: 1) w zamian za pracę w niedzielę - w okresie 6 dni kalenda- rzowych poprzedzających lub następujących po takiej niedzieli, 2) w zamian za pracę w święto - w ciągu okresu rozliczeniowego. § 2. Jeżeli nie jest możliwe wykorzystanie w terminie wskazanym w § 1 pkt 1 dnia wolnego od pracy w zamian za pracę w niedzielę, pracownikowi przysługuje dzień wolny od pracy do końca okresu rozliczeniowego, a w razie braku możliwości udzielenia dnia wolnego od pracy w tym terminie - dodatek do wynagrodzenia w wy- sokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1, za każdą godzinę pracy w niedzielę. § 3. Jeżeli nie jest możliwe wykorzystanie w terminie wskazanym w § 1 pkt 2 dnia wolnego od pracy w zamian za pracę w święto, pracownikowi przysługuje do- datek do wynagrodzenia w wysokości określonej w art. 1511 § 1 pkt 1, za każdą go- dzinę pracy w święto. § 4. Do pracy w święto przypadające w niedzielę stosuje się przepisy doty- czące pracy w niedzielę”. 5 Sąd Rejonowy ustalił wysokość należnego powódce wynagrodzenia za go- dziny nadliczbowe na podstawie opinii biegłego. Według listy obecności przedsta- wionej przez pozwaną należna kwota wyniosła 6.033,21 zł, natomiast według wa- riantu opartego na wyjaśnieniach powódki należne wynagrodzenie wyniosło 25.026,71 zł. Sąd Rejonowy stwierdził nierzetelność listy obecności i swoje rozstrzy- gnięcie wydał na podstawie drugiego wariantu opinii, dokonując nieznacznej korekty obliczonej kwoty. Oddalając apelacje pozwanej, opartą na zarzutach naruszenia art. 227 i art. 233 k.p.c. oraz art. 15110 i art. 15111 k.p., Sąd Okręgowy podzielił ustalenia faktyczne i pogląd prawny Sądu Rejonowego. W skardze kasacyjnej pozwana zarzuciła naruszenie: a) przepisu art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i w związku z art. 39821 k.p.c., poprzez brak uza- sadnienia faktycznego i prawnego, dlaczego Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutu strony pozwanej, że powódka otrzymywała wynagrodzenie, w którym było już za- warte wynagrodzenie za godziny nadliczbowe (lub przynajmniej część przysługują- cego powódce dodatku za godziny nadliczbowe), co miało wpływ na wynik sprawy poprzez zasądzenie wynagrodzenia za godziny nadliczbowe wyższego niż należne powódce, zgodnie z przepisami art. 1511 k.p. (do 1 stycznia 2004 r. - art. 134 k.p.), co równocześnie doprowadziło do nierozpoznania istoty zarzutów apelacyjnych; b) przepisu art. 381 k.p.c., poprzez błędne przyjęcie, że zgłoszony w apelacji zarzut na- ruszenia art. 15110 i art. 15111 k.p., dotyczący niedopuszczalnej kumulacji dodatku za godziny nadliczbowe z dodatkiem za przekroczenie tygodniowej normy czasu pracy, jest spóźniony, mimo że strona pozwana podnosiła już wcześniej naruszenie prawa materialnego oraz że kwestionowała całość roszczenia powódki; c) przepisu art. 22 § 1 in fine, art. 29 § 1 pkt 3 oraz art. 78 k.p. w związku z art. 1511 § 1 k.p. (do 1 stycz- nia 2004 r. - art. 134 § 1 i § 11 k.p.), poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że wypła- cenie powódce wynagrodzenia wyższego niż należne z umowy o prace nie powinno być zaliczone na poczet wynagrodzenia o pracę, co doprowadziło do zasądzenia powódce dodatkowego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych wyż- szego niż należne zgodnie z przepisem art. 1511 k.p. (poprzednio art. 134 § 1 i § 11 k.p.); d) przepisu art. 15110 i art. 15111 § 2 i 3 k.p. w związku z art. 1511 § 1 pkt 1 i 2 k.p. (do 1 stycznia 2004 r. - art. 134 § 1 i 11 k.p. w związku z § 3 k.p.), poprzez ich błędną interpretacje i przyjęcie - za opinią biegłego - że dopuszczalne jest kumulo- wanie dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych liczonego za godziny przepra- 6 cowane w niedzielę i święta oraz za prace w inne dni, czyli dodatku przysługującego na podstawie § 1 pkt 1 (poprzednio art. 134 § 1 k.p.) art. 1511 k.p. - z dodatkiem za godziny nadliczbowe z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy, czyli dodatku przysługującego na podstawie § 2 tegoż przepisu (poprzednio art. 134 § 11 k.p.), wbrew treści § 2 in fine (poprzednio w związku z art. 134 § 2 k.p.), przy czym Sąd Okręgowy błędnie przyjął, że powyższy zarzut był spóźniony i nie rozpoznał go, czym naruszył przepis art. 381 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. 1. Sąd Okręgowy stwierdził, że w pełni podziela i przyjmuje za własne ustale- nia Sądu Rejonowego oraz wyprowadzone z nich wnioski i dlatego nie zachodzi po- trzeba powtarzania szczegółowych ustaleń faktycznych oraz interpretacji przepisów prawa, mających w sprawie zastosowanie. Co do zasady jest to pogląd trafny i ak- ceptowany w wielu orzeczeniach Sądu Najwyższego. Jednakże w rozpoznawanej sprawie Sąd Rejonowy w ogóle nie odniósł się do przepisu art. 15111 k.p., obowią- zującego od dnia 1 stycznia 2004 r., a więc w końcu spornego okresu. Dlatego Sąd Okręgowy powinien dokonać analizy tego przepisu a nie powoływać się na art. 381 k.p.c. i twierdzić, że odwołanie się do niego w apelacji było spóźnione. Słusznie pod- niesiono w niej, że art. 381 k.p.c. nie ma zastosowania do zarzutów naruszenia prawa materialnego, a tylko do faktów i dowodów, co wprost wynika z jego brzmie- nia. 2. Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w uchwale tego Sądu z dnia 15 lutego 2006 r., II PZP 11/05 (OSNP 2006 nr 11-12, poz. 170), według której „w razie nieudzielenia przez pracodawcę w okresie rozliczeniowym innego dnia wolnego od pracy w zamian za dozwoloną pracę świadczoną w niedzielę lub święto, pracowni- kowi przysługuje za każdą godzinę takiej pracy tylko jeden dodatek przewidziany w art. 15111 § 2 in fine lub § 3 k.p.”. Sąd Najwyższy uważa, że przyznanie tylko na podstawie spornej argumentacji dogmatycznoprawnej dwóch dodatków za tę pracę narusza ekwiwalentność świad- czeń stron stosunku pracy. Należy też zauważyć, że nie ma podstaw do odmiennego traktowania w zakresie prawa do dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych pra- cownika, który świadczy pracę w godzinach nadliczbowych w niedzielę lub święto w 7 porównaniu z pracownikiem wykonującym tę pracę w dniu, który miał być dla niego dniem wolnym, udzielonym w zamian za pracę w niedzielę lub święto, a któremu niewątpliwie przysługuje tylko jeden dodatek (art. 1511 § 1 i 2 k.p.). Na podstawie tych przepisów jeden dodatek przysługuje także pracownikom, którzy wykonywali pracę w niedziele i święta niebędące dla nich dniami pracy, zgodnie z obowiązują- cym ich rozkładem czasu pracy. Przemawia to za uznaniem prawa tylko do jednego dodatku wówczas, gdy pracownik wykonuje pracę w niedziele i święta zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy, gdyż w przeciwnym razie praca bardziej niedogodna dla pracownika, to jest wykonywana poza obowiązującym go rozkładem czasu pracy, byłaby wynagradzana niżej niż praca wykonywana w niedziele i święta w przewidzianym rozkładzie czasu pracy. Prawo do dwóch dodatków jest tak wyjątkowe, że musiałoby być wyraźnie określone w Kodeksie pracy, tym bardziej, że poprzednio obowiązujący art. 134 § 1 k.p. jednoznacznie przyznawał tylko jeden dodatek. 3. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy należy uwzględnić pogląd Sądu Najwyższego, że we wszystkich trzech okresach w ustalaniu dodatku za przekrocze- nie normy okresowej czasu pracy nie uwzględnia się tych godzin nadliczbowych, za które przysługiwało prawo do tego dodatku za przekroczenie dobowej normy czasu pracy. W okresie drugim i trzecim wynika to wprost z przepisów Kodeksu pracy (od- powiednio art. 134 § 11a oraz art. 1511 § 2). W odniesieniu do pierwszego okresu po- gląd ten jest oparty na wykładni systemowej i zasadzie ekwiwalentności świadczeń stron stosunku pracy. 4. W sprawie także nie zostało ustalone, w jakiej wysokości wynagrodzenie powódki określono w umowie o pracę. Według ustaleń Sądu Rejonowego, przyjętych za własne przez Sąd Okręgowy, powódka otrzymywała wynagrodzenie w kwocie po 750 zł netto miesięcznie, a w maju i czerwcu 2003 r. otrzymała po 1000 zł. Sądy nie ustaliły, jaka wysokość wynagrodzenia była przewidziana w umowie o pracę. W skardze kasacyjnej stwierdzono, że umowa o pracę powódki opiewała na kwotę wynagrodzenia brutto 800 zł miesięcznie w 2002 r. oraz 850 zł w latach 2003- 2005. Wypłacone kwoty po 750 zł są wyższe niż wynagrodzenie ustalone w umowie, pomniejszone o należną kwotę zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych. Według wnoszącej skargę kwoty wypłacone powódce ponad kwoty wynikające z ustalonego w umowie wynagrodzenia pomniejszonego o zaliczki na podatek docho- dowy od osób fizycznych, powinny być traktowane jako wynagrodzenie za pracę w 8 godzinach nadliczbowych. Zdaniem Sądu Najwyższego rozstrzygnięcie tego zagad- nienia zależy od ustaleń faktycznych. Trzeba bowiem mieć na względzie coraz sze- rzej przyjmowany w orzecznictwie pogląd, że treść umowy o pracę może być okre- ślona nie tylko przez oświadczenia woli złożone przez strony przy jej zawieraniu, ale także przez sposób jej wykonywania. Może on świadczyć o konkludentnych oświad- czeniach woli stron dotyczących zmiany treści stosunku pracy powstałego z umowy. Oświadczenie woli może bowiem być wyrażone przez każde zachowanie osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Rozumując w ten sposób nie można wykluczyć, że zgodnym zamiarem stron było ustalenie wynagrodzenia w wysokości 750 zł miesięcznie netto. W zależności od ustaleń faktycznych może być również uprawniony pogląd, że wypłacana powódce co miesiąc kwota zawiera w sobie zapłatę, choćby częściową - co zależy od ustaleń dotyczących liczby godzin przepracowanych przez nią w da- nym miesiącu - za pracę w godzinach nadliczbowych. Może za tym przemawiać fakt, iż w dwóch miesiącach wypłacono powódce po 1.000 zł. Z tych względów na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. ========================================