525/2017 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 525 / 2017 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 525/2017

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ' Πολιτικό Τμήμα

Συγκροτήθηκε από τους Δικαστές: Ειρήνη Κιουρκτσόγλου - Πετρουλάκη, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Ελένη Διονυσοπούλου, Σοφία Ντάντου, Γεώργιο Χοϊμέ και Αλεξάνδρα Κακκαβά, Αρεοπαγίτες.

Συνήλθε σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 18 Νοεμβρίου 2016, με την παρουσία και του Γραμματέα Αθανασίου Λιάπη, για να δικάσει μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος - καθ' ου η κλήση: Ελληνικού Δημοσίου, που εκπροσωπείται νόμιμα από τον Υπουργό Οικονομικών, που κατοικοεδρεύει στην Αθήνα, το οποίο εκπροσωπήθηκε από την Μαριέττα Βλαχοπάνου, Πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους. Των αναιρεσιβλήτων - καλούντων: 1) Α. Γ. του Ε., κατοίκου ..., α.α.ι. …, … και 31) Β. Κ. του Κ., κατοίκου ..., οι οποίοι εκπροσωπήθηκαν από τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Ευθύμιο Καραΐσκο με δήλωση του άρθρου 242 παρ. 2 ΚΠολΔ.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 11-10-2006 αίτηση καθορισμού οριστικής τιμής μονάδος αποζημίωσης του ήδη αναιρεσείοντος (μετά την έκδοση της 286/2006 απόφασης του Μονομελούς Πρωτοδικείου Λαμίας που καθόρισε προσωρινή τιμή μονάδος αποζημίωσης), που κατατέθηκε στο Εφετείο Λαμίας και συνεκδικάστηκε με την από 30-1-2007 αίτηση των ήδη καλούντων και άλλων προσώπων, μη διαδίκων στην παρούσα δίκη, καθώς και με τις ανταιτήσεις και παρεμβάσεις των εκεί διαδίκων.

Εκδόθηκε η 136/2008 απόφαση του Εφετείου Λαμίας, την αναίρεση της οποίας ζήτησε το Ελληνικό Δημόσιο με την από 14-11-2008 αίτησή του και επί της οποίας ο Άρειος Πάγος εξέδωσε την 1007/2012 απόφασή του, που αναίρεσε την ως άνω εφετειακή απόφαση και παρέπεμψε την υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο δικαστήριο, συγκροτούμενο από άλλους δικαστές. Ακολούθως εκδόθηκαν οι 91/2013 εν μέρει οριστική και 5/2015 οριστική αποφάσεις του Τριμελούς Εφετείου Λαμίας. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζήτησε το αναιρεσείον με την από 1-4-2015 αίτησή του.

Εκδόθηκε η 300/2016 απόφαση του Αρείου Πάγου, η οποία απέρριψε την από 1-4-2015 αίτηση του Ελληνικού Δημοσίου για αναίρεση της 5/2015 αποφάσεως του Τριμελούς Εφετείου Λαμίας ως προς ορισμένους εκ των αναιρεσιβλήτων, αναίρεσε εν μέρει την ανωτέρω απόφαση ως προς τους λοιπούς αναιρεσιβλήτους κατά το αναφερόμενο στο σκεπτικό της κεφάλαιο, κράτησε την υπόθεση ως προς το ως άνω κεφάλαιο να την δικάσει στην ουσία και διέταξε την επανάληψη της συζητήσεως για να συμπληρωθεί το κενό που αναφέρεται στο σκεπτικό. Η υπόθεση επανέρχεται για συζήτηση με την από 5-5-2016 κλήση των καλούντων. Κατά τη συζήτηση της υπόθεσης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω. Η Εισηγήτρια Αρεοπαγίτης Ελένη Διονυσοπούλου διάβασε την από 5-2-2016 έκθεση του κωλυομένου να μετάσχει στη σύνθεση του Δικαστηρίου αυτού, τότε Αρεοπαγίτη και ήδη Αντιπροέδρου Αρείου Πάγου Γεωργίου Σακκά, με την οποία εισηγήθηκε την παραδοχή της από 1-4-2015 αιτήσεως για αναίρεση της 5/2015 αποφάσεως του Τριμελούς Εφετείου Λαμίας ως προς τον πρώτο λόγο της και για τις αναφερόμενες (στην εισήγηση) ιδιοκτησίες. Η πληρεξούσια του αναιρεσείοντος ζήτησε την παραδοχή της αιτήσεως αναιρέσεως και την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Από την παραδεκτή κατ' άρθρο 561 παρ. 2 Κ.Πολ.Δ. επισκόπηση των διαδικαστικών εγγράφων της υπόθεσης προκύπτουν τα ακόλουθα: Στο Εφετείο Λαμίας συνεκδικάσθηκαν η από 11-10-2006 αίτηση του Ελληνικού Δημοσίου, με την οποία ζήτησε μεταξύ άλλων, που δεν αφορούν τη δίκη αυτή, τον καθορισμό οριστικής τιμής μονάδος αποζημίωσης, αναγκαστικά απαλλοτριωθέντων για λόγους δημόσιας ωφέλειας ακινήτων και των επικειμένων τους, κατά των φερομένων ως ιδιοκτητών τούτων και δικαιούχων αυτής, με την από 30-1-2007 αίτηση των τελευταίων με την οποία ζητούσαν κι αυτοί τον καθορισμό οριστικής αποζημίωσης και επί πλέον ιδιαίτερης αποζημίωσης για τα απομένοντα μετά την απαλλοτρίωση τμήματα των ακινήτων τους, καθώς και την άρση του τεκμηρίου ωφέλειας για άλλα τμήματα τούτων, οι οποίες έγιναν κατά ένα μέρος δεκτές, ως ουσιαστικά βάσιμες, με την 136/2008 απόφαση αυτού.

Μετά την άσκηση αίτησης αναίρεσης από το Ελληνικό Δημόσιο κατά της παραπάνω απόφασης, εκδόθηκε η 1007/2012 απόφαση του δικαστηρίου τούτου, με την οποία αυτή έγινε δεκτή, κατά παραδοχή αναιρετικού λόγου, που στηρίζει πλημμέλεια από τον αρ. 19 του άρθρου 559 Κ.Πολ.Δ. Ακολούθως παραπέμφθηκε η υπόθεση στο ίδιο Εφετείο για περαιτέρω εκδίκαση, το οποίο, ως δικαστήριο της παραπομπής, με την 91/2013 απόφασή του, δέχθηκε ως ουσιαστικά βάσιμες, κατά ένα μέρος, τις παραπάνω αιτήσεις, σ' ότι αφορά τον καθορισμό οριστικής αποζημίωσης των απαλλοτριωθέντων ακινήτων και των επικειμένων τους και διέταξε τη διενέργεια πραγματογνωμοσύνης ως προς τα κεφάλαια της αίτησης των φερομένων ως ιδιοκτητών των απαλλοτριωθέντων ακινήτων, της επιδίκασης ιδιαίτερης αποζημίωσης για τα τμήματα τούτων που απέμειναν εκτός της απαλλοτρίωσης και την άρση του τεκμηρίου της ωφέλειας άλλων τμημάτων αυτών.

Μετά τη διεξαγωγή της πραγματογνωμοσύνης το δικαστήριο της παραπομπής με την 5/2015 απόφασή του δέχθηκε ως βάσιμη κατ' ουσίαν την ίδια αίτηση ως προς τα προαναφερόμενα κεφάλαια. Και η Εφετειακή αυτή απόφαση αναιρέθηκε κατά ένα μέρος με την 300/2016 απόφαση του τμήματος τούτου του Αρείου Πάγου, με την οποία έγινε δεκτή η αναίρεση που άσκησε κατ' αυτής το Ελληνικό Δημόσιο και ειδικότερα ως προς το κεφάλαιο της επιδίκασης ιδιαίτερης αποζημίωσης για τα ακίνητα με τους κτηματολογικούς αριθμούς 006, 007, 017, 018, 023, 024, 025, 095, 099, 036, 059, 067, 069, 075, 076, 079, 085, 087, 088, 090, 100, 106-107, 108, 111, 125, 146, 147 και 151, κατά παραδοχή και πάλι αναιρετικού λόγου, που στηρίζει πλημμέλεια από τον αρ. 19 του άρθρου 559 Κ.Πολ.Δ., και διακρατήθηκε η υπόθεση, κατά το αναιρεθέν μέρος στο ίδιο τμήμα για ουσιαστική εκδίκαση, κατ' εφαρμογή της διάταξης του άρθρου 580 παρ. 3 Κ.Πολ.Δ., το οποίο προστέθηκε με το άρθρο 12 παρ. 4 του Ν. 4045/2012.

Ήδη με την από 5-5-2016 κλήση των αιτούντων και αναιρεσιβλήτων, φερομένων ως ιδιοκτητών των παραπάνω ακινήτων, νομίμως κατ' άρθρο 581 Κ.Πολ.Δ. φέρεται προς συζήτηση η από 30-1-2007 αίτησή τους μετά την έκδοση της προαναφερομένης δεύτερης αναιρετικής απόφασης, ως προς το αναιρεθέν μέρος αυτής, δηλαδή ως προς το κεφάλαιο της επιδίκασης ιδιαίτερης αποζημίωσης των τμημάτων των απαλλοτριωθέντων παραπάνω ακινήτων τους, που απέμειναν εκτός της απαλλοτρίωσης, λόγω μείωσης της αξίας τους.

Επειδή κατά το άρθρο 13 παρ. 4 ν. 2882/2001, όπως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 128 παρ. 2 ν. 4070/2012, που εφαρμόζεται και στις εκκρεμείς απαλλοτριώσεις, κατά το άρθρο 146 παρ. 9 του ιδίου νόμου, "Εάν απαλλοτριωθεί τμήμα ακινήτου με αποτέλεσμα η αξία του τμήματος που απομένει στον ιδιοκτήτη να μειωθεί σημαντικά σε σχέση με την κύρια ή αποδεδειγμένως υφιστάμενη δευτερεύουσα κατά προορισμό χρήση, μπορεί να προσδιορίζεται με την απόφαση καθορισμού της αποζημίωσης και ιδιαίτερη αποζημίωση για το τμήμα που απομένει στον ιδιοκτήτη και η οποία καταβάλλεται μαζί με την αποζημίωση για το απαλλοτριούμενο.

Για τον προσδιορισμό της ιδιαίτερης αποζημίωσης λαμβάνονται υπόψη από το δικαστήριο, ιδίως, η κατάσταση του ακινήτου πριν και μετά την απαλλοτρίωση, η σημαντική επιδείνωση των γεωμετρικών στοιχείων και της οικονομικής και εμπορικής εκμεταλλεύσεως αυτού, όπως επίσης ότι η ζημία του απομένοντος θα επέλθει μετά βεβαιότητας μετά την απότμηση του απαλλοτριούμενου τμήματος".

Υφίσταται δε μείωση της αξίας του το τμήμα του ακινήτου που απομένει μετά την απαλλοτρίωση και όταν χάνει την οικοδομησιμότητά του, την οποία είχε το όλο ακίνητο προ της απαλλοτρίωσης. Περαιτέρω με το άρθρο 1 παρ. 1-2γ του Π.Δ/τος 24/1985 ορίζονται τα ακόλουθα: "Οι όροι και περιορισμοί δόμησης των γηπέδων των κειμένων εκτός των ρυμοτομικών σχεδίων των πόλεων, κωμών και οικισμών ή εκτός των ορίων των νομίμως υφισταμένων προ του έτους 1923 οικισμών των στερουμένων ρυμοτομικού σχεδίου, που καθορίστηκαν με το από 6.10.1978 π.δ/γμα (ΦΕΚ 538 Δ') (ανωτ.

αριθ. 87) όπως ισχύει τροποποιούνται ως εξής: 1. α) Ελάχιστο εμβαδόν γηπέδου 4.000 τετραγωνικά μέτρα και πρόσωπο σε κοινόχρηστο δρόμο εικοσιπέντε (25) μέτρα. Η ρύθμιση του προηγούμενου εδαφίου που αφορά στο ελάχιστο πρόσωπο δεν ισχύει για την ανέγερση κτιρίων των άρθρων 2 και 3, εφόσον εξυπηρετούνται από αγροτικούς ή δασικούς δρόμους, καθώς και ορειβατικών καταφυγίων, η ανέγερση των οποίων επιτρέπεται και σε γήπεδα που εξυπηρετούνται αποκλειστικά από μονοπάτια.

β) Για γήπεδα που έχουν πρόσωπο σε Διεθνείς, Εθνικές Επαρχιακές, Δημοτικές και Κοινοτικές οδούς ως και σε εγκαταλελειμμένα τμήματά τους και σε σιδηροδρομικές γραμμές απαιτούνται: Ελάχιστο πρόσωπο 45 μ., Ελάχιστο βάθος 50 μ., Ελάχιστο εμβαδόν 4.000 τ.μ. 2. Κατά παρέκκλιση από την προηγούμενη παράγραφο θεωρούνται άρτια και οικοδομήσιμα τα γήπεδα α) Τα κείμενα εντός της ζώνης των πόλεων, κωμών και οικισμών τα οποία είχαν κατά την 24.4.1977 ημέρα δημοσίευσης του από 5.4.77 π.δ/τος (ΦΕΚ 133 Δ') ελάχιστο εμβαδόν 2.000 τ.μ., β) τα γήπεδα που κατά την ημέρα δημοσίευσης του παρόντος π.δ/τος έχουν πρόσωπο σε Διεθνείς Εθνικές, Επαρχιακές, Δημοτικές και Κοινοτικές οδούς, καθώς και σε εγκαταλελειμμένα τμήματα αυτών και σε σιδηροδρομικές γραμμές και εφόσον έχουν:

αα) Τα γήπεδα που υφίστανται κατά την 12.11.1962 ημέρα δημοσίευσης του από 24.10.62 β.δ/τος (ΦΕΚ 142 Δ'): ελάχιστο πρόσωπο: 10 μέτρα, ελάχιστο βάθος 15 μέτρα, ελάχιστο εμβαδόν 750 τ.μ., ββ) Τα γήπεδα που υφίστανται κατά τη 12.9.1964 ημέρα δημοσίευσης του από 21.7.1964 β.δ/τος (ΦΕΚ 141 Δ'): ελάχιστο πρόσωπο: 20 μέτρα, ελάχιστο βάθος 35 μέτρα, ελάχιστο εμβαδόν 1.200 τ.μ., γγ) Τα γήπεδα που υφίστανται κατά τη 17.10.1978 ημέρα δημοσίευσης του από 6.10.75 π.δ/τος (ΦΕΚ 538 Δ'):

ελάχιστο πρόσωπο 25 μέτρα, ελάχιστο βάθος 40 μέτρα, ελάχιστο εμβαδόν 2.000 τ.μ., δδ) Τα γήπεδα που δημιουργήθηκαν από τη 17.10.1978, ημέρα δημοσίευσης του από 6.10.1978 π.δ/τος (ΦΕΚ 538/Δ) μέχρι την ημέρα δημοσίευσης του παρόντος π.δ/τος, ελάχιστο εμβαδόν 4.000 τ.μ. Ως Δημοτικοί ή Κοινοτικοί οδοί για την εφαρμογή του παρόντος θεωρούνται οι οδοί που ενώνουν οικισμούς του αυτού δήμου ή κοινότητας μεταξύ των ή οικισμούς ομόρων δήμων ή Κοινοτήτων ή με Διεθνείς Εθνικές ή Επαρχιακές οδούς.

Σε περίπτωση που μεταξύ των προαναφερομένων οικισμών υπάρχουν περισσότερες της μιας Δημοτικοί ή Κοινοτικοί οδοί που συνδέουν αυτούς οι διατάξεις της παρούσης περίπτωσης έχουν εφαρμογή μόνο σε γήπεδα που έχουν πρόσωπο στην κυριότερη από τις οδούς αυτές. Η αναγνώριση των οδών αυτών σε κυριότερους ή μοναδικούς γίνεται με απόφαση του οικείου Νομάρχη μετά από γνώμη του Συμβουλίου Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος του νομού.

γ) Άρτια και οικοδομήσιμα γήπεδα που απομειούνται συνεπεία απαλλοτριώσεων ή διανοίξεως διεθνών, εθνικών η επαρχιακών οδών, θεωρούνται άρτια και οικοδομήσιμα εφόσον μετά την απομείωση αυτή έχουν τα όρια αρτιότητας και τις λοιπές προϋποθέσεις των γηπέδων των προηγουμένων περιπτώσεων α και β". Με την από 30-1-2007 αίτησή τους οι ήδη καλούντες - αναιρεσίβλητοι ζήτησαν, κατά το ενδιαφέρον μέρος, τον καθορισμό ιδιαίτερης αποζημίωσης για τα τμήματα των ακινήτων τους, που απαλλοτριώθηκαν αναγκαστικά για λόγους δημόσιας ωφέλειας και ειδικότερα για την κατασκευή της οδού σύνδεσης ΠΑΘΕ - Π.

Γ. με την 1958/24-5-2005 απόφαση του Γενικού Γραμματέα της Περιφέρειας, που δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ 685/ΔΥ27-6-2005), τα οποία απέμειναν εκτός της απαλλοτρίωσης λόγω μείωσης της αξίας τους. Η αίτηση είναι νόμιμη σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων που αναφέρθηκαν στη νομική σκέψη που προηγήθηκε και πρέπει να ερευνηθεί περαιτέρω κατ' ουσίαν κατά την ειδική διαδικασία των άρθρων 18 επ.

του Ν. 2882/2001 "Κώδικας Αναγκαστικών Απαλλοτριώσεων Ακινήτων".

Επειδή κατά το άρθρο 254 Κ.Πολ.Δ., το οποίο, σύμφωνα με το άρθρο 18 παρ. 1 εδ. β' του Ν. 2882/2001 (Κ.Α.Α.Α.), εφαρμόζεται και στην ειδική διαδικασία των απαλλοτριώσεων, με το οποίο θεσπίζεται απόκλιση από το καθιερούμενο με το άρθρο 106 Κ.Πολ.Δ. σύστημα της συζήτησης, το δικαστήριο μπορεί και αυτεπαγγέλτως να διατάξει την επανάληψη της συζητήσεως στο ακροατήριο, η οποία έχει κηρυχθεί περαιωμένη, όταν κατά τη μελέτη της υπόθεσης ή τη διάσκεψη παρουσιάζονται κενά ή αμφίβολα σημεία που χρειάζονται συμπλήρωση ή επεξήγηση. Η εξουσία που παρέχεται στο δικαστήριο από τη διάταξη αυτή περιλαμβάνει και το δικαίωμά του να διατάξει την αυτοπρόσωπη εμφάνιση στο ακροατήριο του πραγματογνώμονα (384 Κ.Πολ.Δ.) προκειμένου να παράσχει διευκρινίσεις για τη γνωμοδότησή του.

Από τα αποδεικτικά μέσα που με επίκληση προσκομίσθηκαν, μεταξύ των οποίων και η πραγματογνωμοσύνη, την οποία διενήργησε ο πραγματογνώμονας αγρονόμος - τοπογράφος μηχανικός Ε. Φ., που διορίσθηκε με την προαναφερόμενη απόφαση του Εφετείου Λαμίας, δεν υπάρχει σαφής απόδειξη για το κρίσιμο ζήτημα, που στηρίζει το αίτημα των αιτούντων, το οποίο μεταξύ άλλων ήταν και αντικείμενο της πραγματογνωμοσύνης, περί της απομείωσης δηλαδή ή μη της αξίας των τμημάτων των ακινήτων που απαλλοτριώθηκαν και απέμειναν εκτός της απαλλοτρίωσης.

Το πόρισμα του πραγματογνώμονα ήταν ότι τα επίδικα ακίνητα, λόγω της απώλειας τις αρτιότητας και οικοδομησιμότητάς τους υφίστανται μείωση της αξίας τους και προσδιόρισε και το ποσοστό αυτής. Όμως ενώ στην έκθεση πραγματογνωμοσύνης γίνεται αναφορά του εμβαδού των ακινήτων αυτών, που βρίσκονται όλα εκτός οικισμού και εκτός σχεδίου πόλης, το οποίο εμβαδόν κυμαίνεται πλέον των 750 τ.μ.

και κάτω των 4.000 τ.μ., δεν διευκρινίζεται αν ο πραγματογνώμονας για το συμπέρασμά του περί της μη αρτιότητας και οικοδομησιμότητάς τους ερεύνησε τη συνδρομή των προϋποθέσεων της κατά παρέκκλιση αρτιότητας τούτων, ενόψει του ότι δεν προσδιορίζεται σ' αυτήν ο χρόνος δημιουργίας του αρχικού απαλλοτριωθέντος γηπέδου, καθενός των επιδίκων αυτών ακινήτων, που αποτελεί το κριτήριο για την κατά παρέκκλιση αρτιότητα ή μη των τμημάτων τους που απομένουν εκτός της απαλλοτρίωσης και την εξ' αυτής κρίση περί της απομείωσης της αξίας τους.

Έτσι το δικαστήριο κρίνει αναγκαίο, ενόψει και της άρνησης του καθ' ού Ελληνικού Δημοσίου περί της μείωσης της αξίας των παραπάνω ακινήτων και της αδυναμίας συναγωγής πλήρους απόδειξης από τα λοιπά αποδεικτικά μέσα, να διατάξει την επανάληψη της συζήτησης για να δοθούν προφορικά στο ακροατήριο διευκρινίσεις από τον πραγματογνώμονα για το παραπάνω κρίσιμο ζήτημα.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναβάλλει την έκδοση οριστικής απόφασης.

Διατάσσει την αυτοπρόσωπη εμφάνιση στο ακροατήριο του Ε. Φ., αγρονόμου, τοπογράφου μηχανικού, που ορίσθηκε πραγματογνώμονας με την 91/2013 απόφαση του Εφετείου Λαμίας, ώστε κατά τη νέα συζήτηση της υπόθεσης, που θα προσδιορισθεί με κλήση του επιμελέστερου των διαδίκων, να παράσχει διευκρινίσεις ως προς το αναφερόμενο στο σκεπτικό κρίσιμο ζήτημα.

ΚΡΙΘΗΚΕ και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 17 Μαρτίου 2017.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 4 Απριλίου 2017.

Η ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ