Supreme Court annuls lower court decision for exceeding jurisdiction regarding public works contract dispute.

Απόφαση 51 / 2025 (Α1, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 51/2025

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Α1' Πολιτικό Τμήμα

Συγκροτήθηκε από τους Δικαστές: Μαρουλιώ Δαβίου, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Ευτύχιο Νικόπουλο, Βαρβάρα Πάπαρη, Μαρία Πετσάλη και Άλκηστη Σιάννου - Εισηγήτρια, Αρεοπαγίτες.

Συνεδρίασε δημόσια στο ακροατήριό του, στις 4 Νοεμβρίου 2024, με την παρουσία και του Γραμματέα Γεωργίου Φιστούρη, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου με την επωνυμία "ΔΗΜΟΣ ΙΚΑΡΙΑΣ" (ΟΤΑ Α' Βαθμού) που εδρεύει στον Άγιο Κήρυκο Ικαρίας και εκπροσωπείται νόμιμα, το οποίο εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο του Κωνσταντίνο Μπάκα και κατέθεσε προτάσεις.

Των αναιρεσιβλήτων: 1) Β. Κ. του Μ., 2) Ι. Κ. του Π., κατοίκων ..., 3) Ι. Κ. του Σ., κατοίκου ..., οι οποίοι εκπροσωπήθηκαν από την πληρεξούσια δικηγόρο τους Φωτεινή Μάζαρη και κατέθεσαν προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από ...2018 αγωγή των ήδη αναιρεσιβλήτων, που κατατέθηκε στο Ειρηνοδικείο Ικαρίας. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 3/2019 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 111/2020 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Σάμου. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί το αναιρεσείον με την από ...2020 αίτησή του.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο πληρεξούσιος του αναιρεσείοντος ζήτησε την παραδοχή της αιτήσεως, η πληρεξούσια των αναιρεσιβλήτων την απόρριψή της και καθένας την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Ι. Με την από ...2020 αίτηση αναίρεσης του εναγομένου - αναιρεσείοντος προσβάλλεται η υπ' αριθ. 111/...2020 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Σάμου, που δίκασε ως Εφετείο και η οποία εκδόθηκε αντιμωλία των διαδίκων, κατά την ειδική διαδικασία περιουσιακών διαφορών και απέρριψε την από ...2019 έφεση του εναγομένου και ήδη αναιρεσείοντος κατά της υπ' αριθ. 3/2019 απόφασης του Ειρηνοδικείου Ικαρίας, που είχε απορρίψει την από ...2018 αγωγή των εναγόντων - αναιρεσίβλητων, ως απαράδεκτη, λόγω έλλειψης δικαιοδοσίας του Δικαστηρίου.

Η αίτηση αυτή αναίρεσης ασκήθηκε νομότυπα και εμπρόθεσμα (άρθρα 552, 553, 556, 558, 564 § 3 και 566 § 1 ΚΠολΔ). Για το παραδεκτό δε της άσκησής της από τον αναιρεσείοντα Δήμο Ικαρίας και για την πρόσληψη του πληρεξούσιου δικηγόρου του ο αναιρεσείων Ο.Τ.Α. προσκομίζει, κατ' άρθρο 72 § 1 του Ν. 3852/2010, όπως ίσχυε κατά τον επίδικο χρόνο α) τα από ...2020 πρακτικά της οικονομικής επιτροπής του ως άνω Δήμου περί άσκησης αναίρεσης κατά της 111/2020 απόφασης του Ειρηνοδικείου Ικαρίας, β) απόσπασμα της υπ' αριθμ. ...2024 απόφασης της Δημοτικής Επιτροπής του παραπάνω Δήμου περί διορισμού του δικηγόρου παρ' Αρείω Πάγω Κωνσταντίνου Μπάκα προκειμένου να παρασταθεί και εκπροσωπήσει το Δήμο κατά τη συζήτηση της από ...2020 αναίρεσης κατά της ως άνω προσβαλλομένης απόφασης του Δευτεροβάθμιου Δικαστηρίου, γ) την υπ' αριθ.

…/2024 απόφαση του Δημάρχου Ικαρίας, με την οποία αποφασίσθηκε να παρασχεθεί η ειδική εντολή και πληρεξουσιότητα στον παραπάνω δικηγόρο για να παραστεί στον Άρειο Πάγο και δ) το με αριθμό ...2024 συμβολαιογραφικό πληρεξούσιο της Συμβολαιογράφου Ικαρίας Μ. Κ. Π., δυνάμει του οποίου ο Δήμαρχος του αναιρεσείοντος Δήμου Ικαρίας, παρείχε, με την ως άνω ιδιότητά του, την πληρεξουσιότητα στον προαναφερόμενο δικηγόρο να τον εκπροσωπήσει κατά τη συζήτηση της υπό κρίση αναίρεσης (ΟλΑΠ 13/2018, ΑΠ 77/2022).

Είναι, συνεπώς, η αναίρεση παραδεκτή (άρθρο 577 § 1 του ΚΠολΔ) και πρέπει να ερευνηθεί περαιτέρω ως προς το παραδεκτό και τη βασιμότητα των λόγων της (άρθρο 577 § 3 του ΚΠολΔ).

ΙΙ.Α. Στο άρθρο 94 §§ 1, 2 και 3 του Συντάγματος, όπως αυτό αναθεωρήθηκε με το Ψήφισμα της 6ης Απριλίου 2001 της Ζ' Αναθεωρητικής Βουλής, ορίζονται τα εξής: "1. Στο Συμβούλιο της Επικρατείας και στα τακτικά διοικητικά δικαστήρια υπάγονται οι διοικητικές διαφορές, όπως νόμος ορίζει, με την επιφύλαξη των αρμοδιοτήτων του Ελεγκτικού Συνεδρίου. 2.

Στα πολιτικά δικαστήρια υπάγονται οι ιδιωτικές διαφορές, καθώς και οι υποθέσεις εκουσίας δικαιοδοσίας, όπως νόμος ορίζει. 3. Σε ειδικές περιπτώσεις και προκειμένου να επιτυγχάνεται η ενιαία εφαρμογή της αυτής νομοθεσίας μπορεί να ανατεθεί με νόμο η εκδίκαση κατηγοριών ιδιωτικών διαφορών στα διοικητικά δικαστήρια ή διοικητικών διαφορών ουσίας στα πολιτικά δικαστήρια".

Από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι το Σύνταγμα επιβάλλει την υπαγωγή των ιδιωτικών διαφορών στα πολιτικά δικαστήρια και των διοικητικών διαφορών στα διοικητικά δικαστήρια, αποκλείει δε από τον κοινό νομοθέτη την εξουσία να χαρακτηρίζει ως διοικητικές διαφορές, όσες από τη φύση τους είναι ιδιωτικές, επιτρέπει όμως σ` αυτόν, σε εξαιρετικές και μόνο περιπτώσεις, προς εξασφάλιση της ενιαίας εφαρμογής της ιδίας νομοθεσίας, την ανάθεση της εκδικάσεως ορισμένων κατηγοριών ιδιωτικών διαφορών στα διοικητικά δικαστήρια ή και αντιστρόφως (Α.Ε.Δ. 18/2009, ΑΠ 591/2019).

Β. Περαιτέρω, με το άρθρο 1 § 1 του Ν. 1406/1983, που εκδόθηκε σε εκτέλεση της διάταξης του άρθρου 94 § 1 του Συντάγματος, όπως αυτή ίσχυε πριν την ανωτέρω συνταγματική αναθεώρηση του έτους 2001 και επέβαλε την εντός πενταετούς προθεσμίας, δυναμένης να παραταθεί με νόμο, υποβολή της εκδίκασης στα τακτικά διοικητικά δικαστήρια εκείνων εκ των διοικητικών διαφορών ουσίας, που δεν είχαν ακόμα υπαχθεί στα δικαστήρια αυτά, υπήχθησαν στη δικαιοδοσία των τακτικών διοικητικών δικαστηρίων όλες οι διοικητικές διαφορές ουσίας, μεταξύ δε των ενδεικτικά προβλεπομένων στην παρ. 2 του ιδίου άρθρου 1 περιπτώσεων περιελήφθησαν και οι διαφορές που αναφύονται κατά την εφαρμογή της νομοθεσίας των διοικητικών συμβάσεων (εδάφιο ι'), δηλαδή οι διαφορές που προέρχονται από διοικητική σύμβαση και ανάγονται στο κύρος, στην ερμηνεία και στην εκτέλεση αυτής ή σε οποιαδήποτε παρεπόμενη της σύμβασης αξίωση.

Η σύμβαση είναι διοικητική, εάν ένα από τα συμβαλλόμενα μέρη είναι το Ελληνικό Δημόσιο ή νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου και με τη σύναψη της σύμβασης επιδιώκεται η ικανοποίηση σκοπού, τον οποίο ο νόμος έχει αναγάγει σε δημόσιο σκοπό, το δε Ελληνικό Δημόσιο ή το νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου, είτε βάσει του κανονιστικού καθεστώτος, που διέπει τη σύμβαση, είτε βάσει ρητρών, οι οποίες προβλέπονται κανονιστικώς, έχουν περιληφθεί στη σύμβαση και αποκλίνουν από το κοινό δίκαιο, ευρίσκεται, προς ικανοποίηση του εν λόγω σκοπού, σε υπερέχουσα θέση έναντι του αντισυμβαλλόμενου μέρους, δηλαδή σε θέση που δεν προσιδιάζει στον δυνάμει των διατάξεων του ιδιωτικού δικαίου συναπτόμενο συμβατικό δεσμό.

Συμβάσεις που δεν συγκεντρώνουν σωρευτικά τα γνωρίσματα αυτά είναι ιδιωτικές και οι διαφορές από αυτές υπάγονται στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων (ΑΕΔ 1/2016, ΑΕΔ 3/2012, ΑΠ 891/2018). Εξάλλου, κατά την έννοια του άρθρου 94 § 1 του Συντάγματος, διοικητικές διαφορές ουσίας είναι και οι διαφορές από αδικαιολόγητο πλουτισμό του Δημοσίου ή νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου, όταν η υποκείμενη σχέση, που προκάλεσε τον πλουτισμό αυτό, είναι σχέση δημοσίου δικαίου.

Αντιθέτως, διαφορές από αδικαιολόγητο πλουτισμό του Δημοσίου ή νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου υπάγονται στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων, όταν δεν υφίσταται σχέση δημοσίου δικαίου, συνδέουσα το Δημόσιο ή το νομικό πρόσωπο δημοσίου δικαίου με κάποιο πρόσωπο, από την οποία (σχέση), ή με αφορμή τη λειτουργία της οποίας, δημιουργείται ο πλουτισμός του Δημοσίου ή του νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου (ΑΕΔ 1/2016, ΑΕΔ 3/2012, ΑΠ 891/2018).

Το παραπάνω νομοθετικό καθεστώς, κατά το οποίο οι διαφορές από συμβάσεις με το Δημόσιο ή με ΝΠΔΔ υπάγονταν είτε στη δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων, όταν επρόκειτο για διοικητική σύμβαση, είτε στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων, όταν επρόκειτο για ιδιωτικού δικαίου σύμβαση, και το οποίο ρητά προβλεπόταν και στο Ν. 4412/8-8-2016 "Δημόσιες Συμβάσεις Έργων, Προμηθειών και Υπηρεσιών (προσαρμογή στις Οδηγίες 2014/24/ΕΕ και 2014/25/ΕΕ)", με τον οποίο θεσπίστηκαν ενιαίοι κανόνες για τις διαδικασίες προγραμματισμού, ανάθεσης, σύναψης και εκτέλεσης δημοσίων συμβάσεων, μεταβλήθηκε, αφενός μεν ως προς τις συμβάσεις εκτέλεσης δημοσίων έργων και μελετών με τα άρθρα 21 και 22 του Ν. 4491/13-10-2017, με τα οποία αντικαταστάθηκαν αντιστοίχως οι διατάξεις των άρθρων 175 και 198 του Ν. 4412/2016 και ορίστηκε ότι κάθε διαφορά μεταξύ των συμβαλλομένων μερών, που προκύπτει από συμβάσεις εκτέλεσης δημοσίων έργων και μελετών, ανεξάρτητα από τον χαρακτήρα της σύμβασης ως διοικητικής ή ως ιδιωτικού δικαίου, επιλύεται με την άσκηση προσφυγής ή αγωγής στο αρμόδιο, σύμφωνα με τις διατάξεις αυτές, διοικητικό εφετείο, στις οποίες διατάξεις μάλιστα προσδόθηκε αναδρομική ισχύς με την διάταξη του άρθρου 376 § 14 του Ν. 4412/2016, που προστέθηκε με το άρθρο 23 του Ν. 4491/2017 και ορίζει ότι το άρθρο 175 του Ν. 4412/2016 (στο οποίο παραπέμπει το άρθρο 198 του ιδίου νόμου) εφαρμόζεται και στις διαφορές που ανακύπτουν από συμβάσεις έργων και μελετών, που έχουν συναφθεί πριν από την έναρξη ισχύος του Ν. 4412/2016, αφετέρου δε ως προς τις συμβάσεις προμηθειών και παροχής υπηρεσιών με το άρθρο 43 § 24 περ.

α' του Ν. 4605/1-4-2019, με το οποίο προστέθηκε άρθρο 205 Α' στον προαναφερόμενο Ν. 4412/2016, το οποίο άρχισε να ισχύει τρεις μήνες μετά από τη δημοσίευση του νόμου αυτού (4605/2019) στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ήτοι από 1.7.2019), σύμφωνα με το οποίο: "1. Κάθε διαφορά μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών που προκύπτει από τη σύμβαση προμήθειας ή παροχής υπηρεσιών, ανεξάρτητα από τον χαρακτήρα της σύμβασης ως διοικητικής ή ως ιδιωτικού δικαίου, επιλύεται με την άσκηση προσφυγής ή αγωγής στο διοικητικό εφετείο της περιφέρειας, στην οποία εκτελείται η σύμβαση ...".

Στη διάταξη αυτή δεν δόθηκε αναδρομική ισχύς, όπως, κατά τα ανωτέρω, δόθηκε για τις συμβάσεις δημοσίων έργων και μελετών με το άρθρο 23 Ν. 4491/2017, στην δε αιτιολογική έκθεση του Ν. 4605/2019 αναφέρεται ότι το άρθρο 205 Α' προστέθηκε στο νόμο 4412/2016, προκειμένου να επιτευχθεί η ενιαία εφαρμογή στις συμβάσεις προμηθειών και παροχής υπηρεσιών του νόμου αυτού, ο οποίος, κατά τη μεταβατική διάταξη του άρθρου 376 § 1 αυτού, εφαρμόζεται σε όλες τις δημόσιες συμβάσεις, καθώς και σε όλους τους διαγωνισμούς μελετών, η έναρξη της διαδικασίας σύναψης των οποίων, σύμφωνα με τα άρθρα 61, 120, 290 και 330, λαμβάνει χώρα μετά την έναρξη ισχύος του νόμου, ήτοι μετά από τη δημοσίευσή του στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, η οποία έλαβε χώρα στις 8.8.2016.

Από το συνδυασμό των ανωτέρω διατάξεων σαφώς συνάγεται ότι η προσθήκη του άρθρου 205 Α' στο νόμο 4412/2016 έγινε, σύμφωνα με την διάταξη του άρθρου 94 § 3 του Συντάγματος, χάριν της ενιαίας εφαρμογής των κανόνων του Ν. 4412/2016 και μόνον, αφού στη διάταξη αυτή δεν δόθηκε αναδρομική ισχύς, όπως δόθηκε για τα άρθρα 175 και 198 του ιδίου νόμου με το Ν. 4491/2017 για τις συμβάσεις δημοσίων έργων και μελετών και συνεπώς το άρθρο αυτό (205Α') εφαρμόζεται για τις προσφυγές ή αγωγές, που κατατίθενται μετά την 1/7/2019, που άρχισε να ισχύει ο νόμος 4605/2019, που το προσέθεσε στο Ν. 4412/2016, και αφορούν σε συμβάσεις προμηθειών και παροχής υπηρεσιών, η έναρξη της διαδικασίας σύναψης των οποίων έλαβε χώρα μετά τις 8.8.2016 και για τις οποίες συνεπώς εφαρμόζεται ο Ν. 4412/2016, αντίθετα δε, δεν εφαρμόζεται για τις συμβάσεις που είχαν συναφθεί πριν το νόμο 4412/2016, για τις οποίες δεν εφαρμόζεται ο νόμος αυτός, και τούτο ακόμα και αν η προσφυγή ή αγωγή κατατεθεί μετά την 1-7-2019.

Για τις συμβάσεις αυτές, που είχαν συναφθεί πριν το νόμο 4412/2016, εφόσον δεν είναι διοικητικές αλλά είναι ιδιωτικού δικαίου συμβάσεις, παραμένει η δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων, αφού δεν καταλαμβάνονται από το άρθρο 205 Α' του νόμου 4412/2016, που αφορά μόνο τις συμβάσεις προμηθειών και παροχής υπηρεσιών, για τις οποίες εφαρμόζεται ο Ν. 4412/2016 (ΑΠ 71/2024, ΑΠ 268/2023).

Επίσης, ο Ν. 4412/2016 ορίζει στο άρθρο 2 ότι: "1. Για τους σκοπούς του παρόντος εφαρμόζονται οι ακόλουθοι ορισμοί: 1) (...) 6) ως "δημόσιες συμβάσεις έργων" και ως "συμβάσεις έργων" νοούνται οι συμβάσεις που έχουν ως αντικείμενο, ένα από τα κάτωθι: α) την εκτέλεση ή συγχρόνως τη μελέτη και την εκτέλεση εργασιών που αφορούν μία από τις δραστηριότητες που αναφέρονται στο Παράρτημα II του Προσαρτήματος Α' και στο Παράρτημα I του Προσαρτήματος Β' (...).".

Σύμφωνα με τα ανωτέρω, οι συμβάσεις που αποβλέπουν στην εκτέλεση ή συγχρόνως στη μελέτη και στην εκτέλεση εργασιών που αφορούν μία από τις δραστηριότητες που αναφέρονται στα σχετικά Παραρτήματα του νόμου αυτού συνιστούν "συμβάσεις δημοσίου έργου". Ειδικότερα, στο Παράρτημα Ι του Προσαρτήματος Β' του Ν. 4412/2016, που αναφέρεται στις συμβάσεις του Βιβλίου

ΙΙ (άρθρα 1 παρ. 2 περ. β', 2 και 222 έως 338 του Ν. 4412/2016), περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, και οι κάτωθι δραστηριότητες "κατεδάφιση κτιρίων - εκτέλεση χωματουργικών εργασιών", η οποία περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, "χωματουργικά έργα: εκσκαφές, επιχωματώσεις, επιπέδωση και ισοπέδωση εργοταξίων, εκσκαφή τάφρων, αφαίρεση βράχων, ανατινάξεις κλπ", ενώ στο Παράρτημα

ΙΙ του Προσαρτήματος Α' του Ν. 4412/2016, περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, και οι κάτωθι δραστηριότητες "κατασκευή αυτοκινητόδρομων, οδών αστικού και υπεραστικού δικτύου, άλλων αμαξιτών οδών και πεζοδρόμων" και στο Παράρτημα IV του Κανονισμού 2195/2002 της 5ης Νοεμβρίου 2002 περί του κοινού λεξιλογίου για τις δημόσιες συμβάσεις έργων στην ως άνω τάξη περί κατασκευής οδών αστικού και υπεραστικού δικτύου περιλαμβάνονται και οι "εργασίες συντήρησης οδών". Εξάλλου, στο άρθρο 1 § 3 του Ν. 3669/2008 περί "Κύρωσης της κωδικοποίησης της νομοθεσίας κατασκευής δημόσιων έργων", όπως αυτός ίσχυε κατά την σύναψη της επίδικης σύμβασης αναφέρονται τα εξής: "Από τεχνική άποψη δημόσια έργα είναι όλα τα έργα που εκτελούν οι φορείς της παρ. 1 και συνδέονται με οποιονδήποτε τρόπο με το έδαφος, το υπέδαφος ή τον υποθαλάσσιο χώρο, όπως και τα πλωτά τμήματα των τεχνικών έργων. Ως έργο νοείται κάθε νέα κατασκευή ή επέκταση ή ανακαίνιση ή επισκευή ή συντήρηση και η οικονομικά ή τεχνικά αυτοτελής λειτουργία, καθώς και κάθε σχετική ερευνητική εργασία, που απαιτεί τεχνική γνώση και επέμβαση".

Γ. Περαιτέρω, κατά το άρθρο 1 § 1 του Ν. 1418/1984 "τα δημόσια έργα είναι έργα υποδομής της Χώρας που καλύπτουν βασικές ανάγκες του κοινωνικού συνόλου, συμβάλλουν στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνατοτήτων, στην αύξηση του εθνικού προϊόντος, στην ασφάλεια της Χώρας και γενικά αποσκοπούν στην βελτίωση της ποιότητας της ζωής του λαού", κατά δε την παράγραφο 3 του αυτού άρθρου "από τεχνική άποψη δημόσια έργα είναι όλα τα έργα που εκτελούν φορείς του δημοσίου τομέα και συνδέονται με οποιοδήποτε τρόπο με το έδαφος, το υπέδαφος ή τον υποθαλάσσιο χώρο, όπως και τα πλωτά τμήματα των τεχνικών έργων.

Ως έργο νοείται κάθε νέα κατασκευή ή επέκταση ή ανακαίνιση ή επισκευή ή συντήρηση και η οικονομικά ή τεχνικά αυτοτελής λειτουργία, καθώς και κάθε σχετική ερευνητική εργασία, που απαιτεί τεχνική γνώση και επέμβαση". Κατά το άρθρο 2 εδάφιο 1 αυτού, ο νόμος εφαρμόζεται σε όλα τα έργα που προγραμματίζονται και εκτελούνται από τους φορείς που αναφέρονται στο άρθρο 14 § 1 του Ν. 2190/1994, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται (περ.

γ) και οι Οργανισμοί Τοπικής Αυτοδιοίκησης Α' και Β' βαθμού και οι πάσης φύσεως επιχειρήσεις τους [όμοιες είναι και οι διατάξεις των παρ. 1, 2, 3 του άρθρου 1 του μεταγενέστερου Ν. 3669/2008 για την "ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΕΡΓΩΝ" (ΑΠ 1284/2015, ΑΠ 1056/2014)]. Δ. Περαιτέρω, η Οδηγία 2004/18/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 31ης Μαρτίου 2004 (ΕΕ 134) "περί συντονισμού των διαδικασιών σύναψης δημόσιων συμβάσεων έργων, προμηθειών και υπηρεσιών" δίδει για τους σκοπούς της, στο άρθρο 1 § 2 αυτής, και τους εξής ορισμούς: "α) ...

β) Οι "δημόσιες συμβάσεις έργων" είναι δημόσιες συμβάσεις που έχουν ως αντικείμενο είτε την εκτέλεση, είτε συγχρόνως τη μελέτη και την εκτέλεση εργασιών που αφορούν μία από τις δραστηριότητες που αναφέρονται στο παράρτημα I ή ενός έργου είτε ακόμη την πραγματοποίηση, με οποιαδήποτε μέσα, ενός έργου το οποίο ανταποκρίνεται στις επακριβώς οριζόμενες από την αναθέτουσα αρχή ανάγκες.

Ως "έργο" νοείται το αποτέλεσμα ενός συνόλου οικοδομικών εργασιών ή εργασιών πολιτικού μηχανικού που προορίζεται να πληροί αυτό καθαυτό μια οικονομική ή τεχνική λειτουργία γ) ... δ) Οι "δημόσιες συμβάσεις υπηρεσιών" είναι δημόσιες συμβάσεις, πλην των δημοσίων συμβάσεων έργων ή προμηθειών, που έχουν ως αντικείμενο την παροχή των υπηρεσιών που αναφέρονται στο παράρτημα II. ...

Δημόσια σύμβαση, η οποία έχει ως αντικείμενο υπηρεσίες που αναφέρονται στο παράρτημα II και η οποία δεν περιλαμβάνει δραστηριότητες που αναφέρονται στο Παράρτημα I παρά μόνο παρεμπιπτόντως σε σχέση με το κύριο αντικείμενο της σύμβασης, θεωρείται ως δημόσια σύμβαση υπηρεσιών". Περαιτέρω, στο παράρτημα Ι της Οδηγίας κατονομάζονται οι δραστηριότητες, στις οποίες αναφέρεται το άρθρο 1 § 2 στοιχείο β', μεταξύ των οποίων και η "κατασκευή αυτοκινητοδρόμων, οδών, αεροδρομίων και αθλητικών εγκαταστάσεων", δραστηριότητα η οποία περιλαμβάνει "κατασκευή αυτοκινητοδρόμων, οδών αστικού και υπεραστικού δικτύου, άλλων αμαξιτών οδών και πεζοδρόμων ...", ενώ στο παράρτημα ΙΙΑ κατονομάζονται οι υπηρεσίες στις οποίες αναφέρεται το άρθρο 1 § 2 στοιχείο δ', μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται και οι υπηρεσίες αποκομιδής απορριμμάτων.

Ε. Εξάλλου, η υπέρβαση από τα πολιτικά δικαστήρια της δικαιοδοσίας τους, αν πρόκειται για απόφαση ειρηνοδικείου ή απόφαση πρωτοδικείου, που εκδόθηκε σε έφεση κατά απόφασης ειρηνοδικείου, ιδρύει το λόγο αναίρεσης από τη διάταξη του άρθρου 560 αριθ. 3 περιπτ. α' του ΚΠολΔ, η οποία είναι αντίστοιχη της διάταξης του άρθρου 559 αριθ. 4 του ΚΠολΔ, κατά την έννοια της οποίας υφίσταται υπέρβαση δικαιοδοσίας και ιδρύεται ο λόγος αυτός αναίρεσης, όταν τα πολιτικά δικαστήρια επιλαμβάνονται υπόθεσης, η οποία, κατά το νόμο, ανήκει στη δικαιοδοσία άλλου.

Στην περίπτωση υπέρβασης της δικαιοδοσίας του πολιτικού δικαστηρίου δεν ιδρύονται οι από τους αριθμούς 1 και 19 του άρθρου 559 ΚΠολΔ και οι αντίστοιχοι από τους αριθμούς 1 και 6 του άρθρου 560 ΚΠολΔ (αν πρόκειται για απόφαση ειρηνοδικείου ή απόφαση πρωτοδικείου, που εκδόθηκε σε έφεση κατά απόφασης ειρηνοδικείου), λόγοι αναίρεσης, που στηρίζονται αντιστοίχως στην επίκληση της πλημμέλειας της ευθείας και της εκ πλαγίου παραβίασης κανόνα του ουσιαστικού δικαίου, διότι οι περί δικαιοδοσίας διατάξεις είναι όχι του ουσιαστικού αλλά του δικονομικού δικαίου, τούτο δε δεν αλλάζει εκ του ότι το δικαστήριο την περί δικαιοδοσίας κρίση του έχει τυχόν στηρίξει σε παρεμπίπτουσα κρίση σχετική με ερμηνεία ή εφαρμογή κανόνα ουσιαστικού δικαίου, που φέρεται στο αναιρετήριο ότι επίσης παραβιάστηκε (ΟλΑΠ 11/2000, ΑΠ 71/2024, ΑΠ 268/2023, ΑΠ 1319/2022, ΑΠ 1529/2017).

ΙΙΙ. Στην προκειμένη περίπτωση, οι ενάγοντες με την από ...2018 και με αριθμό έκθεσης κατάθεσης ...2018 αγωγή τους, η οποία επισκοπείται για τις ανάγκες του αναιρετικού λόγου, ισχυρίσθηκαν ότι ο πρώτος και τρίτος εξ αυτών είναι επαγγελματίες εργολάβοι χωματουργικών εργασιών και ιδιοκτήτες και χειριστές εκσκαπτικών μηχανημάτων και ο δεύτερος επαγγελματίας αυτοκινητιστής - ιδιοκτήτης και οδηγός φορτηγού οχήματος και ότι δυνάμει άτυπων συμβάσεων έργου που κατάρτισαν προφορικά στις ...2012 με τον εναγόμενο Δήμο Ικαρίας, εκπροσωπούμενο από τον Αντιδήμαρχο ..., τους ανατέθηκε η από κοινού εκτέλεση έργου που αφορούσε την επιχωμάτωση και βελτίωση της βατότητας του χωμάτινου οδικού δικτύου των αναφερόμενων στην αγωγή (δεκατριών) δημοτικών οδών της περιφέρειας της ...

και συγκεκριμένα τη συντήρηση και επιδιόρθωση, ήτοι την επίστρωση με φερτά υλικά - προϊόντα εκσκαφών (χώμα) των παραπάνω οδών, καθ' υπόδειξη του εναγομένου Δήμου. Ειδικότερα, ισχυρίζονται ότι ο πρώτος ενάγων ανέλαβε την επίστρωση των οδών και την κάλυψη των ατελειών αυτών (λακκουβών) με προϊόντα εκσκαφής (χώμα), με τη χρήση φορτωτή ιδιοκτησίας του, αντί αμοιβής ποσού 50 ευρώ ανά ώρα απασχόλησης, ο δεύτερος ενάγων ανέλαβε τη μεταφορά των φερτών υλικών - προϊόντων εκσκαφής με φορτηγό ιδιοκτησίας του, αντί αμοιβής ποσού 45 ευρώ ανά ώρα απασχόλησης και ο τρίτος ενάγων ανέλαβε την εκσκαφή του εδάφους με εκσκαπτικό μηχάνημα ιδιοκτησίας του και τη φόρτωση των προϊόντων εκσκαφής, αντί αμοιβής 60 ευρώ ανά ώρα απασχόλησης, η δε αμοιβή τους ήταν καταβλητέα κατά την παράδοση του έργου, ως προς την οποία δεν συμφωνήθηκε ορισμένος χρόνος.

Ότι αν και εκτέλεσαν το παραπάνω έργο και παρέδωσαν αυτό προσηκόντως στις ...2013 και ο εναγόμενος Δήμος το παρέλαβε ανεπιφύλακτα, δεν τους έχει καταβληθεί μέχρι σήμερα η συμφωνηθείσα αμοιβή τους. Με βάση αυτό το ιστορικό, επικαλούμενοι τις ένδικες συμβάσεις έργου και επικουρικά, εάν κριθεί ότι οι εν λόγω συμβάσεις είναι άκυρες, τις διατάξεις περί αδικαιολογήτου πλουτισμού, ισχυριζόμενοι ότι ο εναγόμενος Δήμος κατέστη πλουσιότερος σε βάρος της περιουσίας τους χωρίς νόμιμη αιτία, καθώς εξοικονόμησε το ίδιο ποσό που θα κατέβαλε ως εργοδότης για το ίδιο έργο σε άλλο εργολάβο, ζήτησαν να υποχρεωθεί ο εναγόμενος να τους καταβάλει, σε έκαστον εξ αυτών, τη συμφωνηθείσα αμοιβή τους, με το νόμιμο τόκο από την ...2013, ήτοι την επομένη της παράδοσης του έργου, άλλως από την επίδοση της αγωγής.

Το πρωτοβάθμιο Δικαστήριο με την υπ' αριθμ. 3/2019 απόφασή του, αφού έκρινε ότι, λόγω της προφορικότητας της επικαλούμενης σύμβασης, εισάγεται προς επίλυση διαφορά ιδιωτικού δικαίου, που ανέκυψε από την εκτέλεση δημοτικού έργου, απέρριψε την αγωγή ως απαράδεκτη, επικαλούμενο έλλειψη δικαιοδοσίας, λόγω υπαγωγής στην εξαιρετική καθ' ύλην αρμοδιότητα του διοικητικού εφετείου όλων των διαφορών που σχετίζονται με δημόσιο έργο.

Κατά της απόφασης αυτής ο ενάγων άσκησε έφεση και το Εφετείο δέχθηκε, με την προσβαλλομένη απόφασή του, κατά το ενδιαφέρον τον αναιρετικό λόγο μέρος, τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά: "Με το προπαρατεθέν περιεχόμενο, οι περιγραφόμενες στην αγωγή διαφορές είναι ιδιωτικού δικαίου, δεδομένου ότι, λόγω της προφορικότητας των επικαλούμενων συμβάσεων, το Δικαστήριο δεν δύναται να διαγνώσει το κανονιστικό καθεστώς που τις διέπει και εκ των πραγμάτων δεν μπορεί να διαπιστωθεί σωρευτική συνδρομή των κριτηρίων, βάσει των οποίων χαρακτηρίζεται μια σύμβαση διοικητική, ανεξαρτήτως του ότι αν με αυτή τα μέρη απέβλεπαν ή όχι στην εξυπηρέτηση δημοσίου σκοπού.

Περαιτέρω, οι εν λόγω διαφορές ανέκυψαν από την ιστορούμενη σύμβαση έργου με αντικείμενο την επιχωμάτωση και τη βελτίωση της βατότητας του χωμάτινου οδικού δικτύου των αναφερομένων δημοτικών οδών της περιφερειακής ..., με την εκσκαφή χώματος από υποδειχθέντα σημεία, τη μεταφορά του, την επιχωμάτων των χωμάτινων οδών και την κάλυψη των λακκουβών αυτών με τα προϊόντα εκσκαφής (χώματος).

Με τα ως άνω ιστορούμενα πραγματικά περιστατικά, κρίνεται ότι οι ένδικες διαφορές δεν ανέκυψαν επ' ευκαιρία της μελέτης, κατασκευής ή συντήρησης δημοσίου έργου που συνδέεται με οποιονδήποτε τρόπο με το έδαφος, το υπέδαφος ή τον υποθαλάσσιο χώρο, επρόκειτο δε για εργασίες για τις οποίες δεν απαιτήθηκε οποιαδήποτε μελέτη, ούτε άλλωστε ο εναγόμενος επικαλείται τούτο, η δε εκτέλεσή τους δεν απαιτεί ιδιαίτερη τεχνική γνώση και επέμβαση, αφού είναι δυνατόν να εκτελεστούν προσηκόντως από επαγγελματίες που διαθέτουν τα κατάλληλα μηχανήματα και τη σχετική, εμπειρία, ούτε χρήση ειδικών - τεχνικών γνώσεων και μεθόδων και χρησιμοποίηση εξειδικευμένου επιστημονικού ή τεχνικού προσωπικού και ανάλογων τεχνικών μέσων και εγκαταστάσεων.

Κατόπιν τούτων, εφόσον κρίνεται ότι η ένδικη σύμβαση, από την οποία ανέκυψαν οι διαφορές δεν φέρει τον χαρακτήρα σύμβασης δημοσίου έργου, η αγωγή δεν υπάγεται στην εξαιρετική αρμοδιότητα του Διοικητικού Εφετείου, αλλά στην υλική αρμοδιότητα του πρωτοβάθμιου Δικαστηρίου, ήτοι του Ειρηνοδικείου Ικαρίας".

Με αυτά, που δέχθηκε και έτσι που έκρινε το Εφετείο, ότι δηλαδή η κρινόμενη υπόθεση υπάγεται στη δικαιοδοσία των πολιτικών δικαστηρίων, επειδή η επίδικη διαφορά αποτελεί σχέση ιδιωτικού δικαίου, υπερέβη τη δικαιοδοσία αυτού, καθόσον, σύμφωνα με όσα προαναφέρθηκαν στις οικείες νομικές σκέψεις (υπό στοιχεία

ΙΙΑ, ΙΙΒ, ΙΙΓ και ΙΙΔ), αυτή υπάγεται στη δικαιοδοσία των διοικητικών δικαστηρίων, κατά το άρθρο 175 του Ν. 4412/2016, όπως αντικαταστάθηκε από το άρθρο 21 του Ν. 4491/2017, καθόσον με τη νέα αυτή διάταξη καθιερώνεται αποκλειστική αρμοδιότητα του διοικητικού εφετείου, αφού μ' αυτή ορίστηκε ότι κάθε διαφορά μεταξύ των συμβαλλόμενων μερών, που προκύπτει από συμβάσεις εκτέλεσης δημοσίων έργων και μελετών, ανεξάρτητα από τον χαρακτήρα της σύμβασης ως διοικητικής ή ως ιδιωτικού δικαίου, επιλύεται με την άσκηση προσφυγής ή αγωγής στο αρμόδιο διοικητικό εφετείο και εφαρμόζεται και στις διαφορές που ανακύπτουν από συμβάσεις έργων που έχουν συναφθεί πριν από την έναρξη ισχύος του Ν. 4412/2016, εν προκειμένω δε πρόκειται για δημόσιο έργο, καθόσον αφορά σε έργο που συμβάλλει στην ανάπτυξη των παραγωγικών δυνατοτήτων της Χώρας, είναι έργο που εκτελεί φορέας του Οργανισμού Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δήμος Ικαρίας) (άρθρο 1 § 1 του Ν. 1418/1984, 14 § 1 του Ν. 2190/1994) και συνδέεται με το έδαφος, αφού αντικείμενο του έργου ήταν η επιχωμάτωση και βελτίωση της βατότητας του χωμάτινου οδικού δικτύου των αναφερόμενων στην αγωγή (δεκατριών) δημοτικών οδών της περιφέρειας της ...

και συγκεκριμένα η συντήρηση και επιδιόρθωση των παραπάνω οδών, με την επίστρωση αυτών με φερτά υλικά - προϊόντα εκσκαφών (χώμα), καθ' υπόδειξη του εναγομένου Δήμου, έργο όπως αυτό ρητά περιγράφεται ως "δημόσιο έργο" στις διατάξεις που αναφέρονται στην οικεία νομική σκέψη της παρούσας (άρθρο 1 § 3 του Ν. 1418/1984, 1, 2 και 3 του Ν. 3669/2008, 2 περ. 6, Παράρτημα II του Προσαρτήματος Α' με κωδικούς CPV 45.11 και 45.23, Παράρτημα I του Προσαρτήματος Β' με κωδικούς CPV 45.11 και 45.23 του Ν. 4412/2016, άρθρο 1 § 2 της Οδηγίας 2004/18/ΕΚ και Παράρτημα Ι της παραπάνω Οδηγίας με τους ίδιους παραπάνω κωδικούς, αλλά και Παράρτημα IV του Κανονισμού 2195/2002 της 5ης Νοεμβρίου 2022 περί του κοινού λεξιλογίου για τις δημόσιες συμβάσεις έργων "CVP").

Επομένως, ο μοναδικός λόγος αναίρεσης, εκ του άρθρου 560 αριθ. 3α' του ΚΠολΔ, κατά την ορθή νοηματική εκτίμηση των ισχυρισμών του αναιρεσείοντος, σύμφωνα με την οικεία υπό στοιχεία ΙΙΕ νομική σκέψη της παρούσας, είναι βάσιμος και ως εκ τούτου πρέπει να αναιρεθεί η προσβαλλόμενη απόφαση. Από τις διατάξεις του άρθρου 580 §§ 1 και 3 ΚΠολΔ, σε συνδυασμό με εκείνες του άρθρου 4 ΚΠολΔ, προκύπτει ότι, εάν ο Άρειος Πάγος αναιρέσει την προσβαλλόμενη απόφαση λόγω υπέρβασης δικαιοδοσίας, αν η πρωτόδικη απόφαση είχε απορρίψει την αγωγή για έλλειψη δικαιοδοσίας και το εφετείο έκρινε (εσφαλμένα) αντιθέτως, όπως εν προκειμένω, ο ΑΠ αναιρεί μόνο την απόφαση του εφετείου και απορρίπτει την έφεση.

Επομένως, πρέπει να αναιρεθεί η υπ' αριθ. 111/2020 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Σάμου, που δίκασε ως Εφετείο, λόγω υπέρβασης δικαιοδοσίας και να απορριφθεί η από ...2019 με αριθμ. καταθ. /...2019 έφεση των αναιρεσίβλητων - εκκαλούντων, Β. Κ. του Μ., Ι. Κ. του Π. και Ι. Κ. του Σ.. Τέλος, οι αναιρεσίβλητοι πρέπει να καταδικαστούν, λόγω της ήττας τους, στα δικαστικά έξοδα του αναιρεσείοντος Δήμου, που κατέθεσε προτάσεις (άρθρα 176, 183 ΚΠολΔ), θα ορισθούν όμως μειωμένα, κατ' άρθρο 281 § 2 Ν. 3463/2006, κατά τα ειδικότερα οριζόμενα στο διατακτικό (ΑΠ 34/2024, ΑΠ 169/2024).

Σημειώνεται ότι για τον υπολογισμό των δικαστικών εξόδων δεν εφαρμόζεται στην προκειμένη δίκη το άρθρο 22 §§ 1, 3 του Ν. 3693/1957, που επίσης προβλέπει περιορισμένο ύψος αυτών, διότι η νομική υπηρεσία του αναιρεσίβλητου ΝΠΔΔ δεν διεξάγεται από το Νομικό Συμβούλιο του Κράτους.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την με αριθμό 111/2020 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Σάμου, δικάσαντος ως Εφετείου.

Κρατεί την υπόθεση και δικάζει κατ' ουσίαν την από ...2019 με αριθμ. καταθ. ...2019 έφεση του εκκαλούντος - αναιρεσίβλητου Β. Κ. του Μ..

Απορρίπτει την ως άνω έφεση.

Καταδικάζει τους αναιρεσίβλητους στην πληρωμή των δικαστικών εξόδων του αναιρεσείοντος, τα οποία ορίζει στο ποσό των εξακοσίων (600) ευρώ.

ΚΡΙΘΗΚΕ, αποφασίσθηκε στην Αθήνα, στις 2 Δεκεμβρίου 2024.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του, στην Αθήνα, στις 13 Ιανουαρίου 2025.

Η ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ