355/2008 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 355 / 2008 (Α1, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)

Αριθμός 355/2008

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Α1' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές : Δημήτριο Λοβέρδο, Αντιπρόεδρο Αρείου Πάγου, Βασίλειο Ρήγα, Δημήτριο Δαλιάνη, Ιωάννη-Σπυρίδωνα Τέντε και Χαράλαμπο Δημάδη, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του στις 17 Δεκεμβρίου 2007, με την παρουσία και της Γραμματέως Σουζάνας Κουφιάδου, για να δικάσει μεταξύ :

Των αναιρεσειουσών: 1) Χ1, 2) Χ2 και 3) Χ3, τους οποίους εκπροσώπησε ο πληρεξούσιος δικηγόρος τους Απόστολος Γεωργιάδης. Των αναιρεσιβλήτων : 1) Της εταιρείας με την επωνυμία "........", που συγχωνεύθηκε με την ανώνυμη Εμπορική και Βιομηχανική εταιρεία με την επωνυμία "GLAXO WELLCOME" α.ε.β.ε, και μετονομάσθηκαν σε "GLAXOSMITHKLINE ΑΝΩΝΥΜΗ ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ", που εδρεύει στ Χαλάνδρι και εκπροσωπείται νόμιμα, 2) ......νομίμου εκπροσώπου της προαναφερόμενης εταιρείας,τους οποίους εκπροσώπησε ο πληρεξούσιος δικηγόρος τους Κωνσταντίνος Καλαβρός, χωρίς να καταθέσει προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 18.07.2001 αγωγή των ήδη αναιρεσειουσών, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Αθηνών. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις : 4428/2003 οριστική του ίδιου δικαστηρίου και 722/2006 του Εφετείου Αθηνών. Την αναίρεση της τελευταίας αποφάσεως ζητούν οι αναιρεσείουσες με την από 23.10.2006 αίτησή τους και τους από 11.09.2007 με ιδιαίτερο δικόγραφο πρόσθετους λόγους αυτής. Κατά τη συζήτηση της αιτήσεως αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης Ιωάννης-Σπυρίδων Τέντες ανέγνωσε την από 07.12.2007 έκθεσή του, με την οποία εισηγήθηκε την απόρριψη της κρινόμενης αιτήσεως αναιρέσεως. Ο πληρεξούσιος των αναιρεσειουσών ζήτησε την παραδοχή της αιτήσεως και των προσθέτων λόγων αναιρέσεως, ο πληρεξούσιος των αναιρεσιβλήτων την απόρριψή τους και καθένας την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Κατά τη διάταξη του άρθρου 6 παρ. 7 ν.2251/1994 "Προστασία των καταναλωτών", η ικανοποίηση της ηθικής βλάβης διέπεται από τις διατάξεις που ισχύουν για τις αδικοπραξίες, το ίδιο δε ισχύει και για την ψυχική οδύνη λόγω θανάτου. Επομένως, οι αξιώσεις καταβολής χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης ή ψυχικής οδύνης για βλαπτικό αποτέλεσμα που προκλήθηκε από ελαττωματικό προϊόν κατά του παραγωγού αυτού δεν περιλαμβάνεται στο ρυθμιστικό πεδίο του ν.2251/1994 και μπορούν να θεμελιωθούν μόνο στις διατάξεις του κοινού αδικοπρακτικού δικαίου. Εξάλλου, ο παραγωγός, σύμφωνα με τις αρχές της καλής πίστεως και των χρηστών συναλλακτικών ηθών (άρθρα 281, 288, 914 ΑΚ), οφείλει κατά την παραγωγή και θέση σε κυκλοφορία των προϊόντων του να λαμβάνει όλα τα κατάλληλα μέτρα για την προστασία των τρίτων από εγγενείς κινδύνους προκλήσεως βλαβών, που τυχόν ενέχουν τα προϊόντα αυτά, στα οποία (μέτρα) περιλαμβάνεται ο έλεγχος της ελαττωματικότητας των προϊόντων, είτε κατά τον σχεδιασμό, είτε κατά τη διαδικασία της παραγωγής, και η υποχρέωση πληροφορήσεως των χρηστών. Η υπαίτια δε παράλειψη των υποχρεώσεων αυτών γεννά, εφόσον επήλθε ζημία αιτιωδώς συνδεόμενη με αυτήν, υποχρέωση αποζημιώσεως και χρηματικής ικανοποιήσεως λόγω ηθικής βλάβης ή ψυχικής οδύνης, κατ' άρθρο 932 ΑΚ.

Στην προκείμενη περίπτωση οι αναιρεσείουσες με την από 18/7/2001 αγωγή τους ισχυρίσθηκαν ότι ο σύζυγος της πρώτης και πατέρας των λοιπών από αυτές Γ1, απεβίωσε στις 27.11.1996 από βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο, βαρύ αλλεργικό σοκ και υπέρταση που υπέστη εξαιτίας της λήψεως του φαρμακευτικού σκευάσματος AUGMENTIN. Ότι οι εναγόμενοι και ήδη αναιρεσίβλητοι, συμπαραγωγοί του φαρμάκου οι πρώτες δύο ανώνυμες εταιρίες, προμηθεύτρια η δεύτερη από αυτές και νόμιμος εκπρόσωπος της τελευταίας ο τρίτος, γνώριζαν ότι το φάρμακο είχε ανεπιθύμητες ενέργειες, μεταξύ των οποίων και αντιδράσεις περιστασιακά θανατηφόρες, ότι έθεσαν σε κυκλοφορία χωρίς να αναφέρεται στο φύλλο οδηγιών χρήσεως (ΦΟΧ) που το συνόδευε η περίπτωση θανατηφόρων αντιδράσεων και ότι η παράλειψη αυτή καθιστούσε το φάρμακο ελαττωματικό.

Κατ' ακολουθίαν αυτών οι ενάγουσες ζήτησαν να τους επιδικασθεί χρηματική ικανοποίηση για ψυχική οδύνη. Το Εφετείο, με την προσβαλλόμενη απόφασή του δέχθηκε ανελέγκτως τα ακόλουθα: Ο Γ1 , σύζυγος της πρώτης και πατέρας των λοιπών δύο εναγουσών, ιατρός παθολόγος και διευθυντής της νεφρολογικής κλινικής του Λαϊκού Νοσοκομείου Αθηνών, στις 27.11.1996, μετά από σύσταση συναδέλφου του ιατρού, έλαβε ένα δισκίο του φαρμακευτικού σκευάσματος AUGMENTIN 625 mg λόγω περιπρωκτικής φλεγμονής.

Το παραπάνω σκεύασμα χορηγείται με ιατρική συνταγή, στη συγκεκριμένη όμως περίπτωση χορηγήθηκε στον Γ1 χωρίς συνταγογράφηση. Ο τελευταίος έλαβε τούτο κατά τη διάρκεια του γεύματος στην οικία του περί ώρα 16.00. Μία ώρα περίπου αργότερα εμφάνισε αλλεργικά συμπτώματα. Ο κληθείς συνάδελφός του ιατρός Ζ1 τον εξέτασε περί ώρα 18.00 και διαπίστωσε ότι είχε οιδηματώδες πρόσωπο, βρόγχο φωνής και πολύ χαμηλή αρτηριακή πίεση.

Τούτο σήμαινε κατά τον ιατρό ότι ο ασθενής βρισκόταν σε κατάσταση αλλεργικού σοκ και γι' αυτό του χορήγησε ενδοφλεβίως κορτιζόνη, ενώ ζήτησε από τη σύζυγο και τον αδελφό της ...... να καλέσουν ασθενοφόρο και μάλιστα τέτοιο που να διαθέτει μονάδα ανάνηψης. Η εξέλιξη της κατάστασης του ασθενούς υπήρξε ραγδαία, αφού πέραν των συμπτωμάτων αλλεργικού σοκ άρχισε να εμφανίζει καρδιοαναπνευστικά προβλήματα και απώλεια των αισθήσεων.

Το ασθενοφόρο του ΕΚΑΒ 652 έφθασε στην οικία του ασθενούς περί ώρα 18.18, πλην όμως, (προφανώς) οι συγγενείς του δεν επέτρεψαν τη μεταφορά του με τον τρόπο αυτόν και ανέμεναν την άφιξη άλλου ασθενοφόρου που να διαθέτει μονάδα ανάνηψης. Σε λίγο (ώρα 18.41) έφθασε άλλο ασθενοφόρο με κινητή μονάδα επείγουσας προνοσοκομειακής φροντίδας, πλην όμως, ο ασθενής αρνήθηκε εκ νέου τη μεταφορά του.

Σύμφωνα με την κατάθεση του Ζ1, αλλά και την 4841/2004 ένορκη βεβαίωσή του ενώπιον του Ειρηνοδίκη Πειραιά, ο ασθενής δεν ήταν σε θέση να κάνει τέτοια δήλωση γιατί είχε απολέσει τις αισθήσεις και ο ίδιος είχε προβεί στη διαδικασία καρδιοαναπνευστικής ανάνηψης, ενώ είχε αναθέσει στον παραπάνω αδελφό της συζύγου του ασθενούς να αναζητήσει από το πλησιέστερο φαρμακείο αδρεναλίνη, χωρίς τούτο να γίνει εφικτό.

Είναι αναμφισβήτητο όμως, και αν έτσι έχουν τα πράγματα, ότι αποχώρησε και η κινητή μονάδα επείγουσας προνοσοκομειακής φροντίδας του ΕΚΑΒ χωρίς να προσφέρει οποιαδήποτε ιατρική βοήθεια στον ασθενή, προφανώς μετά από άρνηση είτε των παρευρισκόμενων συγγενών του ασθενούς είτε του προστρέξαντος για βοήθεια συναδέλφου του Ζ1 και προκαλεί ερωτηματικά γιατί ο τελευταίος δεν επέσπευσε την άμεση μεταφορά του ασθενούς με το τελευταίο ασθενοφόρο σε εφημερεύον νοσοκομείο, ενώ δεν κρίνεται πειστικός ο ισχυρισμός του ότι δεν ασχολήθηκε με το ασθενοφόρο γιατί είχε ξεκινήσει τη διαδικασία καρδιοαναπνευστικής ανάνηψης.

Τελικά και παρά τις προσπάθειες ανάνηψης ο Γ1, ηλικίας 53 ετών, απεβίωσε περί ώρα 19.30 την ίδια ημέρα. Μάλιστα ο ιατρός πιστοποίησε το θάνατο του Γ1, ο οποίος επήλθε, σύμφωνα με την πιστοποίηση, από "βαρύ εγκεφαλικό επεισόδιο, βαρύ αλλεργικό σοκ, υπέρταση". Δεν μερίμνησαν όμως ούτε ο ιατρός ούτε οι συγγενείς του Γ1 να γίνει νεκροψία-νεκροτομή και να συνταχθεί προς τούτο ιατροδικαστική έκθεση, ώστε να διαπιστωθεί με απόλυτη ακρίβεια η αιτία θανάτου του παραπάνω ασθενούς.

Οι εναγόμενοι ισχυρίζονται ότι ο θανών εμφάνιζε αλλεργία στα θαλασσινά και ότι το αλλεργικό σοκ, εξαιτίας του οποίου απεβίωσε οφείλεται στο ότι κατ' εκείνη την ημέρα, που έλαβε το παραπάνω φαρμακευτικό σκεύασμα, το γεύμα του περιείχε ψάρια. Ο μάρτυρας Ζ1 κατέθεσε ότι πράγματι το γεύμα του Γ1 εκείνη την ημέρα περιείχε χόρτα και ψάρι, όπως τον διαβεβαίωσε ο τελευταίος όσο διατηρούσε τις αισθήσεις του, πλην όμως, μολονότι ο Γ1 ήταν "λάτρης" των θαλασσινών, δεν είχε υποπέσει μέχρι τότε στην αντίληψή του ούτε είχε σχετική πληροφόρηση ότι εμφάνιζε αλλεργικές αντιδράσεις μετά τη λήψη θαλασσινών και ότι αν πράγματι τούτο συνέβαινε είτε ο ίδιος ως ιατρός θα είχε αποκλείσει την επιλογή θαλασσινών είτε δεν θα τα περιλάμβανε σε συνεχή βάση στο γεύμα του.

Αντίθετα οι Ζ2 και Ζ3, που εργάζονταν ως ιατρικός επισκέπτης και προϊστάμενος ιατρικών επισκεπτών αντίστοιχα για λογαριασμό της πρώτης εναγομένης υποστηρίζουν ότι ο θανών παρουσίαζε αλλεργικές αντιδράσεις, όταν έτρωγε θαλασσινά, είχαν δε τη σχετική πληροφόρηση από τον ίδιο λόγω της προσωπικής γνωριμίας που είχαν αναπτύξει στα πλαίσια της παραπάνω εργασίας τους.

Ο θανών όσο ζούσε είχε καλή υγεία με μοναδικό πρόβλημα αυτό της υπέρτασης, για την οποία λάμβανε κάποιον αναστολέα του μετατρεπτικού ενζύμου. Δισκία του φαρμακευτικού σκευάσματος AUGMENTIN ο θανών είχε λάβει και άλλες φορές στο παρελθόν, όπως περί τούτου κατέθεσε ο μάρτυρας Ζ1, αλλά και ο Ζ2 με την παραπάνω ένορκη βεβαίωσή του.

Δεν προέκυψε όμως ότι η σύγχρηση του AUGMENTIN με αναστολέα μετατρεπτικού ενζύμου είναι δυνατόν να προκαλέσει βαριά αλλεργική αντίδραση του ασθενή. Άλλωστε και στην περίληψη χαρακτηριστικών προϊόντος του έτους 1997, που επικαλούνται και προσκομίζουν οι εναγόμενοι, δεν αναφέρεται αλληλεπίδραση μεταξύ του επίμαχου φαρμάκου και του αναστολέα μετατρεπτικού ενζύμου.

Με βάση τα παραπάνω στοιχεία δεν αποδείχθηκε ότι ο θάνατος του Γ1 προήλθε από τη λήψη ή από παρενέργειες του φαρμακευτικού σκευάσματος AUGMENTIN, δεδομένου μάλιστα ότι δεν διενεργήθηκε και νεκροψία-νεκροτομή στη σωρό του παθόντος και βέβαια δεν συντάχθηκε σχετική ιατροδικαστική έκθεση, από την οποία να προκύπτει η ακριβής αιτία θανάτου τούτου και αν ο θάνατός του συνδέεται αιτιωδώς ή όχι με τη λήψη του παραπάνω φαρμάκου.

Ανεξαρτήτως τούτου, συνεχίζει η αναιρεσιβαλλόμενη, πρέπει να αναφερθούν και τα ακόλουθα: "Το συγκεκριμένο φαρμακευτικό σκεύασμα είναι αντιβιοτικό ευρέως φάσματος, κυκλοφορεί στην Ελλάδα από το έτος 1987 ... και η λήψη του από το Γ1 έγινε για την αντιμετώπιση πάθησης από εκείνες που ρητά εμπίπτουν στο πεδίο των ενδείξεων τούτου, που είναι οι ακόλουθες:

α) ..., β) ..., γ) ..., δ) λοιμώξεις δέρματος και μαλακών μορίων, ε) ... Η πάθηση για την αντιμετώπιση της οποίας χορηγήθηκε το πιο πάνω ιδιοσκεύασμα υπάγεται στη με στοιχ. δ' περίπτωση και επομένως η χρήση του φαρμάκου για την παραπάνω αιτία εντάσσεται στη συνήθη χρήση αυτού... Περαιτέρω, αποδείχθηκε, ότι παρά την ευρύτατη χρήση και τη μεγάλη αποτελεσματικότητα το παραπάνω φάρμακο είναι δυνατό να προκαλέσει σοβαρές παρενέργειες ακόμη και θάνατο του λήπτη.

Στο επικαλούμενο και προσκομιζόμενο από τις ενάγουσες φύλλο οδηγιών χρήσεως (ΦΟΧ), που φέρει τελευταία ημερομηνία αναθεώρησης 4.12.1997 και τοποθετείται μέσα σε κάθε κουτί συσκευασίας όλων των εγκεκριμένων φαρμάκων και (το οποίο) περιείχε τις ίδιες ενδείξεις και κατά την επίδικη περίοδο του έτους 1996, αναφέρεται μεγάλος αριθμός αντενδείξεων και επικίνδυνων παρενεργειών, χωρίς όμως να μνημονεύεται ότι ορισμένες από αυτές μπορούν να έχουν και θανατηφόρα αποτελέσματα.

Ωστόσο το φύλλο οδηγιών χρήσης (εφεξής ΦΟΧ) απευθύνεται κυρίως στους χρήστες του φαρμάκου για πληροφόρησή τους αναφορικά με αυτό και συντάσσεται με βάση την περίληψη χαρακτηριστικών του προϊόντος (SmPC), η οποία απευθύνεται στους γιατρούς για την ενημέρωσή τους. Την περίληψη χαρακτηριστικών του προϊόντος καταρτίζει η παραγωγός εταιρία με βάση την υποχρέωση που έχει έναντι του φορέα που εποπτεύει την κυκλοφορία του, δηλαδή στη συγκεκριμένη περίπτωση του Εθνικού Οργανισμού Φαρμάκων (ΕΟΦ), ο οποίος την εγκρίνει με σχετική απόφασή του.

Τις θανατηφόρες όμως αντιδράσεις του AUGMENTIN περιέγραφε η προσκομιζόμενη περίληψη χαρακτηριστικών προϊόντων (εφεξής SmPC) του έτους 1997, η οποία συνομολογείται από τους διαδίκους ότι ήταν του ιδίου περιεχομένου και κατά το χρόνο επέλευσης του θανάτου του Γ1, δηλαδή περιείχε επισήμανση του ενδεχομένου πρόκλησης θανάτου από τη λήψη του φαρμάκου, ενόψει του ότι δεν προσκομίζεται από τους διαδίκους η SmPC του έτους 1997...

Ειδικότερα στη SmPC του έτους 1997, στο στοιχείο 4.8 αναγράφονται στις αντιδράσεις υπερευαισθησίας διάφορες μορφές δερματικών ανωμαλιών, που ενδέχεται να προκαλέσει η χρήση του φαρμάκου και καταλήγουν με την επισήμανση "σοβαρές και περιστασιακά θανατηφόρες αντιδράσεις υπερευαισθησίας (αναφυλακτικές) έχουν αναφερθεί σε ασθενείς που βρίσκονται σε θεραπεία με πενικιλίνη".

Επίσης στις αντιδράσεις από το ήπαρ αναγράφεται ότι σπανίως έχουν αναφερθεί ηπατίτις και χολοστακτικός ίκτερος και ότι "σε εξαιρετικά σπάνιες περιπτώσεις έχουν αναφερθεί θάνατοι σε ασθενείς με υποκείμενη σοβαρή νόσο, που συγχρόνως ελάμβαναν και άλλα φάρμακα". Από τα παραπάνω στοιχεία που αναγράφονται στο επίμαχο φύλλο οδηγιών χρήσεως (ΦΟΧ) του φαρμακευτικού ιδιοσκευάσματος AUGMENTIN, προκύπτει ότι υπάρχει σ' αυτό εξαντλητική επισήμανση και απαρίθμηση όλων των πιθανών παρενεργειών που μπορεί να προκαλέσει η λήψη του παραπάνω φαρμάκου και μάλιστα τόσο σε ασθενείς με συγκεκριμένο ιστορικό ευαισθησίας σε φαρμακευτικές ουσίες, όσο και σε ασθενείς χωρίς ιστορικό, ακόμη δε και σε ασθενείς πάσχοντες από συγκεκριμένα νοσήματα που εμφανίζουν εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα.

Ιδιαίτερα τονίζεται ότι αντενδείκνυται η χρήση του σε ασθενείς που είναι αλλεργικοί στα αντιβιοτικά τύπου βήτα-λακτάμης ή έχουν εμφανίσει αλλεργική αντίδραση από τη λήψη κάποιου αντιβιοτικού. Έτσι το συγκεκριμένο φαρμακευτικό σκεύασμα AUGMENTIN κατά το χρόνο λήψης του από τον Γ1 δεν δύναται να κριθεί ελαττωματικό με την έννοια της ανεπαρκούς πληροφόρησης για τη χρήση και τις ιδιότητες του προϊόντος, αφού οι εναγόμενοι τήρησαν όλες τις υποχρεώσεις αναφορικά με το περιεχόμενο του ΦΟΧ του επίμαχου φαρμάκου, όπως όφειλαν....

Περαιτέρω, αφού ληφθεί υπόψη ότι το συγκεκριμένο φαρμακευτικό σκεύασμα χορηγείται μόνο με ιατρική συνταγή, η παράλειψη της αναγραφής ότι ορισμένες από τις αναφερόμενες στο ΦΟΧ παρενέργειες μπορούν να αποβούν θανατηφόρες για τον ασθενή, δεν αρκεί για να καταστήσει ελλιπή την επισήμανση των κινδύνων από τη λήψη του φαρμάκου κατά τα συναλλακτικά χρηστά ήθη και συνεπώς δεν συντρέχει περίπτωση παραβιάσεως της αρχής πρόνοιας.

Αυτό συμβαίνει γιατί ο γιατρός που χορηγεί το συγκεκριμένο φάρμακο είναι σε γνώση του κινδύνου πρόκλησης θανάτου από τις αναφερόμενες παρενέργειες με βάση την ενημέρωσή του από τη σχετική βιβλιογραφία και τα ιατρικά σεμινάρια, αλλά κυρίως από την περίληψη χαρακτηριστικών του προϊόντος (SmPC), η οποία στη συγκεκριμένη περίπτωση περιλάμβανε και θανατηφόρες επιδράσεις τούτου και συνεπώς σταθμίζει τα δεδομένα κάθε ιατρικού περιστατικού και κρίνει αν το φάρμακο μπορεί να αποβεί αποτελεσματικό για την αντιμετώπιση της συγκεκριμένης νόσου και πρέπει να χορηγηθεί στον ασθενή ή αν το ενδεχόμενο πρόκλησης ανεπιθύμητων παρενεργειών καθιστά τη χορήγηση τούτου μη ενδεδειγμένη.

Πρέπει δε να σημειωθεί, συνεχίζει η προσβαλλομένη, ότι η SmPC, όπως αυτή εγκρίθηκε από τον ΕΟΦ, ταυτίζεται κατά το μεγαλύτερο τμήμα της με το ΦΟΧ του συγκεκριμένου φαρμάκου, γεγονός που υποδηλώνει ότι το ΦΟΧ πραγματικά παρέχει πρωτίστως στους ασθενείς και δευτερευόντως στους ιατρούς (που ενημερώνονται, όπως προαναφέρθηκε, προεχόντως από το SmPC) όλες τις απαραίτητες πληροφορίες που θα τους οδηγήσουν στην απόφαση για τη χρήση του φαρμάκου.

Άλλωστε κατά το χρόνο του θανάτου του Γ1 ήταν γνωστές στον ιατρικό κόσμο και, όπως προαναφέρθηκε και στον ίδιο τον Γ1, ο οποίος ήταν (ο ίδιος) ιατρός παθολόγος και διευθυντής της νεφρολογικής κλινικής του "ΛΑΪΚΟΥ" Νοσοκομείου Αθηνών, οι αλλεργικές επιδράσεις του AUGMENTIN ..., καθώς και οι, έστω και σπάνιες θανατηφόρες αντιδράσεις υπερευαισθησίας που είχαν καταγραφεί, κυρίως στην αλλοδαπή με βάση την περίληψη χαρακτηριστικών του προϊόντος και τα σχετικά δημοσιεύματα των εντύπων μέσων ενημέρωσης.

Έτσι σε κάθε περίπτωση, καταλήγει, δεν αποδείχθηκε ότι αυτή η παράλειψη των εναγομένων να αναφέρουν στο συγκεκριμένο ΦΟΧ του AUGMENTIN πως ορισμένες από τις παρενέργειες από τη λήψη του φαρμάκου μπορούσαν να επιφέρουν ακόμη και το θάνατο του ασθενούς, συνδέεται στη συγκεκριμένη περίπτωση αιτιωδώς με τον επελθόντα θάνατο του Γ1, ούτε επίσης ότι σε περίπτωση τέτοιας καταγραφής, αυτή και μόνο θα είχε ως αποτέλεσμα ο συνάδελφος του θανόντος ιατρός να του υποδείξει τη λήψη άλλου φαρμάκου με λιγότερες παρενέργειες από αυτές του AUGMENTIN, αφού ο ίδιος ο Γ1 είχε λάβει στο παρελθόν κατ' επανάληψη δισκία του συγκεκριμένου φαρμάκου και ως ιατρός γνωρίζει, όπως προαναφέρθηκε, από την περίληψη των χαρακτηριστικών του συγκεκριμένου προϊόντος, τη σχετική βιβλιογραφία και τα ιατρικά σεμινάρια, όχι μόνο τις αλλεργικές επιδράσεις αλλά και τις σπάνιες θανατηφόρες αντιδράσεις υπερευαισθησίας του παραπάνω φαρμάκου και μπορούσε να σταθμίσει και ο ίδιος αν θα έπρεπε να προβεί ή όχι στη λήψη του για την αποκατάσταση της παραπάνω φλεγμονής.

Κατ' ακολουθίαν όλων αυτών, το Εφετείο έκρινε ότι δεν στοιχειοθετείται αδικοπρακτική συμπεριφορά των εναγομένων για το θάνατο του Γ1 και η αγωγή είναι αβάσιμη κατ' ουσίαν. Όπως προκύπτει από τις ανωτέρω παραδοχές και σκέψεις το Εφετείο απέρριψε την αγωγή των αναιρεσειουσών δεχόμενο, κατά κύρια αιτιολογία, ότι δεν αποδείχθηκε ότι η αιτία του θανάτου του Γ1 υπήρξε η λήψη του φαρμάκου.

Περαιτέρω, με επικουρική αιτιολογία, το Εφετείο δέχθηκε ότι, ανεξαρτήτως αυτού, το επίμαχο ΦΟΧ περιέχει εξαντλητική επισήμανση και απαρίθμηση όλων των πιθανών παρενεργειών του φαρμάκου για όλες τις κατηγορίες ασθενών έτσι ώστε δεν μπορεί να κριθεί ως προϊόν ελαττωματικό με την έννοια της ανεπαρκούς πληροφορήσεως των χρηστών, σε κάθε δε περίπτωση δεν αποδείχθηκε ότι η παράλειψη των εναγομένων να αναφερούν στο ΦΟΧ του φαρμάκου ότι ορισμένες παρενέργειες μπορούσαν να επιφέρουν ακόμη και θάνατο του ασθενούς συνδέεται στη συγκεκριμένη περίπτωση αιτιωδώς με τον θάνατο του Γ1.

Τέλος, δεν προκύπτει ότι το δικαστήριο της ουσίας με την προσβαλλόμενη απόφαση, προκειμένου να καταλήξει στην απόρριψη της αγωγής, δέχθηκε υπό οιανδήποτε μορφή ισχυρισμό των εναγομένων περί "αποκλειστικής υπαιτιότητας" του ασθενούς. Με την ως άνω κρίση του το Εφετείο δεν παραβίασε ευθέως ή εκ πλαγίου τις ουσιαστικού δικαίου διατάξεις των άρθρων 914, 200, 281, 288, 925 και 932 ΑΚ.

Διότι με πληρότητα, σαφήνεια και χωρίς λογικά κενά και αντιφάσεις δέχεται (κατά την κύρια αιτιολογία του) ότι δεν αποδείχθηκε ότι ο θάνατος του Γ1 οφείλεται στη λήψη του φαρμάκου AUGMENTIN, ήτοι ότι το γεγονός αυτό (λήψη του φαρμάκου) αποτέλεσε έναν από τους αναγκαίους όρους του ζημιογόνου αποτελέσματος και, επομένως, συνδέεται αιτιωδώς με αυτό, με βάση δε την παραδοχή αυτή δεν συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής των ως άνω διατάξεων.

Επομένως το δικαστήριο της ουσίας δεν υπέπεσε στις αναιρετικές πλημμέλειες των αριθμών 1 και 19 του άρθρου 559 ΚΠολΔ, ο δε αντίθετος πρώτος πρόσθετος λόγος αναιρέσεως είναι απορριπτέος ως αβάσιμος. Περαιτέρω οι πρώτος, τρίτος, έβδομος, κατά το πρώτο μέρος του, όγδοος, κατά το πρώτο μέρος του, και δέκατος λόγοι του αναιρετηρίου, καθώς και ο δεύτερος πρόσθετος λόγος, με τους οποίους αποδίδονται στην προσβαλλόμενη απόφαση οι πλημμέλειες της ευθείας και εκ πλαγίου παραβιάσεως των ίδιων ως άνω διατάξεων ουσιαστικού δικαίου (άρθρο 559 αριθ. 1 και 19 ΚΠολΔ), αναφορικά όμως με την προαναφερόμενη επάλληλη αιτιολογία της για την απόρριψη της αγωγής, είναι απορριπτέοι προεχόντως ως αλυσιτελείς, αφού η κύρια αιτιολογία, που στηρίζει αυτοτελώς το διατακτικό, δεν πλήττεται αποτελεσματικώς.

Τέλος οι εκ του άρθρου 559 αριθ. 1 και 19 ΚΠολΔ έκτος και ένατος λόγοι αναιρέσεως, με τους οποίους πλήττεται η απόφαση για παραβίαση κανόνος ουσιαστικού δικαίου και για έλλειψη νόμιμης βάσεως σχετικά με την αποδοχή ισχυρισμού των εναγομένων περί αποκλειστικής υπαιτιότητας του αποβιώσαντος Γ1 (άρθρο 300 ΑΚ), πρέπει να απορριφθούν ως στηριζόμενοι σε ανακριβή προϋπόθεση.

Διότι αποδίδουν στην προσβαλλόμενη απόφαση περιεχόμενο που δεν έχει, αφού το Εφετείο, κατά τα ανωτέρω, δεν έκανε δεκτό τέτοιο ισχυρισμό των εναγομένων. Κατά το άρθρο 562 § 2 ΚΠολΔ είναι απαράδεκτος λόγος αναιρέσεως που στηρίζεται σε ισχυρισμό, ο οποίος δεν προτάθηκε νομίμως στο δικαστήριο της ουσίας, εκτός αν πρόκειται α) για παράβαση που δεν μπορεί να προβληθεί στο δικαστήριο της ουσίας, β) για σφάλμα που προκύπτει από την ίδια την απόφαση και γ) για ισχυρισμό που αφορά τη δημόσια τάξη.

Η διάταξη αυτή, η οποία αποτελεί εκδήλωση της θεμελιώδους αρχής ότι ο Άρειος Πάγος ελέγχει τη νομιμότητα της αποφάσεως του δικαστηρίου της ουσίας με βάση την πραγματική και νομική κατάσταση που όφειλε να λάβει υπόψη του ο ουσιαστικός δικαστής, καθιερώνει ειδική προϋπόθεση του παραδεκτού των λόγων αναιρέσεως, η συνδρομή της οποίας πρέπει να προκύπτει από το αναιρετήριο.

Πρέπει δηλαδή ν' αναφέρεται ότι ο ισχυρισμός που στηρίζει το λόγο αναιρέσεως, είχε προταθεί στο δικαστήριο, το οποίο εξέδωσε την προσβαλλόμενη απόφαση, και μάλιστα ότι είχε προταθεί νομίμως. Εν όψει αυτών, ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως, όπως αυτός εκτιμάται, κατά τον οποίο το Εφετείο κατ' εσφαλμένη εφαρμογή του νόμου έλαβε υπόψη του μη επιτρεπόμενα αποδεικτικά μέσα και ειδικότερα έλαβε υπόψη καταθέσεις μαρτύρων εξαιρετέων, έτσι δε υπέπεσε στην πλημμέλεια του αριθμού 11 του άρθρου 559 ΚΠολΔ, πρέπει ν' απορριφθεί προεχόντως ως αόριστος, αφού ο αναιρεσείων δεν προβάλλει ότι τον σχετικό ισχυρισμό περί απαραδέκτου, που δεν εμπίπτει σε κάποια από τις εξαιρέσεις του άρθρου 562 § 2 ΚΠολΔ, προέτεινε ως όφειλε στο δικαστήριο της ουσίας.

Κατά την έννοια του άρθρου 559 αριθ. 20 ΚΠολΔ, έγγραφα, η παραμόρφωση του περιεχομένου των οποίων ιδρύει τον προβλεπόμενο από τη διάταξη αυτή λόγο αναιρέσεως, είναι εκείνα που χαρακτηρίζονται ως αποδεικτικά μέσα στα άρθρα 339 και 432 επ του ίδιου Κώδικα. Ως εκ τούτου, δεν είναι έγγραφα εκείνα που αποτυπώνουν στο περιεχόμενό τους άλλα αποδεικτικά μέσα, όπως είναι τα πρακτικά των δικαστηρίων και οι εκθέσεις του εισηγητή δικαστή, κατά το μέρος που περιέχουν τις καταθέσεις των μαρτύρων αποδείξεως και ανταποδείξεως, καθώς και οι ένορκες βεβαιώσεις ενώπιον ειρηνοδίκη ή συμβολαιογράφου.

Συνεπώς, ο τέταρτος λόγος αναιρέσεως, με τον οποίο πλήττεται η προσβαλλόμενη απόφαση διότι το Εφετείο παραμόρφωσε το περιεχόμενο της ένορκης βεβαιώσεως του Ζ1 ενώπιον του Ειρηνοδίκη Πειραιά, είναι απορριπτέος ως απαράδεκτος. Όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση, το Εφετείο, προκειμένου να καταλήξει στο αποδεικτικό του πόρισμα ως προς την αγωγή των αναιρεσειουσών, έλαβε υπόψη του τις καταθέσεις των εξετασθέντων μαρτύρων και τα εκατέρωθεν επικαλούμενα και νομίμως προσκομιζόμενα έγγραφα. Από τη διατύπωση αυτή, αλλά και από το αιτιολογικό της προσβαλλόμενης αποφάσεως προκύπτει, χωρίς καμία αμφιβολία, ότι το Εφετείο, μαζί με όλα τα υπόλοιπα αποδεικτικά μέσα, έλαβε υπόψη και συνεκτίμησε και τα αναφερόμενα στον πέμπτο λόγο αναιρέσεως αυτού έγγραφα του ΕΚΑΒ. Επομένως ο λόγος αυτός της αιτήσεως αναιρέσεως, με τον οποίο προσάπτεται στο Εφετείο η αιτίαση ότι δεν έλαβε υπόψη του τα εν λόγω έγγραφα και έτσι υπέπεσε στην πλημμέλεια του αναιρετικού λόγου του άρθρου 559 αριθ. 11 ΚΠολΔ, είναι αβάσιμος και πρέπει να απορριφθεί.

Κατά το άρθρο 559 αριθ. 20 ΚΠολΔ ιδρύεται λόγος αναιρέσεως εάν το δικαστήριο παραμόρφωσε το περιεχόμενο εγγράφου, με το να δεχθεί πραγματικά γεγονότα προφανώς διαφορετικά από εκείνα που διαλαμβάνονται σ' αυτό. Από την ανωτέρω διάταξη προκύπτει ότι η πλημμέλεια υπάρχει όταν το δικαστήριο της ουσίας από εσφαλμένη ανάγνωση αποδεικτικού εγγράφου αποδίδει σ' αυτό περιεχόμενο καταδήλως διαφορετικό από το αληθινό και όχι όταν, από την αξιολόγηση του αληθινού περιεχομένου του εγγράφου, καταλήγει, από λανθασμένη εκτίμηση, σε συμπέρασμα διαφορετικό από εκείνο, το οποίο θεωρεί ως ορθό ο αναιρεσείων, διότι τότε πρόκειται για αιτίαση που ανάγεται στην εκτίμηση πραγμάτων, η οποία είναι αναιρετικώς ανέλεγκτη, κατά το άρθρο 561 παρ. 1 ΚΠολΔ. Επομένως, οι έβδομος και όγδοος λόγοι αναιρέσεως, κατά το δεύτερο μέρος τους, που αποδίδουν στο Εφετείο την πλημμέλεια της παραμορφώσεως του φύλλου οδηγιών χρήσεως (ΦΟΧ) και της περιλήψεως χαρακτηριστικών του προϊόντος (SmPC) του επίμαχου φαρμακευτικού σκευάσματος, η οποία όμως, όπως διατυπώνεται στο αναιρετήριο, συνίσταται όχι σε σφάλμα αναγνώσεώς του κατά την προεκτεθείσα έννοια, αλλά σε σφάλμα εκτιμήσεως του περιεχομένου του, πρέπει να απορριφθούν ως αβάσιμοι.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 23.10.2006 αίτηση των Χ1, Χ2 και Χ3, για αναίρεση της 722/2006 αποφάσεως του Εφετείου Αθηνών. Και

Καταδικάζει τις αναιρεσείουσες στη δικαστική δαπάνη των αναιρεσιβλήτων, την οποία ορίζει στο ποσό των χιλίων διακοσίων (1.200) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα, στις 15 Φεβρουαρίου 2008. Και

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα, σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 3 Μαρτίου 2008.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ