V Ka 252/26 · Sąd powszechny

Sygn. akt V Ka 252/26

UZASADNIENIE

do wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 11 czerwca 2026 roku Z. S. został obwiniony o to, że:

1. w dniu 27 sierpnia 2024 roku w miejscowości (...), gmina (...)nie zachował należytych środków ostrożności przy trzymaniu psa o czarnym umaszczeniu, rasy mieszanej w ten sposób, że pies wydostał się przez otwartą bramę poza ogrodzony teren posesji na drogę, tj o wykroczenie z art. 77 § 1 kodeksu wykroczeń, 2. w dniu 17 października 2024 roku w miejscowości (...), gmina (...) nie zachował należytych środków ostrożności przy trzymaniu psa o czarnym umaszczeniu, rasy mieszanej w ten sposób, że pies wydostał się przez otwartą bramę poza ogrodzony teren posesji na drogę, tj o wykroczenie z art. 77 § 1 kodeksu wykroczeń, 3. w dniu 30 października 2024 roku w miejscowości (...), gmina (...) nie zachował zwykłych oraz nakazowych środków ostrożności przy trzymaniu dwóch psów rasy mieszanej w wyniku czego wydostały się poza teren posesji oznaczony numerem (...), tj. o wykroczenie z art. 77 § 1 kodeksu wykroczeń, 4. w dniu 24 lutego 2024 roku w miejscowości (...), gmina (...) nie zachował zwykłych i nakazanych środków ostrożności przy trzymaniu psa rasy mieszanej w wyniku czego pies wydostał się poza teren posesji oznaczonym numerem 29 i przedostał się na teren posesji oznaczonej numerem (...), tj o wykroczenie z art. 77 § 1 kodeksu wykroczeń, Sąd Rejonowy w Sławnie wyrokiem z dnia 2 grudnia 2025 roku w sprawie II W 210/25 uznał obwinionego Z.

S.za winnego popełnienia czynów opisanych w punktach 1.-4. części wstępnej wyroku, przyjmując, że czyn opisany w punkcie 4. części wstępnej wyroku został popełniony w dniu 24 lutego 2025 r., które zakwalifikował z art. 77 § 1 k.w. i za to na podstawie art. 77 § 1 k.w. przy zast. art. 9 § 2 k.w. w zw. z art. 24 §1 i 3 k.w. wymierzył obwinionemu karę 500 (pięćset) złotych grzywny, nadto zasądził od obwinionego Z. S. na rzecz Skarbu Państwa koszty sądowe w kwocie 100 (sto) złotych i wymierza mu opłatę w kwocie 50 (pięćdziesiąt) złotych.

Apelację od powyższego wyroku wniósł obrońca obwinionego, który zaskarżył wyrok w całości. Skarżący orzeczeniu zarzucił naruszenie:

1. naruszenie art. 5 § 1 pkt 9 k.p.s.w. poprzez uznanie obwinionego za winnego popełnienia czynów ujętych w pkt 1-2 części wstępnej wyroku, mimo że w aktach sprawy brak jest skargi uprawnionego oskarżyciela, co do tych czynów, 2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść orzeczeni, tj. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 8 k.p.w. oraz art. 410 k.p.k. w zw. z art. 8 k.p.w., poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego oraz oparcie rozstrzygnięcia na wybiórczo potraktowanym materiale dowodowym i uznanie, że materiał zgromadzony w sprawie dowodzi winy popełnienia przez obwinionego czynów z pkt 1-2 części wstępnej wyroku, podczas gdy w aktach nie ma na to ani jednego dowodu, 3. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 8 k.p.w. oraz art. 410 k.p.k. w zw. z art. 8 k.p.w., poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego oraz oparcie rozstrzygnięcia na wybiórczo potraktowanym materiale dowodowym, z pominięciem całokształtu ujawnionych w sprawie okoliczności, w szczególności wyjaśnień obwinionego oraz zgłaszanych przez niego wniosków dowodowych wskazujących na możliwość celowego uszkadzania ogrodzenia przez skonfliktowanego sąsiada, a także krótkotrwały charakter zdarzeń opisanych w pkt 3 i 4 , co doprowadziło do błędnego ustalenia, że obwiniony nie zachował zwykłych i nakazanych środków ostrożności przy trzymaniu zwierząt, podczas gdy prawidłowa, zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocena całokształtu materiału dowodowego prowadzi do wniosku przeciwnego; 4.rażącą obrazę przepisów postępowania mającą istotny wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 4 § 1 k.p.w. poprzez pozbawienie obwinionego realnej możliwości udziału w rozprawie, gdy obwiniony stawił się w sądzie, lecz nie został dopuszczony do udziału z powodu braku dowodu osobistego, co uniemożliwiło obronę w sprawie.

Podnosząc powyższe skarżący wniósł o:

1. zmianę wyroku poprzez umorzenie postępowania, co do czynów ujętych w pkt 1-2 części wstępnej wyroku poprzez umorzenie postępowania na podstawie art. 5 §1 pkt 9 oraz uniewinnienie obwinionego od czynów ujętych w pkt 3-4 części wstępnej wyroku, ewentualnie, uniewinnienie obwinionego od wszystkich zarzucanych czynów, tj. ujętych w pkt 1-4 części wstępnej wyroku ewentualnie: 2.uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Sąd Okręgowy zważył, co następuje. Apelacja obrońcy obwinionego okazała się skuteczna i doprowadziła do uwzględnienia zawartego w niej wniosku o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Kontrola odwoławcza zaskarżonego rozstrzygnięcia potwierdziła słuszność stanowiska obrońcy obwinionego wskazującego na naruszenie przez Sąd Rejonowy przysługującego mu zgodnie z art. 4 kpw prawa do obrony. Prawo do obrony dzieli się na materialne i formalne. Zasada prawa do obrony w sensie materialnym obejmuje całokształt instytucji prawnych przewidzianych w ustawach karnych, których wykorzystanie pozwala dowodzić swej niewinności przez obwinionego lub też podejmować działania wskazujące na okoliczności, które mogą mieć wpływ na orzeczenie o winie czy na wymiar kary.

Natomiast prawo do obrony w sensie formalnym to przysługujące obwinionemu uprawnienie do posiadania obrońcy z wyboru lub z urzędu, dzięki któremu zagwarantowana jest możliwość obrony racji obwinionego w sensie przeciwstawienia się tezom oskarżenia przez wykwalifikowanego pełnomocnika procesowego. Skupiając się na prawie do obrony w znaczeniu materialnym (gdyż to do jego naruszenia doszło w badanej sprawie) należy podać, że ma ono szerokie znaczenie. Na jego treść składają się przykładowo: prawo do odmowy składania wyjaśnień, przytaczania okoliczności na swoją niekorzyść, uczestniczenia w rozprawie, czy możność zgłaszania w procesie twierdzeń oraz wniosków dowodowych ( K.

Dąbkiewicz, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. Komentarz, wyd. II, 2017, Lex). Sąd Najwyższy uznał, że prawo do obrony jest fundamentalnym prawem obywatelskim gwarantowanym Konstytucją RP oraz przepisami konwencji międzynarodowych, które Polska podpisała i ratyfikowała, a które przez to stały się częścią wewnętrznego porządku prawnego (tak uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 września 2007 r., sygn. akt I KZP 26/07, OSNKW 2007, Nr 10, poz. 71). Urzeczywistnieniu prawa do obrony służy inicjatywa dowodowa, prawo zadawania pytań świadkom i biegłym.

Dlatego też każdy obwiniony ma co najmniej prawo do przesłuchania lub spowodowania przesłuchania świadków obwinienia oraz żądania obecności i przesłuchania świadków obrony na takich samych warunkach jak świadków obwinienia (tak postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2013 r., sygn. akt V KK 46/13, Lex nr 1335663). Niezbędne dla skorzystania z tego uprawnienia jest natomiast umożliwienie obwinionemu przez sąd uczestniczenia w rozprawie. Naruszenie wspomnianego obowiązku zapewnienia obwinionemu możliwości osobistego uczestniczenia w rozprawie głównej i obrony na niej swoich praw oraz interesów trzeba ocenić jako uchybienie o charakterze rażącym ( tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r., sygn. akt IV KK 119/11, Lex nr 817548).

Prawo do uczestnictwa w rozprawie stanowi bowiem podstawowe uprawnienie obwinionego o charakterze gwarancyjnym ( tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 2010 r., sygn. akt V KK 401/09, OSNwSK 2010, Nr 1, poz. 514). Znamiennym jest, że uniemożliwienie obwinionemu uczestniczenia w rozprawie, składania wniosków dowodowych, zadawania pytań świadkom oraz zabrania głosu jest na tyle rażącym naruszeniem prawa do obrony, które mogło mieć wpływ na treść wyroku, że z reguły powinno stanowić podstawę do jego uchylenia i przekazania sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania ( tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2011 r., sygn. akt WA 34/10, OSNwSK 2011, Nr 1, poz. 407).

Wszystko powyższe jest skutkiem tego, iż zasada prawa do obrony w postępowaniu w sprawach o wykroczenia ma to samo źródło i tą samą treść co zasada prawa oskarżonego do obrony w procesie karnym. Sąd Okręgowy zwraca uwagę, że naruszenie przepisu art. 4 kpw godzi w jedną z fundamentalnych zasad procesowych i z reguły musi być traktowane jako mogące mieć wpływ na treść orzeczenia. ( tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2007 r. V KK 200/06 LEX nr 262711 ). Prawo do obrony, stanowi fundamentalną zasadę postępowania karnego, podniesioną na mocy art. 42 ust. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej do rangi zasady konstytucyjnej.

Prawo to gwarantowane jest także w aktach prawa międzynarodowego wiążących Państwo Polskie, to jest w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (art. 6 ust. 3 lit.

c) i w Międzynarodowym Pakcie Praw Politycznych i Obywatelskich (art. 14 ust. 3 lit. d). Także Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie podkreślał, że prawo do obrony należy rozumieć szeroko i obejmuje zarówno obronę formalną (obrońca), jak i materialną, czyli osobiste uczestniczenie w postępowaniu, składanie wyjaśnień i wpływanie na przebieg sprawy. TK wskazał również, że gwarancje te odnoszą się także do postępowań represyjnych o wykroczenia. W wyroku z 3 czerwca 2014 r., sygn. K 19/11, TK stwierdził, że prawo do obrony musi być realne i efektywne, a nie wyłącznie formalne.

Apelacja obrońcy obwinionego w zakresie zarzutu dotyczącego naruszenia prawa do obrony zasługiwała na uwzględnienie. Charakter tego procesowego uchybienia i jego wpływ na treść zaskarżonego wyroku jest tak istotny, iż musiał skutkować rozstrzygnięciem kasatoryjnym, a także i tym, że na obecnym etapie postępowania odwoławczego odniesienie się do pozostałych zarzutów apelacyjnych byłoby przedwczesne (art. 436 kpk w zw. z art. 109 § 2 kpw). Przenosząc przedstawione rozważania procesowe na grunt weryfikowanej sprawy Sąd Okręgowy uznał, że obwiniony został pozbawiony swego prawa do obrony.

Sąd Rejonowy dopuścił się rażącego naruszenia art. 4 § 1 k.p.w. w zw. z art. 8 k.p.w., art. 6 k.p.k., art. 42 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 ust. 1 EKPC poprzez pozbawienie obwinionego możliwości osobistego udziału w rozprawie. Jak wynika z akt sprawy obwiniony stawił się na termin rozprawy, a następnie z uwagi na brak dokumentu potwierdzającego tożsamość został zobowiązany przez Przewodniczącą do opuszczenia Sali rozpraw. Następnie Sąd postanowił prowadzić rozprawę jako zaoczną, bez udziału obwinionego, uznając, że prawidłowo zawiadomiony o terminie rozprawy nie stawił się na nią i nie usprawiedliwił nieobecności.

W ocenie Sądu Okręgowego poprzez przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność obwinionego, w trybie zaocznym, doszło do naruszenia przysługującego mu prawa do obrony. Nie uczestnicząc w rozprawie, nie mógł zadawać pytań przesłuchiwanym świadkom, składać wniosków dowodowych i wygłosić mowy końcowej. Tymczasem obwiniony zadeklarował wolę uczestniczenia w rozprawie, na której chciał przedstawić swoje stanowisko w sprawie, złożyć wnioski dowodowe i brać udział w przesłuchaniu świadków. Jeżeli Sąd rzeczywiście miał wątpliwości co do tożsamości, powinien był: odroczyć rozprawę, zarządzić sprawdzenie danych, ewentualnie wezwać Policję do ustalenia tożsamości.

Poprzez nakazanie obwinionemu opuszczenia z Sali rozpraw Sąd faktycznie stworzył nową, nieznaną ustawie przesłankę utraty prawa do udziału w rozprawie. Nie istnieje przepis kpw ani kpk, który stanowiłby: „obwiniony traci prawo uczestniczenia w rozprawie, jeżeli nie posiada dowodu osobistego”. Zdaniem Sądu odwoławczego Sąd meriti nieprawidłowo przyjął, że obwiniony nie stawił się na rozprawę i nie usprawiedliwił niestawiennictwa. W doktrynie postępowania karnego podkreśla się również, że ustalenie tożsamości uczestnika postępowania jest czynnością techniczno-procesową służącą zapewnieniu prawidłowego toku postępowania.

Brak dokumentu tożsamości nie oznacza automatycznie niemożności ustalenia tożsamości osoby stawiającej się przed sądem. W razie wątpliwości sąd powinien wykorzystać dostępne środki weryfikacji danych osobowych. Niedopuszczalne jest natomiast wywodzenie z samego braku dowodu osobistego skutku w postaci utraty prawa do udziału w rozprawie. W literaturze zwraca się także uwagę, że wyłączenie oskarżonego lub obwinionego z udziału w rozprawie może nastąpić wyłącznie w sytuacjach przewidzianych przez ustawę, przede wszystkim z przyczyn porządkowych.

Katalog tych przypadków nie obejmuje nieokazania dowodu osobistego. Wskazać należy, że przepisy przewidujące możliwość usunięcia oskarżonego lub obwinionego z sali rozpraw mają charakter wyjątkowy i mogą być stosowane wyłącznie w sytuacjach określonych ustawą, w szczególności gdy uczestnik postępowania zakłóca porządek rozprawy, zachowuje się obraźliwie lub uniemożliwia prowadzenie czynności sądowych. Brak dokumentu tożsamości nie stanowi zachowania naruszającego powagę sądu ani porządek rozprawy. W niniejszej sprawie nie wydano nawet formalnego postanowienia o usunięciu obwinionego z sali rozpraw, co oznacza, że faktyczne pozbawienie go możliwości udziału w postępowaniu nastąpiło bez jakiejkolwiek podstawy procesowej.

W omawianej sprawie niedopuszczalne było wydanie wyroku zaocznego. Istotą wyroku zaocznego jest rozpoznanie sprawy pod nieobecność obwinionego, który mimo prawidłowego zawiadomienia nie stawił się na rozprawę albo zrezygnował z udziału w niej. W niniejszej sprawie sytuacja była odmienna. Obwiniony stawił się do sądu i wyrażał wolę uczestniczenia w rozprawie. Nieobecność podczas rozprawy była skutkiem działań sądu, a nie decyzji obwinionego. Nie można zatem przyjąć, że spełnione zostały materialne przesłanki wydania wyroku zaocznego.

W piśmiennictwie wskazuje się również, że instytucja wyroku zaocznego ma charakter wyjątkowy. Jej celem jest przeciwdziałanie przewlekłości postępowania w sytuacji, gdy obwiniony, mimo prawidłowego zawiadomienia, nie korzysta z przysługującego mu prawa uczestniczenia w rozprawie. Nie może ona natomiast służyć zastąpieniu udziału obwinionego w rozprawie w sytuacji, gdy ten stawił się przed sądem i wyrażał wolę uczestniczenia w postępowaniu. W rzeczowej sprawie pozbawienie obwinionego możliwości udziału w rozprawie wyłącznie z powodu braku dokumentu tożsamości stanowi ograniczenie prawa do obrony niemające podstawy ustawowej.

Skoro nie zachodziły ustawowe przesłanki do usunięcia go z sali rozpraw, a sąd nie wydał nawet formalnego postanowienia w tym przedmiocie, to faktyczne pozbawienie go udziału w rozprawie należy ocenić jako naruszenie prawa do obrony o charakterze fundamentalnym. Podsumowując. W wyniku wadliwego działania Sądu Rejonowego obwiniony został pozbawiony możliwości składania wyjaśnień, zgłaszania wniosków dowodowych oraz aktywnego uczestniczenia w postępowaniu. Uchybienie to miało istotny wpływ na treść wydanego orzeczenia, gdyż nie można wykluczyć, że udział obwinionego w rozprawie doprowadziłby do odmiennych ustaleń faktycznych lub odmiennej oceny zgromadzonego materiału dowodowego.

W konsekwencji doszło do rażącego naruszenia prawa do obrony, co skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Sąd odwoławczy, mając na względzie treść art. 436 kpk w zw. z art. 109 § 2 kpw, ograniczył rozpoznanie wniesionego przez obwinionego środka odwoławczego rozstrzygając słuszność jedynie tego z zarzutów, który miał znaczenie dla wydania w tej sprawie orzeczenia o charakterze kasatoryjnym. W sytuacji kiedy Sąd Rejonowy, któremu sprawa została zwrócona, będzie przeprowadzał przewód sądowy w całości od nowa, a następnie dopiero oceniać będzie dowody, ustali stan faktyczny i wyda wyrok, przedwczesnym byłoby rozpoznanie przez Sąd II instancji pozostałych zarzutów wymienionych w apelacji.

Nie jest bowiem rolą Sądu odwoławczego ocenianie na tym etapie postępowania, czy przeprowadzona ocena dowodów była prawidłowa, ustalenia faktyczne można ocenić jako trafne, skoro orzeczenie Sądu meriti zostało uchylone a sprawa została skierowana do ponownego rozpoznania. W trakcie ponownego rozpoznania sprawy Sąd Rejonowy winien baczyć by obwiniony miał możliwość realizacji przysługującego mu prawa do obrony zarówno w aspekcie formalnym, jak i materialnym, m.in. poprzez umożliwienie Z. S. udziału w rozprawie, zezwolenie na składanie wniosków dowodowych, zadawanie pytań przesłuchiwanym świadkom oraz przedstawienie swojego stanowiska w sprawie.

Nadto Sąd I instancji będzie zobowiązany do ponownego przeprowadzenia przewodu sądowego od nowa w całości. Kolejnym zadaniem Sądu Rejonowego będzie dokonanie kompleksowej, wnikliwej i zgodnej z dyrektywami z art. 7 kpk oceny wszystkich zgromadzonych w tej sprawie dowodów, prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, który stanie się podstawą wyrokowania o odpowiedzialności obwinionego za zarzucone mu wykroczenia. /sędzia Anna Rutecka/ Koszalin, dnia 17 czerwca 2026 roku Sygn. akt V Ka 252/26 ZARZĄDZENIE 1. odnotować w kontrolce uzasadnień, 2. zwrócić akta II W 252/26 do Sądu Rejonowego w Sławnie.

Koszalin, dnia 17 czerwca 2026 roku sędzia Anna Rutecka