V ACa 1/18 · Sąd powszechny

Przepis art. 498 k.c. stanowi, iż gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym. Wynika z tego, że każda z tych wierzytelności powinna być wymagalna w chwili składania oświadczenia o potrąceniu, przy czym w doktrynie i literaturze zaznacza się, że przesłanką skutecznego potrącenia może być wymagalność tylko wierzytelności potrącającego, natomiast w odniesieniu do wierzytelności przeciwstawnej wystarczy możliwość jej zaspokojenia.

Oznacza to jednak, że w chwili składania oświadczenia o potrąceniu wymagalne musiałyby być wierzytelności odszkodowawcze potrącającego aby można uznać, że doszło do skutecznego umorzenia wzajemnych wierzytelności. Wymagalność to termin, w którym wierzyciel może żądać wykonania zobowiązania od dłużnika. Wierzytelności pozwanej wynikały z niewłaściwego wykonania umowy przez powodów (niezawarcie umów), czyli stanowiły roszczenia odszkodowawcze oparte o art. 471 k.c. Termin wykonania tych świadczeń nie wynika z właściwości zobowiązania ani nie został oznaczony.

To oznacza, iż do powstania cechy wymagalności niezbędne jest wezwanie dłużnika do zapłaty w określonym terminie lub niezwłocznie po wezwaniu (art. 455 k.c.) Takiego wezwania pozwana do powodów nie kierowała przed złożeniem oświadczenia o potrąceniu. Nie można natomiast utożsamiać terminu wymagalności z terminem powstania roszczenia odszkodowawczego.(...) Nie wywołuje żadnego skutku złożenie oświadczenia o potrąceniu niewymagalnej wierzytelności. Oznacza to, że potrącający powinien złożyć oświadczenie po ziszczeniu się tej przesłanki, a jeśli dokonał tego we wcześniejszym terminie musi złożyć ponowne oświadczenie.

Wskazane połączenie w tym zarzucie elementów procesowych i materialnoprawnych przemawia za przyjęciem, że brak jednego z tych elementów powoduje bezskuteczność podjętej czynności, a możliwość jej konwalidowania, jako jednostronnej czynności prawnej, jest wyłączona.