VII GC 110/23 · Sąd powszechny

Sygn. akt VII GC 110/23

UZASADNIENIE

Pozwem wniesionym 24 kwietnia 2023 r. (...) T. M., R. M. Sp. j. w S. pozwała Powiat (...) – Powiatowy Zarząd Dróg w K. o zapłatę 364.408 zł z odsetkami ustawowymi po 30 dniach od uprawomocnienia się wyroku. W uzasadnieniu powód wskazał, że pozwana przeprowadziła postępowanie o udzielenie zamówienia pn.: Rozbudowa dróg powiatowych - ul. (...) i ul. (...) od drogi wojewódzkiej nr (...) do skrzyżowania z ul. (...). W konsekwencji Strony zawarły umowę na wykonanie robót drogowych. W dniu 24.02.2022 r. w związku z wybuchem wojny na Ukrainie nastąpiła drastyczna zmiana realiów rynkowych, które spowodowały, że koszty Inwestycji zwiększyły się.

Wojna na Ukrainie oraz wywołane nią skutki gospodarcze stanowią nieprzewidywalną okoliczność, skutkującą zmianą stosunków między Stronami. Nadzwyczajny charakter tych zdarzeń potwierdzają też stanowiska Urzędu Zamówień Publicznych oraz Prokuratorii Generalnej. Żądanie zapłaty wynagrodzenia w kwocie wskazanej w petitum pozwu znajduje oparcie w art. 632 § 2 KC lub art. 357(1) KC. Nie budzi wątpliwości, że art. 632 § 2 KC znajduje zastosowanie względem umów o roboty budowlane (uchwala Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z 29 września 2009 r., sygn. akt III CZP 41/09).

W sprawie doszło do zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć, a wykonanie robót w zmienionych okoliczność faktycznych przy utrzymaniu wysokości umówionego ryczałtu grozi Powódce rażącą stratą. Rażąca strata nie musi skutkować groźbą upadłości wykonawcy, ani prowadzić do zachwiania jego kondycji finansowej. Przykładowo: wyrok SA w Krakowie z dnia 25 maja 2016 r., sygn. akt I ACa 179/16, w którym wskazano, że „Nie musi to być strata, która zachwiałaby kondycją finansową wykonawcy bądź groziłaby mu upadłością, wystarczy zwykła rażąca strata transakcyjna.

Za nadzwyczajną zmianę stosunków należy zatem uznać taką, która niweczy kalkulację dokonywaną przez wykonawcę z uwzględnieniem zwykłego ryzyka kontraktowego". Wzrost cen nie osiąga rzędu kilkudziesięcioprocentowego (lub więcej), wzrost cen nie następuje tak gwałtownie, ani nie cechuje się taką skalą i czasem trwania, nie występują ograniczenia w dostępności do materiałów budowlanych, które stanowią samoistny czynnik wpływający na zwyżkę cen, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie. W odpowiedzi na pozew pozwany Powiat (...) – Powiatowy Zarząd Dróg wniósł o oddalenie powództwa w całości.

Pozwany podniósł, że obowiązujące przepisy wprowadzają generalną zasadę niezmienności umowy w sprawie zamówień publicznych. Art. l5r ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych nie stanowi w przedstawionej sytuacji odrębnej podstawy do zwiększania wynagrodzenia umownego w zakresie objętym wnioskiem. Niedopuszczalne są zmiany istotnych postanowień umowy w stosunku do treści oferty, za wyjątkiem przewidzianych przez zamawiającego w umowie oraz gdy zajdzie co najmniej jedna z okoliczności przewidzianych w (uprzednio obowiązującym) art. 144 ust 1 ustawy Prawo Zamówień Publicznych.

Zamawiający zatem nie ma obowiązku zwiększenia wynagrodzenia w związku ze wzrostem cen materiałów budowlanych, kosztów pracy oraz innych elementów kosztotwórczych wpływających na rentowność wykonania umowy. Przytoczone przez wykonawcę okoliczności wzrostu cen elementów kosztotwórczych, jakkolwiek znaczne w ostatnim okresie, jednak nie są okolicznością całkowicie nieprzewidywalną i mającą charakter zupełnie wyjątkowy dla profesjonalnych uczestników obrotu gospodarczego. Powód podtrzymał następnie dotychczasowe stanowisko.

W toku sprawy pozwany uznał powództwo do kwoty 299.505 zł. Sąd ustalił następujący stan faktyczny W wyniku rozstrzygnięcia postępowania o udzielenie zamówienia publicznego powód (...) T. M., R. M. Sp. j. w S. zawarł z pozwanym Powiatem (...) – Powiatowym Zarządem Dróg w dniu 19 grudnia 2019 r. umowę na wykonanie robót drogowych nr (...) dotycząca wykonania w systemie zaprojektuj i wybuduj zadania: Rozbudowa dróg powiatowych - ul. (...) i ul. (...) od drogi wojewódzkiej nr (...) do skrzyżowania z ul. (...). Wykonanie dokumentacji projektowej miało nastąpić do 31 marca 2021 r., a wykonanie robót budowlanych do 31 lipca 2022 roku.

Strony uzgodniły wynagrodzenie ryczałtowe 6.495.839,50 zł, w tym 5.855.839,50 zł za roboty budowlane. (bezsporne, umowa k.

20) Pomiędzy momentem zawarcia umowy a planowanym zakończeniem inwestycji nastąpiła zmiana w postaci wzrostu cen materiałów budowlanych i usług niezbędnych do zrealizowania umowy o 19,90%. Głównym czynnikiem, który przyczynił się do wzrostu cen i usług była trwająca pandemia COVID-19, co należy uznać za siłę wyższą. Od powstania pandemii na rynku budowlanym powstał ograniczony dostęp do zakupu materiałów budowlanych, a ich ceny ze względu braki w magazynach drastycznie uległy podrożeniu. Ze względu na zachorowania pracowników obserwowano również wzrost stawki robocizny i materiałów, co wpływało znacząco na koszty.

Na przełomie pierwszego i drugiego kwartału 2021 r. rozpoczął się niekontrolowany wzrost cen materiałów budowlanych. Powyższa okoliczność, zwłaszcza pandemia. nie była możliwa do przewidzenia w chwili złożenia oferty a była jednym z głównych czynników wpływających na wzrost cen. Kolejnym czynnikiem był wzrost płacy minimalnej, co spowodowało wzrost koszt zatrudnienia. Strata grożąca powodowi wynosi w przeliczeniu 1.292.672,06 zł brutto (7 788 511,56 - 6 495 839,50 zł brutto). (dowód: opinia biegłego z zakresu budownictwa A.

J. k. 163, 266, 299, 322) Oferta tworzona była w 2019 roku. Ok. 70-80% robót bitumicznych było wykonywanych po wybuchu wojny w Ukrainie w lutym 2022 roku, po którym wzrosły ceny ropy naftowej, która jest najważniejszym materiałem do wyrobu asfaltu. W górę poszły także ceny transportu, przekładające się na koszty materiałów. Nastąpił także ustawowy wzrost najniższych wynagrodzeń pracowniczych. (dowód: zeznania wspólnika powoda R. M. (2) k. 342)

Sąd zważył co następuje:

Powyżej ustalony stan faktyczny sprawy był niesporny, poza okolicznościami ustalonymi na podstawie opinii biegłego. Najistotniejszym dowodem w sprawie, z uwagi na potrzebę wiadomości specjalnych, była opinia biegłego z zakresu budownictwa. Sąd wobec tego jedynie pomocniczo potraktował dowody ze źródeł osobowych – zeznań stron, którym co do zasady dał wiarę. Wspólnik powoda zeznał, że ok. 70-80% robót bitumicznych było wykonywanych po wybuchu wojny w Ukrainie w lutym 2022 roku, po którym wzrosły ceny ropy naftowej, która zarazem jest najważniejszym materiałem do wyrobu asfaltu, a także pośrednio wpływa na ceny materiałów i koszty pracy sprzętu przez zwiększenie cen paliw.

Związek ten nie budzi wątpliwości w świetle wiedzy ogólnej. Należy zaznaczyć, że dyrektor strony pozwanej Z. W. nie zaprzeczał powyższym okolicznościom faktycznym, a głównie zeznawał na okoliczności, że jego zdaniem żądana kwota jest za wysoka, powołując się na wysokie stawki, za jakie powód wygrał kontrakt (rynkowe w owym czasie) oraz analogie z innymi wykonawcami. Podkreślenia wymaga jednak, iż przyznał on, że połowa zadania musiała być wykonana po wybuchu wojny, kiedy ceny „gwałtownie wzrosły”. Sąd dopuścił na okoliczność straty poniesionej przez powoda z tytułu wzrostu cen usług i materiałów dowód z opinii biegłego z zakresu budownictwa A.

J., którą podzielił w całości. W ocenie Sądu opinia biegłego jest rzetelna, logiczna i wynika z analizy stopnia wzrostu cen materiałów i usług na podstawie danych Głównego Urzędu Statystycznego, dokonanej pod kątem wiedzy fachowej i doświadczenia biegłego. Sąd podzielił także opinię w zakresie metodologii biegłego. W konkluzji, biegły potwierdziła w oparciu o wiedzę fachową, że w okresie 2021-2022 na rynku polskim nastąpił nadzwyczajny wzrost cen materiałów i usług budowlanych, który był niemożliwy do przewidzenia w dacie złożenia oferty, a powód poniósł stratę w wysokości 1.292.672,06 zł brutto.

Mając powyższe na uwadze, w ocenie Sądu, powództwo oparte na podwyższeniu wynagrodzenia ryczałtowego z powodu zmiany stosunków, oparte na przepisie art. 632 §2 kc, jest usprawiedliwione. Zaznaczyć należy, że w orzecznictwie nie budzi wątpliwości, iż art. 632 k.c. może być stosowany w drodze analogii do umowy o roboty budowlane (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 czerwca 2007 r., V CSK 63/07, Lex). Celem tego przepisu jest przywrócenie ekwiwalentności świadczeń i uchronienie jednej ze stron od rażącej straty. Sąd orzekający w pełni aprobuje przytoczone w pozwie poglądy Sądu Najwyższego.

Na szczególną uwagę zasługuje pogląd zawarty w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2015 r. (sygn. akt: I CSK 901/14), iż nawet starannie kalkulujący przedsiębiorca budowlany nie zawsze jest w stanie przewidzieć nagły wzrost cen materiałów budowlanych o znacznej skali, pomimo wcześniejszych zaszłości na rynku budowlanym, nie ma bowiem powodu do sugestii, że są to przewidywalne zmiany cykliczne. Co istotne, Sąd w tym wyroku stwierdził również, że przepis art. 632 § 2 k.c. stanowi lex specialis w stosunku do ogólniejszej normy wyrażonej w art. 357 1 k.c. Ten drugi przepis mówi o sytuacji „nadzwyczajnej zmiany stosunków", podczas gdy art. 632 § 2 k.c tylko o „zmianie stosunków" – wobec czego podstawowe znaczenie ma tu czynnik natury ekonomicznej, tj. zachowanie względnej, odpowiedniej równowagi pomiędzy świadczeniem niepieniężnym wykonawcy robót budowlanych i poziomem należnego mu wynagrodzenia ryczałtowego.

Uzupełnia to teza wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2013 r. (sygn. akt V CSK 2/13, LEX nr 1438655), zgodnie z którą przepis art. 632 § 2 k.c. w przeciwieństwie do art. 357 1 k.c. zezwala na podwyższenie wynagrodzenia ryczałtowego już w wypadku, gdy wskutek zmiany stosunków, której nie można było przewidzieć wykonanie umowy groziłoby przyjmującemu zamówienie rażącą stratą. Przy czym, nie musi to być strata, która zachwiałaby kondycją finansową wykonawcy bądź groziłaby mu upadłością, wystarczy zwykła rażąca strata transakcyjna (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2006 r., V CSK 251/06 oraz z dnia 9 stycznia 2012 r., V CSK 366/11 - niepubl.).

Za nadzwyczajną zmianę stosunków należy zatem uznać taką, która niweczy kalkulację dokonywaną przez wykonawcę z uwzględnieniem zwykłego ryzyka kontraktowego. Nie ulega wątpliwości Sądu, że ani pandemia Covid i wywołane nią załamanie łańcuchów dostaw, ani wybuch wojny w Ukrainie nie były możliwe do racjonalnego przewidzenia i wzięcia pod uwagę w kalkulacji. Dyrektor pozwanego Z. W. co prawda zarzucał, że umowa została zawarta w 2019 roku po zawyżonych stawkach, które w 2020 roku były niższe – ale niezależnie od braku udowodnienia tej tezy, bezsporne jest, że takie stawki w 2019 roku były rynkowe.

Nawet jeśli były korzystne, to z zeznań wspólnika powoda wynikało, że zysk został w całości „przejedzony” przez późniejszy gwałtowny wzrost cen. Oczywistym jest, że gdyby umowa została zawarta w 2020 roku po niższych cenach, to koszt jej wykonania byłby taki sam i strata podlegająca zrekompensowaniu musiałaby być wyższa. Na podkreślenie zasługuje, że być może dzięki temu powodowie twierdzą, że ponieśli stratę w wysokości jedynie 364.408 zł, zamiast teoretycznie wyliczonej przez biegłego 1.292.672,06 zł (brutto).

Kwota żądana pozwem jest zatem tym bardziej usprawiedliwiona, a przy tym osiągająca podobny rząd wielkości do kwoty uznanej przez pozwanego, a nie znacznie większy. Co więcej, skoro dyrektor pozwanego wskazywał na przykłady firm, które otrzymały od pozwanego waloryzację w kwocie ok. 10%, to przecież powodowie domagają się znacznie niższej waloryzacji w stosunku do wartości robót budowlanych (niecałe 6%). Zadaniem prawa jest łagodzenie skutków sytuacji, w której na skutek nadzwyczajnej zmiany stosunków jedna ze stron staje się pokrzywdzona.

Jakkolwiek pozwany zawarł umowę ryczałtową, na mocy której mogła domagać się wykonania zadania za umówioną kwotę, to nie może być tak, że wykonawca ponosi całe ryzyko nieprzewidzianej zmiany stosunków, ale jej skutki muszą w pewnym stopniu rozłożyć się na obie strony umowy. Każda umowa jest bowiem zawierana w określonych okolicznościach, które powinny być przez racjonalne strony brane pod uwagę, ale jednocześnie założeniem prawa zobowiązań jest ekwiwalentność świadczeń przy umowach wzajemnych. W sytuacji zaś, gdy na skutek nieprzewidywalnej zmiany okoliczności dochodzi do naruszenia tej ekwiwalentności, ustawodawca przewiduje od czasów prawa rzymskiego „mechanizmy ratunkowe”, mające na celu złagodzenie zbyt dotkliwych skutków takich zmian.

Rozłożenie to nie powinno polegać na rozłożeniu straty na dwie strony, jak tego chce pozwany, gdyż ujemną konsekwencją dla wykonawcy jest i tak to, że nie uzyskuje on zysku, z którego przecież finansowana jest jego działalność – podczas gdy pozwany płaci taką cenę, jaka w zmienionych stosunkach jest rynkowa. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 632 §2 kc zasądził od pozwanego na rzecz powoda 364.408 zł, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na podstawie art. 481 k.c. zgodnie z żądaniem pozwu. O kosztach procesu Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 98§1 kpc, zasądzając je od pozwanego na rzecz powoda w kwocie 33.770,40 zł, obejmującej opłatę od pozwu w kwocie 18.221 zł, opłatę skarbową 17 zł, wynagrodzenie pełnomocnika procesowego 10.800 zł (§2 pkt 7 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców prawnych z dnia 22 października 2015 r.) i zaliczkę 5000 zł.

SSO Michał Derela