Supreme Court remands appeal case for retrial due to lower court's failure to consider alleged fictitious contract claim.

Απόφαση 2306 / 2009 (Γ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 2306/2009

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Γ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Δημήτριο Κανελλόπουλο, Αντιπρόεδρο, Ελισάβετ Μουγάκου-Μπρίλλη, Λεωνίδα Ζερβομπεάκο, Μιχαήλ Θεοχαρίδη και Κωνσταντίνο Τσόλα, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 4 Νοεμβρίου 2009, με την παρουσία και της γραμματέως Φωτεινής Σαμέλη, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

ΤΗς αναιρεσείουσας:Χ, κατοίκου ..., ατομικώς και ως ασκούσης την γονική μέριμνα του ανηλίκου τέκνου της Νικολάου Μαργάρη του Νικολάου, η οποία εκπροσωπήθηκε από την πληρεξούσια δικηγόρο της Μαργετίνα Στεφανάτου.

Των αναιρεσίβλητων: 1.Ψ χας Ζ, , 2.Ψ2 και 3.ψ3, κατοίκων ..., οι οποίες εκπροσωπήθηκαν από τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Αλέξανδρο Τζίμα με δήλωση του άρθρου 242 παρ.2 του ΚΠολΔ.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 10-1-2003 αγωγή των ήδη αναιρεσίβλητων, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Αθηνών. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 241/2005 μη οριστική, 5740/2006 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 6739/2007 του Εφετείου Αθηνών. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί η αναιρεσείουσα με την από 25-2-2008 αίτησή της.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης Κωνσταντίνος Τσόλας ανέγνωσε την από 15-10-2009 έκθεσή του, με την οποία εισηγήθηκε να γίνει δεκτή η αίτηση αναίρεσης κατά παραδοχή του αναφερόμενου στο σκεπτικό λόγου της.

Η πληρεξούσια της αναιρεσείουσας ζήτησε την παραδοχή της αίτησης και την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Ι. - Από τις διατάξεις των άρθρων 138 και 139 ΑΚ, οι οποίες ορίζουν η μεν πρώτη ότι "Δήλωση βούλησης που δεν έγινε στα σοβαρά παρά μόνο φαινομενικά (εικονική) είναι άκυρη. Άλλη δικαιοπραξία που καλύπτεται κάτω από την εικονική είναι έγκυρη αν τα μέρη την ήθελαν και συντρέχουν οι όροι που απαιτούνται για τη σύστασή της", η δε δεύτερη ότι "Η εικονικότητα δεν βλάπτει εκείνον που συναλλάχθηκε αγνοώντας την", συνάγεται ότι σε περίπτωση εικονικότητας της σύμβασης πώλησης και μεταβίβασης κατά κυριότητα ακινήτου, η οποία εικονικότητα αφορά στο πρόσωπο του αγοραστή, για να ισχύει η σύμβαση όχι για τον φαινομενικά εμφανιζόμενο ως αγοραστή, αλλά για το καλυπτόμενο από εκείνον πρόσωπο, ήτοι τον πραγματικό αγοραστή, απαιτείται γνώση και αντίστοιχη συμφωνία όλων των εμπλεκομένων, δηλαδή του πωλητή, του φαινομενικού αγοραστή και του πραγματικού αγοραστή, ότι η σύμβαση καταρτίζεται όχι με τον φαινομενικό αλλά με τον πραγματικό αγοραστή.

Τέλος, όταν η εικονικότητα στη σύμβαση αναφέρεται στο πρόσωπο του αγοραστή, η σύμβαση είναι άκυρη και γι' αυτό θεωρείται σαν να μην έγινε ως προς τον φαινομενικό αγοραστή, ισχύοντας αντίστοιχα για τον πραγματικό αγοραστή, η ακυρότητα δε αυτή είναι απόλυτη, δηλαδή μπορεί να προταθεί από καθέναν που έχει έννομο συμφέρον, σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 180 ΑΚ και 68 και 70 ΚΠολΔ.

Συνακόλουθα, για να είναι ορισμένος και άρα να προτείνεται παραδεκτά ο ισχυρισμός περί εικονικότητας μιας συμβάσεως πωλήσεως και μεταβιβάσεως κατά κυριότητα ακινήτου, ως προς το πρόσωπο του αγοραστή, πρέπει να μνημονεύεται σ' αυτήν, εκτός άλλων, ότι υπήρξε σχετική συμφωνία μεταξύ του πωλητή, του φαινομενικού αγοραστή και του πραγματικού αγοραστή.

Εξάλλου από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 1801, 1802,1807 και 1853 ΑΚ προκύπτει ότι, εάν ο διαθέτης διέθεσε με τη διαθήκη του ορισμένο μέρος της περιουσίας του, ως προς το υπόλοιπο χωρεί η εξ αδιαθέτου διαδοχή, εκτός αν οι τετιμημένοι, κατά τη βούληση του διαθέτη, εγκαταστάθηκαν ως αποκλειστικοί κληρονόμοι, οπότε, στην περίπτωση αυτή, γίνεται ανάλογη αύξηση των μερίδων τους, ώστε οι εγκατάστατοι να λάβουν ολόκληρη την κληρονομία.

Πότε αυτό συμβαίνει, δηλαδή ότι η εγκατάσταση έγινε κατά τέτοιο τρόπο ώστε να αποκλείεται η εξ αδιαθέτου διαδοχή, είναι ζήτημα ερμηνείας της διαθήκης (άρθρο 173 ΚΠολΔ). Τέλος, κατά την έννοια της διάταξης του άρθρου 559 αριθ. 8 περ. α ΚΠολΔ, σύμφωνα με την οποία αναίρεση επιτρέπεται αν το δικαστήριο παρά το νόμο έλαβε υπόψη πράγματα που δεν προτάθηκαν και έχουν ουσιώδη επίδραση στην έκβαση της δίκης, ως "πράγματα" νοούνται οι αυτοτελείς πραγματικοί ισχυρισμοί, οι οποίοι τείνουν στη θεμελίωση, κατάλυση ή παρακώλυση του ασκούμενου με την αγωγή ή ένσταση ουσιαστικού ή δικονομικού δικαιώματος (ΟλΑΠ 3/1997) και ως μη πρόταση των "πραγμάτων" νοείται είτε το ότι αυτά δεν προτάθηκαν είτε το ότι αυτά προτάθηκαν μεν αλλά δικονομικά απαραδέκτως, όπως συμβαίνει όταν αυτά κατά την πρότασή τους αναφέρθηκαν με αοριστία, το δε δικαστήριο τα έλαβε υπόψη ως αναφερόμενα χωρίς αοριστία Στην προκείμενη περίπτωση το Εφετείο, όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφασή του, δέχθηκε, μεταξύ άλλων, και τα ακόλουθα κρίσιμα περιστατικά:

Στις 3-1-2002 απεβίωσε στην... ο Ζ. Μοναδικούς πλησιέστερους συγγενείς του άφησε την πρώτη ενάγουσα-σύζυγό του και τις δεύτερη και τρίτη των εναγουσών θυγατέρες του, καθώς και το νομίμως αναγνωρισθέν και κυοφορούμενο κατά τον χρόνο της σύνταξης της παρακάτω διαθήκης, εκτός γάμου, τέκνο του, που απέκτησε με την εναγομένη και εκπροσωπούμενο ήδη απ' αυτήν, Ζ, οι οποίες έτσι (ενάγουσες) είναι εξ αδιαθέτου κληρονόμοι του και νόμιμοι μεριδιούχοι κατά ποσοστό 1/8 η καθεμία.

Ο αποβιώσας κατάρτισε την από 23-2-2001 ιδιόγραφη διαθήκη, που δημοσιεύθηκε νόμιμα, με την οποία όρισε τα εξής: "...Επιθυμώ να περιοριστούν η νόμιμη σύζυγος μουΨ και τα δύο παιδιά Ψ2και Ψ3 στη νόμιμη μοίρα επί της περιουσίας μου και διαθέτω αυτή μετά το θάνατο μου, ως εξής: α)Στη νόμιμη σύζυγο μου Ψ και στις δύο κόρες μου Ψ2 και Ψ3, εξ αδιαιρέτου κατά το νόμιμο ποσοστό επί της νομίμου μοίρας που αναλογεί σε κάθε μία, να περιέλθουν:

Το δικαίωμά μου επί ενός διαμερίσματος που βρίσκεται στον ... επί της ... και .... Το δικαίωμά μου επί ενός διαμερίσματος που βρίσκεται στην ... επί της .... Στη νόμιμη σύζυγό μου Ψ αγόρασα επ' ονόματί της την 2-6-1990 με δικά μου χρήματα έναντι 3.240.000 δρχ. ένα παραθαλάσσιο οικόπεδο στη θέση .... β) Το σύνολο της περιουσίας μου που βρίσκεται στη..., δηλ.

το οικόπεδο μετά της επ' αυτού παλαιάς οικίας, επί της ... και το όμορον αυτού οικόπεδο 65 τ. μ επιφανείας, μετά μικρού οικίσκου, με τα συστατικά και παραρτήματά τους ως παν ό,τι άλλο μου ανήκει στη ... να περιέλθει στο παιδί μου που θα γεννηθεί από την Χ την 1 Σεπτεμβρίου 2001, κατά ψιλή κυριότητα και κατά επικαρπίας δικαίωμα στην μητέρα του και αγαπημένη σύντροφό μου Χ.

Ένα αυτοκίνητο παλαιό 17 χρόνων ... να περιέλθει στην Χ". Περαιτέρω το Εφετείο δέχεται, ότι ο κληρονομούμενος στις 2-6-1990 αγόρασε, με δικά του χρήματα, το ως άνω αναφερόμενο στη διαθήκη παραθαλάσσιο οικόπεδο, που βρίσκεται στη θέση ... της περιφέρειας ..., εμβαδού 527 τ.μ αντί τιμήματος 3.240.000 δρχ. ή 9.508 ευρώ. Η αγορά όμως έγινε φαινομενικά στο όνομά του, στην πραγματικότητα όμως (έγινε) για λογαριασμό της νόμιμης συζύγου του ενάγουσας Ψ.

Ειδικότερα αποδείχθηκε, είπε το Εφετείο, ότι με το ...αγοραπωλητήριο συμβόλαιο της Συμβολαιογράφου Βόλου ..., ο κληρονομούμενος φέρεται ότι αγόρασε και ότι περιήλθε κατά κυριότητα σε αυτόν από τους πωλητές ... το ανωτέρω οικόπεδο των 527 τ.μ., πλην όμως η σύμβαση αυτή ήταν εικονική ως προς το πρόσωπο του εμφανισθέντος ως αγοραστή και φαινομενικά φέρεται αυτός ως αγοραστής, ενώ στην πραγματικότητα αυτός το αγόρασε για τη νόμιμη σύζυγό του, που ήταν η αληθινή αγοράστρια (υποκρυπτόμενη αγοράστρια) κατά τη συμφωνία και σε γνώση τελούντων όλων των συμβαλλομένων και, συνεπώς, υπέρ αυτής ισχύει ως αληθινής αγοράστριας, όπως βάσιμα, κατ' εκτίμηση των διαλαμβανομένων στην αγωγή ισχυρισμών, υποστηρίζουν οι ενάγουσες όσον αφορά στην εικονικότητα της σύμβασης αυτής ως προς το πρόσωπο του αγοραστή με αληθινή αγοράστρια την 1η ενάγουσα, και τούτο αποδεικνύεται ιδία και από το ίδιο το περιεχόμενο της διαθήκης, όπως παραπάνω εκτέθηκε ως προς το ακίνητο αυτό "αγόρασα επ' ονόματί της...ένα παραθαλάσσιο οικόπεδο στη θέση ...".

Ακολούθως το Εφετείο δέχεται ότι το ακίνητο αυτό ναι μεν δεν αποτελεί περιουσιακό στοιχείο της κληρονομίας, πλην όμως το χρηματικό ποσό που δόθηκε για την αγορά του από τον κληρονομούμενο αποτελεί δωρεά προς την αληθινή αγοράστρια που υπολογίζεται κατ' άρθρο 1831 §2 ΑΚ, ανεξάρτητα του ότι παρήλθε 10ετία, εφόσον πρόκειται για δωρεά προς νόμιμο μεριδιούχο.

Στη συνέχεια το Εφετείο, αφού εκτίμησε την αξία όλων των αντικειμένων της κληρονομίας (εκτός του πιο πάνω οικοπέδου) και πρόσθεσε στη συνολική αξία της πραγματικής κληρονομικής ομάδας εκ 145.200 ευρώ την ως άνω δωρεά των 9.508 ευρώ προέβη, με βάση την αξία της πλασματικής κληρονομικής ομάδας, ανερχομένης στο ποσό των 154.708 (145.200+9.508) ευρώ, στον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας των εναγουσών, την οποία προσδιόρισε στα αναφερόμενα (στην προσβαλλόμενη απόφασή του) ποσοστά εξ αδιαιρέτου για την καθεμία από αυτές, στα οποία (ποσοστά) είχε προσδιοριστεί (η νόμιμη μοίρα τους) και με την πρωτοβάθμια 5740/2006 απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, η οποία όμως, αναφορικά με το ως άνω παραθαλάσσιο οικόπεδο, που βρίσκεται στην θέση ...

της περιφέρειας ... είχε δεχθεί ότι το είχε αγοράσει ο διαθέτης επ' ονόματί της πρώτης ενάγουσας-συζύγου του με δικά του χρήματα, τα οποία και υπολόγισε για την εξεύρεση της νόμιμης μοίρας των εναγουσών. Με βάση τις παραδοχές αυτές το Εφετείο αναγνώρισε το κληρονομικό δικαίωμα των εναγουσών ως νόμιμων μεριδούχων στην κληρονομία του πατέρα τους κατά τα εν λόγω ποσοστά επί των επίδικων κληρονομιαίων ακινήτων (δύο ισόγειων οικιών και του αυτοκινήτου) και στην συνέχεια, αφού αντικατέστησε τις αιτιολογίες της εκκαλούμενης απόφασης, αναφορικά με το ως άνω οικόπεδο, απέρριψε ως ουσιαστικώς αβάσιμη την έφεση των αναιρεσειόντων, οι οποίοι, εκτός των άλλων, προέβαλαν με αυτή τον ισχυρισμό, ότι το ως άνω οικόπεδο αποτελούσε στοιχείο της κληρονομιαίας περιουσίας του διαθέτη, το οποίο από πλάνη του δεν διατέθηκε με την ανωτέρω διαθήκη και ως προς το οποίο χωρεί η εξ αδιαθέτου διαδοχή.

Όπως προκύπτει από το δικόγραφο της ένδικης αγωγής των αναιρεσιβλήτων κατά των αντιδίκων τους- αναιρεσειόντων, το οποίο εκτιμά, κατ' άρθρο 561 παρ.2 του ΚΠολΔ, ως διαδικαστικό έγγραφο ο 'Αρειος Πάγος, αυτές ισχυρίστηκαν, αναφορικά με το πιο πάνω ακίνητο, που αφορά το ... αγοραπωλητήριο συμβόλαιο της Συμβολαιογράφου Βόλου ..., επί λέξει, τα εξής: "από την διατύπωση του κειμένου της διαθήκης, ερμηνευομένη όπως απαιτεί η καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη και έθιμα συνάγεται αβίαστα ότι ο αποβιώσας ήθελε να εξαιρέσει από τη διαθήκη και την εξ αδιαθέτου διαδοχή το οικόπεδο που βρίσκεται στην θέση ...

της περιφέρειας ..., το οποίο σύμφωνα με την αναγραφομένη στην διαθήκη δήλωσή του επιθυμούσε να περιέλθει στην πρώτη εξ ημών ως αποκτηθέν επ' ονόματί του μεν, πλην όμως για λογαριασμό της πρώτης εξ ημών", γι' αυτό ζητήθηκε με την αγωγή ν' αναγνωριστεί, "κατ' ορθή ερμηνεία της βουλήσεως του διαθέτη", ότι το πιο πάνω ακίνητο περιήλθε κατά πλήρη κυριότητα και νομή στην πρώτη ενάγουσα.

Από τα ανωτέρω που αναγράφονται στην αγωγή δεν υποδηλώνεται ότι οι ενάγουσες προέβαλαν και μάλιστα ορισμένως, και άρα παραδεκτώς, ισχυρισμό εικονικότητας, ως προς το πρόσωπο του αγοραστή, που στηρίζεται στη διάταξη του άρθρου 138 ΑΚ. Καμία αναφορά δεν γίνεται στην αγωγή για εικονικότητα της συμβάσεως πωλήσεως, ούτε και φυσικά περί υπάρξεως σχετικής συμφωνίας μεταξύ των πωλητών, (τα ονόματα των οποίων ούτε καν αναφέρονται), του φαινομενικού αγοραστή και του πραγματικού αγοραστή.

Επομένως, το Εφετείο, με το να δεχθεί ότι στην αγωγή περιείχετο ο ως άνω ισχυρισμός περί εικονικότητας της συμβάσεως πωλήσεως, που καταρτίστηκε με το... αγοραπωλητήριο συμβόλαιο της Συμβολαιογράφου Βόλου ..., ο οποίος είναι ουσιώδης, αφού έτσι το πιο πάνω ακίνητο δεν αποτελεί στοιχείο της κληρονομιαίας περιουσίας και δεν χωρεί ως προς αυτό, όπως οι αναιρεσίβλητες προβάλλουν, η εξ αδιαθέτου διαδοχή, υπέπεσε στην πλημμέλεια, που προβλέπεται από τον αριθ. 8 περ.

α' του άρθρου 559 ΚΠολΔ, της παρά το νόμο λήψεως υπόψη πραγμάτων που δεν προτάθηκαν.

Συνεπώς είναι βάσιμος ο σχετικός πρώτος λόγος της αναίρεσης, κατά το πρώτο μέρος του, από τον αριθ.8 περ.α' του άρθρου 559 ΚΠολΔ.

V.-Κατ' ακολουθίαν, πρέπει να αναιρεθεί η προσβαλλόμενη απόφαση, να παραπεμφθεί η υπόθεση, για περαιτέρω εκδίκαση, στο ίδιο δικαστήριο, συγκροτούμενο από άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που εξέδωσαν την αναιρούμενη απόφαση (άρθρο 580 παρ. 3 ΚΠολΔ), και να καταδικαστούν οι αναιρεσίβλητες στα δικαστικά έξοδα των αναιρεσειόντων, που κατέθεσαν προτάσεις, κατά το νόμιμο και βάσιμο αίτημα των τελευταίων (άρθρα 176, 183 και 191παρ.2 ΚΠολΔ).

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

ΑΝΑΙΡΕΙ την 6739/2007 απόφαση του Εφετείου Αθηνών.

ΠΑΡΑΠΕΜΠΕΙ την υπόθεση, για περαιτέρω εκδίκαση, στο ίδιο δικαστήριο, συντιθέμενο από άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που εξέδωσαν την αναιρούμενη απόφαση.

ΚΑΤΑΔΙΚΑΖΕΙ τις αναιρεσίβλητες στα δικαστικά έξοδα των αναιρεσειόντων, τα οποία ορίζει στο ποσό των δύο χιλιάδων (2.000) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 17 Νοεμβρίου 2009.

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα, σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 16 Δεκεμβρίου 2009.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ