III CZP 91/15 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt III CZP 91/15 UCHWAŁA Dnia 17 grudnia 2015 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący) SSN Mirosław Bączyk SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca) Protokolant Katarzyna Bartczak w sprawie z wniosku A. W., J. W. i M. W. przy uczestnictwie Przedsiębiorstwa Gospodarki Wodno-Ściekowej G. sp. z o.o. w S. o udzielenie zabezpieczenia, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 17 grudnia 2015 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 10 września 2015 r., "1.

Czy wskutek udzielenia przez sąd pierwszej instancji zabezpieczenia roszczenia o stwierdzenie nieważności, ewentualnie o uchylenie uchwał walnego zgromadzenia spółki z ograniczoną odpowiedzialnością - poprzez wstrzymanie wykonalności uchwały o odwołaniu dotychczasowego członka zarządu oraz uchwał o powołaniu nowego składu zarządu, uprawnionym do wniesienia zażalenia na postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia w imieniu spółki oraz do reprezentowania jej w postępowaniu zażaleniowym jest zarząd w nowym czy też w dotychczasowym składzie? 2.

W przypadku uznania, że wstrzymanie wykonania uchwał powoduje odzyskanie, na czas trwania zabezpieczenia, uprawnień przez zarząd w poprzednim składzie oraz zważywszy, że wnioskodawcą jest członek zarządu spółki odwołany uchwałą, której wykonalność wstrzymano - czy doręczenie odpisu postanowienia zabezpieczającego na adres obowiązanej spółki nieposiadającej kuratora (art. 253 § 2 k.s.h.) powoduje rozpoczęcie biegu terminu do 2 zaskarżenia postanowienia zabezpieczającego, czy też doręczenie takie należy uznać za bezskuteczne? 3.

Czy hipoteza artykułu 253 § 2 k.s.h. obejmuje także stan faktyczny, w którym konflikt wspólników znajduje wyraz w podejmowaniu w krótkich odstępach czasu kolejnych uchwał zgromadzenia wspólników zmieniających skład zarządu, kwestionowanych przez część wspólników w kolejnych postępowaniach sądowych zmierzających do uchylenia względnie stwierdzenia nieważności uchwał?" podjął uchwałę: Zarząd nie może działać za spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w postępowaniu o udzielenie zabezpieczenia, którego przedmiotem jest roszczenie osoby odwołanej z zarządu o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał zgromadzenia wspólników o zmianach w składzie zarządu.

W takim przypadku ma zastosowanie art. 253 § 2 k.s.h.; odmawia podjęcia uchwały w pozostałym zakresie. 3

UZASADNIENIE

W dniu 20 marca 2015 r. zgromadzenie wspólników Przedsiębiorstwa Gospodarki Wodno-Ściekowej G. Sp. z o.o. z siedzibą w S. podjęło uchwały o odwołaniu A. W. z zarządu oraz o powołaniu K. B. w miejsce A. W. w skład zarządu, obok dwóch pozostałych, dotychczasowych jego członków, Z. P. i M. S. A. W., J. W. i M. W. - wspólnicy spółki - postanowili wytoczyć powództwo przeciwko spółce o stwierdzenie nieistnienia lub nieważności albo o uchylenie wymienionych uchwał i złożyli w związku z tym wniosek o udzielenie zabezpieczenia ich roszczenia m.in. przez wstrzymanie wykonalności uchwał.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 31 marca 2015 r. udzielił wnioskodawcom zabezpieczenia przez wstrzymanie wykonalności uchwał. Sąd Okręgowy stwierdził istnienie wymaganych przesłanek: uprawdopodobnienie - w szczególności przez wykazanie braku kworum przy podejmowaniu uchwał, których dotyczy zabezpieczone roszczenie - przysługiwania wnioskodawcom roszczenia podlegającego zabezpieczeniu oraz posiadanie przez wnioskodawców interesu prawnego w udzieleniu żądanego zabezpieczenia. Spółka (obowiązana) zaskarżyła to postanowienie.

Wnioskodawcy (uprawnieni) w odpowiedzi na zażalenie podnieśli brak właściwej reprezentacji po stronie spółki. Wskazali, że pełnomocnictwo procesowe do reprezentowania spółki podpisali Z. P. i M. S. W ocenie wnioskodawców nie było to zgodne z art. 210 i 253 § 2 k.s.h., dlatego że trzeci członek zarządu, A. W., jest wnioskodawcą. Ocena o braku właściwej reprezentacji spółki znajduje, zdaniem wnioskodawców, potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., III CZP 63/09 (OSNC 2010, nr 4, poz. 55). W toku rozpoznawania zażalenia Sądowi Apelacyjnemu nasunęły się problemy, którym dał wyraz w przytoczonych wyżej pytaniach skierowanych do Sądu Najwyższego.

Sąd Apelacyjny odnosząc się do problemów poruszonych w tych pytaniach, zauważył, że A. W. wskutek tego, iż postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia są natychmiast skuteczne, zachował w wyniku wydanego postanowienia o zabezpieczeniu status członka zarządu. Nie można jednak w 4 ocenie Sądu Apelacyjnego zaakceptować, aby zarząd z udziałem A. W. mógł mieć wpływ na reprezentację spółki, skoro A. W. występuje też po drugiej stronie sporu. Zarząd z jego udziałem mógłby nie być zainteresowany zaskarżeniem postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia.

Według uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., III CZP 63/09, zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie może działać za spółkę w sprawie o uchylenie uchwały zgromadzenia wspólników wytoczonej przez wspólnika będącego jednocześnie członkiem zarządu pozwanej spółki.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem zabezpieczenia mogą być nie tylko procesowe roszczenia pieniężne, ale i procesowe roszczenia niepieniężne. Zgodnie z art. 755 § 1 k.p.c., jeżeli przedmiotem zabezpieczenia jest procesowe roszczenie niepieniężne, sąd udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za odpowiedni. W dalszej części tego przepisu zostały podane przykładowo możliwe sposoby zabezpieczenia. Wymieniono tam m.in.: zabezpieczenie przez unormowanie praw i obowiązków stron lub uczestników postępowania na czas trwania postępowania, zabezpieczenie przez zawieszenie postępowania egzekucyjnego lub innego postępowania zmierzającego do wykonania orzeczenia, zabezpieczenie przez nakazanie wpisania stosownego ostrzeżenia w księdze wieczystej lub we właściwym rejestrze.

Sposoby zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych są określone także w przepisach szczególnych, np. według art. 268 k.s.h., sąd w celu zabezpieczenia powództwa o wyłączenie wspólnika ze spółki z ograniczoną odpowiedzialnością może z ważnych powodów zawiesić wspólnika w wykonywaniu jego praw udziałowych. Nie budzi wątpliwości, że także - mające niepieniężny charakter - procesowe roszczenia o uchylenie uchwały wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 249-251 k.s.h.) oraz o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 252 k.s.h.) mogą być przedmiotem zabezpieczenia (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 września 2013 r., III CZP 13/13, OSNC 2014, Nr 3, poz. 23). 5 Wywołuje jednak zastrzeżenia dopuszczona w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2010 r., III CZP 49/10 (OSNC 2011, Nr 1, poz. 7), możliwość zabezpieczenia roszczenia o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością przez zawieszenie postępowania rejestrowego dotyczącego wpisu zmian w składzie organów spółki.

Jakkolwiek art. 755 § 1 k.p.c. dopuszcza zabezpieczenie procesowego roszczenia niepieniężnego w każdy sposób adekwatny w danych okolicznościach do treści tego roszczenia, to jednak w piśmiennictwie trafnie podniesiono brak kompetencji innego sądu niż prowadzący postępowanie rejestrowe do zawieszenia postępowania rejestrowego. Cel przyświecający temu rozstrzygnięciu można przy tym osiągnąć w inny sposób: przez udzielenie - jak w niniejszej sprawie - zabezpieczenia polegającego na wstrzymaniu skuteczności zaskarżonych uchwał.

Udzielenie zabezpieczenia powództwu o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w przedmiocie zmian w składzie zarządu przez - tak jak w niniejszej sprawie - wstrzymanie wykonalności tych uchwał należy uznać za - co do zasady - dopuszczalne; z zastrzeżeniem jedynie natury terminologicznej - że nie chodzi tu w istocie o wstrzymanie wykonalności zaskarżonych uchwał, lecz o wstrzymanie ich skuteczności. Uchwały w przedmiocie zmian w składzie zarządu wywierają skutek prawny z chwilą podjęcia.

Do wywołania przez nie skutku prawnego nie jest potrzebny żaden inny, dodatkowy akt, w tym wpis do rejestru. Nie można więc mówić o wykonaniu uchwały w przedmiocie zmian w składzie zarządu w sensie oznaczającym dokonanie na jej podstawie wpisu w rejestrze lub podjęcie jakiegoś innego działania w celu wywołania przez nią skutku prawnego. Omawiane zabezpieczenie spowoduje wstrzymanie skuteczności uchwały. Uchwała w wyniku udzielenia zabezpieczenia od chwili jej podjęcia aż do ustania zabezpieczenia będzie pozostawać bez wpływu na skład zarządu.

Osoba odwołana z zarządu przez czas trwania zabezpieczenia będzie mieć nadal status członka zarządu, a osoba powołana nie uzyska w tym czasie tego statusu, z wszystkimi tego konsekwencjami w zakresie związanym z prowadzeniem spraw spółki i reprezentacji spółki. Postanowienie o udzieleniu omawianego zabezpieczenia 6 zaopatrzone we wzmiankę o wykonalności (art. 743 § 2 k.p.c.) stanowi zarazem przeszkodę do dokonania wpisu uchwalonej zmiany w składzie zarządu w rejestrze. Choć bowiem wpis zmiany do rejestru ma jedynie charakter deklaratoryjny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 września 2003 r., V CK 198/02), to jednak jest wymagany przez ustawę (art. 168 k.s.h.) i ma duże znaczenie dla bezpieczeństwa obrotu prawnego.

Omawiane zabezpieczenie sprawia, że przez czas jego trwania zaskarżona uchwała nie może stanowić podstawy wpisu uchwalonej zmiany do rejestru. Zabezpieczenie zastosowane w sprawie należy więc do kategorii zabezpieczeń antycypacyjnych, polega bowiem na udzieleniu uprawnionemu tymczasowo z wyprzedzeniem takiej ochrony, jaką ma mu zapewnić przyszłe orzeczenie rozstrzygające o zabezpieczonym roszczeniu procesowym. Wpływ zastosowanego zabezpieczenia podobnie jak zaskarżonych uchwał na obsadę zarządu spółki występującej w roli obowiązanego w postępowaniu zabezpieczającym i zarazem pozwanego w postępowaniu rozpoznawczym, z którym związane jest orzeczone zabezpieczenie, oraz ujawniający się zarówno w postępowaniu rozpoznawczym, jak i w postępowaniu zabezpieczającym, konflikt interesów osób wchodzących w skład zarządu spółki z interesami przeciwników procesowych spółki, mogący przekładać się, z uszczerbkiem dla spółki, na konflikt interesów samej spółki z interesami osób wchodzących w skład zarządu spółki, sprawia, że istotnego znaczenia nabiera tu kwestia, kto w postępowaniach, mających za przedmiot takie zabezpieczenie, jest właściwy do reprezentowania spółki występującej w roli obowiązanego; właściwość zarządu, umocowanego co do zasady do reprezentowania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością także w odniesieniu do czynności sądowych (art. 201 i 204 k.s.h.), wydaje się w tych okolicznościach wysoce wątpliwa.

Wskazana kwestia jest zasadniczym problemem na tle pytań przedstawionych Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przez Sąd Apelacyjny na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Postępowanie zabezpieczające wszczęte przed (w takim razie ma zastosowanie art. 733 k.p.c.) lub w toku postępowania rozpoznawczego pełni w stosunku do postępowania rozpoznawczego funkcję pomocniczą. Pozostaje 7 z nim w bezpośrednim i ścisłym związku. Ze względu na ścisły związek postępowania o zabezpieczenie roszczenia o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał zgromadzenia wspólników w przedmiocie zmian w składzie zarządu, dochodzonego przez osobę, która została odwołana z zarządu, z postępowaniem rozpoznawczym w przedmiocie uchylenia lub stwierdzenia nieważności takich uchwał, należy kwestię reprezentacji spółki w postępowaniu zabezpieczającym, mającym za przedmiot roszczenie o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał wprowadzających zmiany w składzie zarządu dochodzone przez osobę odwołaną z zarządu, rozstrzygnąć analogicznie do rozwiązania przyjmowanego w odniesieniu do reprezentacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w sprawie o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał zgromadzenia wspólników, wytoczonej przez wspólnika będącego członkiem zarządu pozwanej spółki.

W powoływanej uchwale z dnia 22 października 2009 r., III CZP 63/09, Sąd Najwyższy przyjął, że zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie może działać za spółkę w sprawie o uchylenie uchwały zgromadzenia wspólników, wytoczonej przez wspólnika będącego jednocześnie członkiem zarządu pozwanej spółki. W uzasadnieniu uchwały wyjaśnił, że możliwość działania zarządu za spółkę w sprawie o uchylenie uchwały zgromadzenia wspólników, wytoczonej przez członków zarządu - wszystkich lub jedynie niektórych, choćby tylko jednego z nich - wyłącza z wynikającej z art. 201 i 204 k.s.h. ogólnej kompetencji zarządu do reprezentowania spółki przepis art. 253 § 2 k.s.h.

Przepis ten stanowi, że jeżeli w sporze dotyczącym uchylenia lub stwierdzenia nieważności uchwały wspólników zarząd nie może działać za spółkę, a brak jest uchwały wspólników o ustanowieniu pełnomocnika, sąd właściwy do rozstrzygnięcia powództwa wyznacza kuratora spółki. W ocenie Sądu Najwyższego wyrażonej w omawianej uchwale, potencjalne niebezpieczeństwo kierowania się przez członka zarządu w takiej sprawie własnym interesem z uszczerbkiem dla interesów spółki sprzeciwia się działaniu zarządu za spółkę, co oznacza, że zarząd nie może działać w rozumieniu art. 253 § 2 k.s.h. w takiej sprawie za spółkę; spółka powinna być w takiej sprawie reprezentowana przez pełnomocnika lub kuratora, o których mowa w art. 253 § 2 k.s.h.

Artykuł 253 § 2 k.s.h. jest wyrazem ogólniejszej myśli, znajdującej wyraz także w art. 210 k.s.h. 8 (zob. ponadto uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2015 r., III CZP 57/15, nawiązujące w szerzej ujętych rozważaniach do obu tych przepisów). Racje przyświecające uchwale Sądu Najwyższego z dnia 22 października 2009 r., III CZP 63/09, są niewątpliwie aktualne także w przypadku spraw o uchylenie uchwały zgromadzenia wspólników, w których wspólnik będący jednocześnie członkiem zarządu pozwanej spółki jest jednym tylko z powodów, jak i w przypadku wszystkich spraw o stwierdzenie nieważności uchwały zgromadzenia wspólników, w których powodami - jedynymi lub niektórymi - są członkowie zarządu.

Wobec związku, jaki zachodzi pomiędzy postępowaniem o zabezpieczenie procesowego roszczenia o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał zgromadzenia wspólników w przedmiocie zmian w składzie zarządu, dochodzonego przez osobę, która została odwołana z zarządu, a postępowaniem rozpoznawczym w przedmiocie uchylenia lub stwierdzenia nieważności takich uchwał, należy rozstrzygając wskazaną wyżej kwestię dotyczącą reprezentacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w postępowaniu zabezpieczającym przyjąć, z tych samych przyczyn, co leżące u podstaw uchwały z dnia 22 października 2009 r., III CZP 63/09, że zarząd nie może działać za spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością w postępowaniu o zabezpieczenie powództwa o uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwał zgromadzenia wspólników, wytoczonego przez osobę odwołaną z zarządu samodzielnie lub wespół z innymi osobami legitymowanymi do tego w myśl art. 250 k.s.h. lub art. 252 § 1 w związku z art. 250 k.s.h.

W przypadku mającego charakter antycypacyjny zabezpieczenia przez wstrzymanie skuteczności zaskarżonych uchwał przyczyny te zachowują pełną aktualność. Mając to na względzie, rozstrzygnięto wskazaną wyżej kwestię, dotyczącą reprezentacji spółki z ograniczona odpowiedzialnością w postępowaniu zabezpieczającym, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.). Co do ewentualnej nieważności postępowania z powodu braku prawidłowej reprezentacji, należy podzielić pogląd, że jeżeli prawidłowość reprezentacji strony jest przedmiotem sporu, strona, której ten spór dotyczy, powinna być traktowana jako właściwie 9 reprezentowana dopóty, dopóki brak prawidłowej jej reprezentacji nie zostanie prawomocnie przesądzony.

W pozostałym zakresie pytania przedstawione Sądowi Najwyższemu przez Sąd Apelacyjny na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. nie odpowiadały wymaganiom tego przepisu (co do tych wymagań zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 2010 r., III CZP 17/10). Brak w części pytań zagadnień prawnych budzących poważne wątpliwości w rozumieniu tego przepisu uzasadniał odmowę podjęcia w tym zakresie uchwały (art. 61 § 1 ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. 2013.499 ze zm.). eb