I PKN 931/00 · Sąd Najwyższy

art. 189 k.p.c, art. 39312 k.p.c, art. 102 k.p.c; I PKN 931/00 · Sąd Najwyższy: Wyrok z dnia 21 lutego 2002 r. I PKN 931/00 Do okresu zatrudnienia, od którego zależy prawo do nieodpłatnego na- bycia akcji w komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym (art. 2 pkt 5 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsię- biorstw państwowych, jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 171, poz. 1397 ze zm.) nie wlicza się okresu zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy, z którym sto- sunek pracy został rozwiązany przez strony na podstawie porozumienia zakła- dów pracy. Przewodniczący SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Józef Iwulski (spra- wozdawca), Andrzej Kijowski. Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2002 r. sprawy z powództwa Bolesława M. przeciwko KGHM „P.M.” Spółce Akcyjnej - Oddział Zakłady Górnicze „P.S.” w P. o odszkodowanie, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjne- go we Wrocławiu z dnia 29 marca 2000 r. [...] o d d a l i ł kasację i nie obciążył powoda kosztami postępowania kasacyj- nego. U z a s a d n i e n i e Powód Bolesław M. domagał się ustalenia, że przysługuje mu prawo do nie- odpłatnego nabycia akcji prywatyzowanego przedsiębiorstwa państwowego KGHM S.A. Zakładów Górniczych P. w P. oraz zasądzenia „przysługujących mu akcji”. Jako pozwanego wskazał byłego pracodawcę, czyli KGHM Zakłady Górnicze w P. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Legnicy wyrokiem z dnia 27 sierpnia 1997 r., od- dalił powództwo. Sąd ustalił, że powód nie przepracował dziesięciu lat pracy w Za- kładach Górniczych w P. Jego poprzedni pracodawca Kopalnia Węgla Kamiennego „Z.” na wniosek powoda i Zakładów Górniczych w P., już po podjęciu przez powoda pracy w P., wyraziła zgodę na „przeniesienie służbowe” do nowego pracodawcy, u 2 którego powód miał otrzymać wcześniej mieszkanie z częściowym zwrotem kosztów przeprowadzki. Żądanie umieszczenia w spisie pracowników uprawnionych do nie- odpłatnego nabycia akcji powód złożył 10 maja 1997 r., czyli po upływie ośmiu lat od rozwiązania z nim stosunku pracy. Strona pozwana pismem z dnia 26 maja 1997 r. zawiadomiła go o odmowie umieszczenia w spisie uprawnionych do nieodpłatnego nabycia akcji, ponieważ w Zakładach Górniczych w P. nie przepracował wymaganych ustawą 10 lat przed przejściem na emeryturę. Oddalając powództwo, Sąd przytoczył art. 2 pkt 5 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm.) i stwierdził, że okres zatrudnienia w KWK „Z.” nie może być doliczony do okresu zatrudnienia w komercja- lizowanym przedsiębiorstwie, bo nie przewidują tego przepisy. Na skutek apelacji powoda, Sąd Wojewódzki w Legnicy wyrokiem z dnia 22 października 1998 r. uchylił zaskarżony wyrok, zniósł postępowanie przed Sądem Rejonowym i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro- kiem z dnia 27 października 1999 r. [...] powtórnie oddalił powództwo. Sąd ustalił, że powód pracował w KWK „Z.” w okresie od 15 grudnia 1952 r. do 14 kwietnia 1969 r. Jeszcze przed ustaniem zatrudnienia w Z. powód złożył podanie o przyjęcie do pracy w Zakładach Górniczych w P., wchodzących w skład Kombinatu Górniczo-Hutnicze- go Miedzi w L. Powód chciał zmienić pracę ze względu na możliwość uzyskania mieszkania w P. wcześniej niż w Z. Na prośbę powoda ZG P. jako przyszły praco- dawca wystąpiły do KWK „Z.” z wnioskiem o wyrażenie zgody na „przeniesienie służ- bowe”. Po uzyskaniu zgody powód został 15 kwietnia 1969 r. zatrudniony w ZG P. jako nadsztygar przeróbki mechanicznej. Pracował w ZG P. na różnych stanowiskach do końca lutego 1979 r. Stosunek pracy został rozwiązany na jego wniosek w związku z przejściem na emeryturę górniczą. Sąd Okręgowy uznał roszczenia powo- da o ustalenie prawa i świadczenie za nieuzasadnione. Roszczenie o charakterze ustalającym prawo do akcji Sąd uznał za pozbawione podstawy prawnej w świetle art. 189 k.p.c. Natomiast roszczenie o spełnienie świadczenia (wydanie akcji) oddalił dlatego, że powód nie udowodnił wymienionego w art. 2 ust. 5 lit. c ustawy o komer- cjalizacji warunku przepracowania w strukturach komercjalizowanego przedsiębior- stwa okresu dziesięcioletniego przed przejściem na emeryturę. Zdaniem Sądu do okresu tego z braku podstawy prawnej nie można zaliczyć zatrudnienia powoda w KWK „Z.”. Roszczenie o wydanie akcji nie wynika z przepisów Kodeksu pracy i dla- 3 tego niemożliwe jest stosowanie przepisów prawa pracy dotyczących tzw. „ciągłości pracy” oraz doliczanie okresu poprzedniego zatrudnienia w związku z jego zmianą w drodze porozumienia zakładów pracy, czy też przeniesienia służbowego. Sąd pod- kreślił również, że zgoda na „przeniesienie służbowe” została wyrażona już po roz- wiązaniu przez powoda stosunku pracy z Zakładami Górniczymi w P. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 29 marca 2000 r. [...] oddalił apelację powoda. Sąd drugiej instancji stwierdził, że uprawnieni pracownicy mogą skorzystać z prawa do nabycia akcji, o ile w ciągu sześciu miesięcy od dnia wpisania spółki do rejestru złożą pisemne oświadczenia o zamiarze nabycia akcji pod rygorem utraty prawa do ich nabycia (art. 38 ust. 1 ustawy o komercjalizacji). Pracownik może wystąpić z roszczeniami: 1) przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Ministra Skarbu Państwa o nakazanie złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu nieodpłatnie odpowiedniej ilości akcji spółki powstałej w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa; 2) o ustalenie okresu zatrudnienia wymaganego do nieodpłatnego nabycia akcji. Roszczenie o ustalenie okresu zatrudnienia do nieodpłatnego nabycia akcji Sąd Najwyższy w wyroku z 24 czerwca 1998 r. w sprawie I PKN 198/98, uznał za bezzasadne z uwagi na brak interesu prawnego przewidzianego w art. 189 k.p.c. z uwagi na możliwość dochodzenia roszczenia o zawarcie umowy w sprawie nieod- płatnego nabycia akcji ze Skarbem Państwa reprezentowanym przez Ministra Skarbu Państwa. Jak się wydaje, uwzględnienie powództwa o charakterze ustalającym prze- ciwko pracodawcy lub byłemu pracodawcy byłoby niedopuszczalne także dlatego, że Skarb Państwa (jako strona umowy o nieodpłatne nabycie akcji) nie byłby związany orzeczeniem zapadłym między innymi podmiotami. Przenosząc te uwagi na stan faktyczny sprawy, Sąd Apelacyjny stwierdził przede wszystkim, że roszczenie powo- da o charakterze ustalającym, zmierzające do określenia, iż ma on dziesięcioletni okres zatrudnienia w komercjalizowanym przedsiębiorstwie (art. 2 ust. 5 lit. c ustawy o komercjalizacji) nie mogło być uwzględnione na podstawie art. 189 k.p.c. z braku istnienia po stronie powoda interesu prawnego. Z kolei roszczenie „o przyznaniu prawa do akcji” należało oddalić z powodu braku po stronie pozwanej legitymacji procesowej biernej, która w tej sprawie przysługiwałaby Skarbowi Państwa oraz pra- widłowego ustalenia Sądu pierwszej instancji, że powód nie należy do kręgu osób wymienionych w art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji, gdyż ustawa nie przewi- duje możliwości doliczenia stażu pracy z poprzedniego zakładu pracy, bez względu na formę nawiązania i rozwiązania stosunku pracy. 4 Kasację od tego wyroku złożył powód, który zarzucił naruszenie art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji przez błędną wykładnię, iż nie wykazał 10-cioletniego okresu zatrudnienia w KGHM S.A. Oddział „P.S.” w P. uprawniającego do nieodpłat- nego nabycia akcji oraz naruszenie art. 189 k.p.c. przez błędne przyjęcie, iż nie wy- kazał interesu prawnego w domaganiu się ustalenia prawa do nieodpłatnego nabycia akcji. W uzasadnieniu kasacji powód wywiódł, że wykazał zatrudnienie w pozwanej spółce od 15 kwietnia 1969 r. do 28 lutego 1979 r., a do stażu pracy, od którego zale- żą wszelkie uprawnienia pracownicze wliczono mu zatrudnienie w Kopalni Węgla Kamiennego w Z., z której przeszedł do pracy w drodze przeniesienia służbowego (trójstronnego porozumienia). Zasadniczy zdaniem powoda problem do rozstrzygnię- cia w sprawie, to rozważenie, czy mógł domagać się ustalenia prawa do nieodpłat- nego nabycia akcji. Ustalenie prawa do nieodpłatnego nabycia akcji nie jest równo- znaczne z prawem do skutecznego żądania zawarcia umowy o nieodpłatne nabycie akcji z uwagi na ograniczenia zawarte w § 10 rozporządzenia Ministra Skarbu Pań- stwa z dnia 3 kwietnia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad podziału uprawnio- nych pracowników na grupy, ustalania liczby akcji oraz trybu nabywania akcji przez uprawnionych pracowników. W sytuacji powoda zbyt ryzykowne byłoby wystąpienie z żądaniem przeciwko Skarbowi Państwa o nakazanie złożenia oświadczenia woli o nieodpłatnym przeniesieniu odpowiedniej ilości akcji spółki, względnie o odszkodo- wanie za utratę tego prawa, skoro powód nie był w ogóle na liście uprawnionych pra- cowników. Powód uważa, iż przeniesienie służbowe pozwoliło mu zachować daleko idące uprawnienia pracownicze. Taka była bowiem istota tej czynności prawnej pod rządami przepisów prawa obowiązujących przed wprowadzeniem w życie Kodeksu pracy. Podjęcie pracy w nowym zakładzie pracy po przeniesieniu służbowym było traktowane jako ciągłość pracy, co w konsekwencji pozwalało traktować poprzedni okres pracy jako pracę w nowym zakładzie pracy. Sumę tych okresów pracy traktuje się jako jeden zakładowy staż pracy i stanowi to wyjątek od reguły nakazującej uwzględnienie przy ustalaniu praw do określonych świadczeń tylko okresu zatrudnie- nia w danym zakładzie pracy. Skoro okres zatrudnienia ustala się w oparciu o przepi- sy prawa pracy, to nie można na potrzeby ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji do- konywać interpretacji odmiennej, niekorzystnej dla pracownika. Powód faktycznie domagał się ustalenia okresu zatrudnienia wymaganego do nieodpłatnego nabycia akcji, co wynika z uzasadnienia pozwu i późniejszych pism procesowych. Skarżący uważa, iż ma interes prawny w ustaleniu okresu zatrudnienia, gdyż istnieje niepew- 5 ność prawa. Niepewność ta polega na kwestionowaniu nabytego uprawnienia do cią- głości pracy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. jest zasadny, gdyż stwierdzenie braku intere- su prawnego w ustaleniu spełnienia przesłanek do nieodpłatnego nabycia akcji uza- leżnione jest od ustalenia, że powodowi przysługiwałoby już wymagalne roszczenie o zbycie tych akcji przez Skarb Państwa. Prawo do nieodpłatnego nabycia akcji po- wstaje po upływie trzech miesięcy od dnia zbycia przez Skarb Państwa pierwszych akcji na zasadach ogólnych i wygasa z upływem sześciu miesięcy od dnia jego po- wstania (art. 38 ustawy o komercjalizacji). Sądy nie ustaliły, aby rozpoczął się już proces zbywania akcji na zasadach ogólnych, a więc aby powód mógł realizować prawo do nieodpłatnego nabycia akcji. Ponieważ powód nie został przez stronę poz- waną umieszczony na listach osób uprawnionych, to ma interes w ustaleniu istnienia stosunku prawnego i to właśnie przeciwko pozwanej spółce, która podejmuje czyn- ności i decyzje w tym zakresie. Kwestia, czy takim wyrokiem ustalającym byłby zwią- zany Minister Skarbu jest obojętna z punktu widzenia istnienia interesu prawnego w ustaleniu istnienia stosunku prawnego przeciwko pozwanej spółce. Pogląd taki wyni- ka z powołanego przez Sąd drugiej instancji wyroku z dnia 24 czerwca 1998 r., I PKN 198/98 (OSNAPiUS 1999 r. nr 13, poz. 426; OSP 2000 r. z. 1, poz. 13 z glosą J. Brola) oraz z wyroku z dnia 6 sierpnia 1998 r., III ZP 24/98 (OSNAPiUS 1999 r. nr 17, poz. 545; OSP 2000 r. z. 2, poz. 31 z glosą J. Brola; Glosa 2000 r. nr 1, s. 16 z glosą M. Przychodzkiego; por. też uzasadnienie wyroku z dnia 29 czerwca 2000 r., I PKN 717/99, OSNAPiUS 2002 r. nr 1, poz. 11) i Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym sprawę go podtrzymuje. Nie jest natomiast zasadny zarzut naruszenia art. art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji polegający na nieuznaniu powoda za osobę uprawnioną do nieod- płatnego nabycia akcji, wskutek przyjęcia, że nie posiada on stażu dziesięciu lat pracy w komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym, gdyż do tego stażu nie podlega wliczeniu okres zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy. Powód pracował w KWK „Z.” w okresie od 15 grudnia 1952 r. do 14 kwietnia 1969 r. W ZG P. został zatrudniony 15 kwietnia 1969 r. i pracował do końca lutego 1979 r. Powód twierdzi, że okres zatrudnienia w KWK „Z.” powinien być zaliczony do stażu w komercjalizo- 6 wanym później przedsiębiorstwie, gdyż według ówczesnych przepisów taki był sku- tek „przeniesienia służbowego”. Charakterystyczne jest jednak, że powód nie wska- zuje żadnych „ówczesnych” przepisów, które taki skutek powodowały. W przypadku powoda można uznać (budzi to wątpliwości, gdyż zgoda poprzedniego pracodawcy została wyrażona już po rozwiązaniu stosunku pracy), że doszło do zmiany praco- dawcy wskutek tzw. porozumienia zakładów pracy, potocznie tylko nazywanego przeniesieniem służbowym. Nie budzi przecież wątpliwości, że KWK „Z.” i ZG P. były odrębnymi zakładami pracy, także w rozumieniu przepisów obowiązujących w 1969 r., a powód nie był zatrudniony na szczególnej podstawie nawiązania stosunku pracy, do której mogłyby mieć zastosowanie przepisy o przeniesieniu służbowym w prawnym tego słowa znaczeniu. Sposób zawarcia porozumienia zakładów pracy nie był uregulowany przepisami prawa pracy, choć związane z nim były liczne skutki prawne. Wynikały one z poszczególnych przepisów dotyczących stażu pracy, naby- cia uprawnień pracowniczych, negatywnych skutków rozwiązania stosunku pracy itp. (por. uchwała z dnia 14 maja 1971 r., III PZP 10/71, OSNCP 1971 r. z. 11, poz. 195; uchwała z dnia 20 maja 1977 r., I PZP 18/77, OSNCP 1977 r. z. 11, poz. 210; uchwała z dnia 23 sierpnia 1977 r., I PZP 25/77, OSNCP 1978 r. z. 3, poz. 44; uchwała z dnia 30 września 1980 r., I PZP 32/80, OSNCP 1981 r. z. 6, poz. 95). Nie było jednak żadnych przepisów, które wprowadzałyby ogólną zasadę, że zawarcie takiego porozumienia oznacza kontynuację dotychczasowego zatrudnienia. Wręcz odwrotnie, zmiana pracy w wyniku porozumienia zakładów następowała wówczas, gdy porozumienie to było połączone z rozwiązaniem stosunku pracy między pracow- nikiem i dotychczasowym zakładem pracy i nawiązaniem przez tego pracownika sto- sunku pracy z nowym zakładem pracy (wyrok z dnia 31 stycznia 1977 r., I PRN 141/76, OSNCP 1977 r. z. 8, poz. 147). Bezzasadne jest więc twierdzenie powoda, że zmiana pracodawcy w 1969 r. w wyniku porozumienia zakładów pracy oznacza, że jego staż pracowniczy w KWK „Z.” należy traktować jak zatrudnienie u strony po- zwanej, czy też wliczać do tego zatrudnienia dla potrzeb oceny nabycia wszelkich uprawnień związanych ze stosunkiem pracy. Uprawnienie powoda do nieodpłatnego nabycia akcji należy oceniać na pod- stawie przepisów ustawy o komercjalizacji i według niej kwalifikować także zdarzenia z przeszłości. Zgodnie z art. 2 pkt 5 lit. c tej ustawy ilekroć jest w niej mowa o upraw- nionych pracownikach, rozumie się przez to osoby, które przepracowały co najmniej dziesięć lat w komercjalizowanym przedsiębiorstwie państwowym lub w przedsię- 7 biorstwie, które zostało sprywatyzowane poprzez wniesienie do spółki, a rozwiązanie stosunku pracy nastąpiło wskutek przejścia na emeryturę lub rentę albo z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasa- dach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących za- kładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw. Powód rozwiązał stosunek pracy w związku z przejściem na emeryturę, aby więc uznać go za osobę uprawnioną do nie- odpłatnego nabycia akcji musiałby „przepracować co najmniej dziesięć lat w komer- cjalizowanym przedsiębiorstwie”. Bez zaliczenia okresu pracy w KWK „Z.” powodowi brakuje do tego stażu 1,5 miesiąca. Brak jednak podstaw, aby zaliczyć powodowi staż pracy u poprzedniego pracodawcy. Okres zatrudnienia uprawniający do nieod- płatnego nabycia akcji z art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o komercjalizacji oznacza bowiem zatrudnienie wyłącznie w przedsiębiorstwie państwowym podlegającym komercjali- zacji. Tak przyjął Sąd Najwyższy we wskazanym wyroku z dnia 24 czerwca 1998 r., I PKN 198/98, a także w niepublikowanych wyrokach z dnia 26 września 2001, I PKN 640/00 oraz z dnia 19 kwietnia 2001 r., I PKN 362/00 (teza opublikowana w OSNAPiUS 2001 r. nr 20 - okładka). Z tych względów kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art. 39312 k.p.c. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy art. 102 k.p.c. ========================================