221/2014 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 221 / 2014 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 221/2014

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Νικόλαο Λεοντή, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Βασιλική Θάνου-Χριστοφίλου, Δημητρούλα Υφαντή, Ιωάννα Πετροπούλου και Γρηγόριο Λαπατά Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, την 1 Νοεμβρίου 2013, με την παρουσία και της Γραμματέως Ελένης Τσιουρή, για να δικάσει μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Ελληνικού Δημοσίου που εκπροσωπείται νόμιμα από τον Υπουργό Οικονομίας και Οικονομικών, το οποίο εκπροσωπήθηκε από τον Πάρεδρο του ΝΣΚ Ευάγγελο Μαρίνη και δεν κατέθεσε προτάσεις.

Των αναιρεσιβλήτων: 1 Μ. Ε. 2 Β. Ε., 3 Φ. Ε., 4 Α. Ε., όλων κατοίκων …ως εξ αδιαθέτου κληρονόμων του αποβιώσαντος αρχικώς αναιρεσείοντος Λ. Ε., και 5Φ. Ε. Μ. συζ. Π., 6 Ο. Κ., 7 Α.-Σ. Κ., 8 Μ. Π. Κ., όλων κατοίκων ..., ως εκ διαθήκης κληρονόμων του αποβιώσαντος αρχικώς αναιρεσείοντος Π. Ε., όλοι οι ανωτέρω εκπροσωπήθηκαν από τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Νικόλαο Κουβουκλιανό με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ.2 και κατέθεσε προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την υπ' αρ 1318/ΤΠσ/ 190/2002, αγωγή των ήδη αρχικώς αναιρεσειόντων, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Ηρακλείου. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 174/1318/190/2003 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου που έκρινε αναρμόδιο το ως άνω δικαστήριο και παρέπεμψε την υπόθεση για εκδίκαση στο Εφετείο Κρήτης.

Εκδόθηκε η 201/2005 προδικαστική απόφαση και 526/2008 οριστική του Εφετείου Κρήτης. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί το αναιρεσείον με την από 18-5-2009 αίτησή του.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης, Γρηγόριος Λαπατάς, ανέγνωσε την από 21-9-2010 έκθεση του κωλυομένου να συμμετάσχει στην σύνθεση Αρεοπαγίτη Βασιλείου Λαμπρόπουλου, με την οποία εισηγήθηκε την απόρριψη του μοναδικού λόγου της αιτήσεως αναιρέσεως.

Ο πληρεξούσιος του αναιρεσείοντος ζήτησε την παραδοχή της αιτήσεως και την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη. Στις 13-11-2013, ο ορισθείς Εισηγητής, Αρεοπαγίτης Γρηγόριος Λαπατάς, υπέβαλε την παραίτησή του από το Δικαστικό Σώμα, λόγο για τον οποίο, ο Πρόεδρος του Τμήματος, Αντιπρόεδρος του Αρείου Πάγου Νικόλαος Λεοντής, όρισε εισηγητή της υπόθεσης και στη θέση του παραιτηθέντος ως πέμπτο μέλος της σύνθεσης, τoν Αρεοπαγίτη Γεώργιο Σακκά.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

1. Με την από 28-2-2013 κλήση του αναιρεσείοντος Ελληνικού Δημοσίου, που στρέφεται κατά των κληρονόμων των αρχικά εναγόντων Λ. Ε., που απεβίωσε την 17-8-2012 και Π. Ε., που απεβίωσε πριν την άσκηση της αναιρέσεως (20-5-2009) την 14-3-2009, το θάνατο του οποίου δεν γνώριζε το Δημόσιο και άρα είναι παραδεκτή η αναίρεση ως προς αυτόν, φέρεται προς συζήτηση μετά ματαίωση η από 18-5-2009 αίτηση για αναίρεση της 526/2008 αποφάσεως του Εφετείου Κρήτης. Η αναίρεση ως προς την τρίτη καθ' ης Ε. Φ., εξ αδιαθέτου κληρονόμο του Λ. Ε., είναι παραδεκτή, διότι ναι μεν αυτή την 18-9-2013, όπως προκύπτει από την 248/2013 έκθεσης του Τμήματος Διαθηκών του Ειρηνοδικείου Ηρακλείου, αποποιήθηκε την κληρονομία του πατέρα της, πλην όμως από του θανάτου αυτού παρήλθε το 4μηνο αποποιήσεως, και άρα θεωρείται ότι αποδέχτηκε την κληρονομία του.

2. Επειδή το αρμόδιο τμήμα (Γ') του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους με την υπ' αριθμ. 1048/23-6-2009 γνωμοδότησή του δεν εκφράζει θετική γνώμη ως προς την βασιμότητα του πρώτου λόγου αναίρεσης, με τον οποίο αποδίδεται στην προσβαλλόμενη απόφαση η πλημμέλεια από το άρθρο 559 αριθ. 11 περ.γ' ΚΠολΔ, ο λόγος αυτός δεν εισάγεται προς κρίση, κατ' αρθρ. 12 παρ.2 ν. 2298/1995, όπως ίσχυε πριν την κατάργησή του με το άρθρο 13 παρ. 9 του ν. 3790/2009 (ΦΕΚ Α - 143/7-8-2009), εν αντιθέσει προς το δεύτερο λόγο, για τον οποίο εκφράζεται θετική γνωμοδότηση για το παραδεκτό και το βάσιμο αυτού.

3. Με τη διάταξη του άρθρου 1 ν.653/1977 "περί υποχρεώσεως των παροδίων ιδιοκτητών δια την διάνοιξιν εθνικών οδών κ.λ.π.", εισάγεται τεκμήριο ωφέλειας για τους ιδιοκτήτες ακινήτων, τα οποία με τη διάνοιξη εθνικής οδού αποκτούν πρόσωπο σ' αυτή. Το τεκμήριο αυτό κρίθηκε αρχικά ως αμάχητο. Η διάταξη όμως αυτή εμποδίζει τον υπόχρεο να αποδείξει στη συγκεκριμένη περίπτωση την έλλειψη ωφέλειάς του ή το πραγματικό μέγεθος της από τη διάνοιξη της εθνικής οδού και συνεπώς συνιστά υπερβολική (δυσανάλογη) γι' αυτόν επιβάρυνση και προσκρούει έτσι στη διάταξη του άρθρου 1 εδ.

α' του από 20-3-1952 Πρώτου Πρόσθετου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, που προστατεύει την περιουσία στην ευρύτερη δυνατή έννοια της και κυρώθηκε με το ν.δ. 53/74 και συνεπώς αποτελεί έκτοτε εσωτερικό δίκαιο, που υπερισχύει κατά το άρθρο 28 παρ 1 του Συντάγματος κάθε αντίθετης διάταξης του ημεδαπού δικαίου. Συνακόλουθα το τεκμήριο ωφέλειας μόνο ως μαχητό μπορεί να ισχύει, με συνέπεια ο ισχυριζόμενος την έλλειψη ωφέλειάς του, από τη διάνοιξη της εθνικής οδού να μπορεί, αποδεικνύοντας το αντίθετο της τεκμαιρόμενης ωφέλειάς του, να ανατρέψει το τεκμήριο, προκειμένου να αποφύγει την καταβολή αποζημιώσεως, είτε αξιώνεται αυτή ευθέως κατά την παρ. 1 άρθρου 1 ν. 653/1977, είτε συμψηφιστικά κατά την παρ. 4 του ιδίου άρθρου, οπότε και δικαιούται στη δεύτερη αυτή περίπτωση να ζητήσει να αποζημιωθεί αντίστοιχα για το τμήμα της ιδιοκτησίας του, που απαλλοτριώθηκε μεν αναγκαστικά για τη διάνοιξη της εθνικής οδού, θεωρήθηκε όμως ως προς αυτό, ότι πρέπει να αυτοαποζημιωθεί ως ωφελούμενος παρόδιος ιδιοκτήτης.

Ήδη το ως άνω τεκμήριο ρητά χαρακτηρίζεται ως μαχητό από τη διάταξη του άρθρου 33 παρ. 1 του ν. 2971/2001, η οποία δεν εφαρμόζεται κατά το άρθρο 37 εδ. α' ιδίου νόμου στις αναγκαστικές απαλλοτριώσεις που είχαν ήδη συντελεστεί κατά την έναρξη ισχύος του άρθρου 33 αυτού. Στις απαλλοτριώσεις αυτές ο ενδιαφερόμενος μπορεί να επιδιώξει τη δικαστική ανατροπή του τεκμηρίου με τον τρόπο που μπορούσε και πριν από το ν. 2971/2001, δηλ.

είτε στο πλαίσιο της δίκης για τον καθορισμό της οφειλόμενης για την απαλλοτρίωση αποζημίωσης, είτε και εκτός της δίκης αυτής (Ολ. ΑΠ 11/2011, Ολ. ΑΠ 7/2013). Εξάλλου, για να προσδιοριστεί αν συντρέχει ή όχι η ανωτέρω ωφέλεια του απαλλοτριουμένου ακινήτου μπορούν να λαμβάνονται υπόψη ιδία η δυνατότητα πρόσβασης του εναπομένοντος ακινήτου στο έργο ή στα έργα που περιλαμβάνονται στη ζώνη της απαλλοτρίωσης, η δημιουργία επιπτώσεων στις χρήσεις του ακινήτου και η κατά τις ισχύουσες διατάξεις αρτιότητα και οικοδομησιμότητά του.

Περαιτέρω, κατ' άρθρο 39 παρ. 4 Β.Δ. 465/1970, δεν χορηγείται έγκριση εισόδου - εξόδου οχημάτων, όταν δεν εξασφαλίζεται απόσταση 50 μ. μεταξύ της θέσης εισόδου - εξόδου και της πλησιέστερης συμβολής (ευρισκόμενης στην ίδια πλευρά της οδού με την εγκατάσταση) ή διασταύρωσης οδών. Η απόσταση αυτή μετριέται από το προς την πλευρά των συμβαλλομένων οδών άκρο της εισόδου - εξόδου έως το σημείο τομής των αξόνων των οδών.

Τέλος ο λόγος αναίρεσης από το άρθρο 559 αριθ. 19 ΚΠολΔ για έλλειψη νόμιμης βάσης ιδρύεται όταν από τις αιτιολογίες της απόφασης δεν προκύπτουν με σαφήνεια και πληρότητα και χωρίς αντιφάσεις εκείνα τα πραγματικά περιστατικά που συγκροτούν το πραγματικό του κανόνα ουσιαστικού δικαίου, ο οποίος εφαρμόσθηκε (υπαγωγικός συλλογισμός), ώστε να καθίσταται ανέφικτος ο αναιρετικός έλεγχος της ορθής ή μη εφαρμογής της διάταξης.

Ο λόγος άρα δεν ιδρύεται, όταν οι ελλείψεις αναφέρονται στην αιτιολόγηση απλά του αποδεικτικού πορίσματος, εφόσον αυτό διατυπώνεται με σαφήνεια. Στην προκειμένη περίπτωση, όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφασή του, το Εφετείο δέχθηκε ανέλεγκτα τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά: Με την με αριθ. 1096/Φ. 1947/11-4-1997 απόφαση του Αναπληρωτή Περιφερειακού Δ/τη Ηρακλείου, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 365/6/7-5-1997, κηρύχθηκε αναγκαστικά απαλλοτριωτέα για δημόσια ωφέλεια και συγκεκριμένα για τη βελτίωση-διαπλάτυνση κατά τμήματα της κοινοτικής οδού Γ.

Σεφέρη-Λιμένος Χερσονήσου και σύνδεση αυτής με τη νέα εθνική οδό αριθμ. 90 και την αντίστοιχη παλαιά εθνική οδό με την ανάπτυξη ισόπεδου κόμβου εδαφική έκταση εμβαδού 13.980 τ.μ., η οποία βρίσκεται στην κτηματική περιοχή του νομού Ηρακλείου και αποτυπώνεται με τα στοιχεία 1,2,3,4 έως 22 στο από Σεπτέμβριο 1996 κτηματολογικό διάγραμμα και τον αντίστοιχο κτηματολογικό πίνακα, που έχει συνταχθεί από την εταιρεία "Ανώνυμος Τεχνική Εταιρεία ΤΑΛΩΣ Α.Ε.", υπογράφηκε από τους πολιτικούς μηχανικούς Ν.

Π. και Γ. Π. και θεωρήθηκε από το Δ/τη της 2ης ΔΕΚΕ Ι. Μ.. Μεταξύ της ως άνω απαλλοτριωτέας έκτασης είναι και τμήμα επιφανείας 1.848 τ.μ. που εμφανίζεται στο σχετικό κτηματολογικό πίνακα με αριθ. κτηματολογικού πίνακα (...) από μεγαλύτερης έκτασης ακίνητο των εναγόντων. Οι τελευταίοι για απαλλοτριούμενη έκταση 85 τ.μ.

από την ανωτέρω συνολική έκταση των 1.848 τ.μ. αποζημιώθηκαν, ενώ την λοιπή έκταση των 1.763 τ.μ. κρίθηκαν αυτοαποζημιούμενοι κατά το άρθρο 1 του Ν. 653/1977 (όπως ίσχυε πριν από το ν. 2971/2001), λόγω ωφελείας από την εκτέλεση του έργου. Το ως άνω απαλλοτριούμενο ακίνητο ανήκε κατά ποσοστό 1/2 εξ αδιαιρέτου σε καθένα από τους ενάγοντες.

Δυνάμει δε της υπ' αριθ. 351/2002 απόφασης του Μονομελούς Πρωτοδικείου Ηρακλείου οι ενάγοντες αναγνωρίστηκαν δικαιούχοι της αποζημιώσεως που είχε καθοριστεί οριστικά με την υπ' αριθ. 747/2000 απόφαση του παρόντος δικαστηρίου και η οποία ανέρχεται στο ποσό των 20.000 δραχμών και ήδη 58,69 ευρώ ανά τ.μ. Περαιτέρω αποδείχθηκε ότι το ακίνητο των εναγόντων είχε πριν την απαλλοτρίωση έκταση 16.988,37 τ.μ.

και βρίσκεται στη συμβολή των οδών Παλαιάς εθνικής οδού και της νεοδιανοιγείσας οδού Γ. Σεφέρη. Όπως δε προκύπτει από την ως άνω αναφερθείσα τεχνική έκθεση αυτό δεν "ωφελήθηκε .... αλλά αντίθετα υπέστη σοβαρή βλάβη χάνοντας τις δυνατότητες χρήσεως γης που του προσέδιδαν μεγάλη αξία (ανέγερση ξενοδοχείου, ξενώνων, καταστημάτων διατροφής και εστίασης, βενζινάδικο, χώρων αναψυχής και λοιπών εγκαταστάσεων) και περιορίσθηκε στη δόμηση του για κατοικία και για αγροτική χρήση" δεδομένου ότι πριν από τη διάνοιξη της οδού Σεφέρη μπορούσε να εγκριθεί και να κατασκευασθεί κυκλοφοριακή σύνδεση του γηπέδου, αφού το γήπεδο πληρούσε τις απαιτήσεις του άρθρου του Β.Δ. 465/1970 ελάχιστο πρόσωπο γηπέδου 50 μέτρα (είχε 78,06 μέτρα) με προβλεπόμενη σύνδεση τύπου Β για το δευτερεύον Εθνικό Οδικό Δίκτυο όπου εντάσσεται η Παλαιά Ε.Ο., στην οποία μπορούσε να κατασκευασθεί σύνδεση τύπου Β με χρησιμοποίηση της ζώνης απαλλοτρίωσης της Παλαιάς Ε.Ο..

Εξασφαλιζόταν, επίσης η ελάχιστη απαιτούμενη ορατότητα των 80 μέτρων από είσοδο-έξοδο κατά το άρθρο 39 του ΒΔ 465/1970 (υπήρχε ορατότητα άνω των 130 μέτρων). Δεν υπήρχε ο περιορισμός του ιδίου άρθρου των 50 μέτρων από τη συμβολή ή διασταύρωση της οδού στην οποία βρισκόταν η είσοδος-έξοδος, αφού η πλησιέστερη συμβολή οδού απείχε άνω των 200 μέτρων.

Επομένως ήταν δυνατή η έγκριση κυκλοφοριακής σύνδεσης τύπου Β και μπορούσε να ικανοποιηθεί η προϋπόθεση δόμησης ξενοδοχειακής μονάδας, ακόμα και με τις ισχύουσες σήμερα διατάξεις που έχουν γίνει αυστηρότερες μετά το Π.Δ. 118/2006 που τροποποίησε το ΒΔ 465/1970 (βλ. έκθεση). Μετά όμως τη συντέλεση της απαλλοτρίωσης και δη της διάνοιξης της οδού Σεφέρη "δημιουργήθηκε συμβολή στο όριο του ακινήτου κι επομένως δεν τηρείται πλέον ο περιορισμός των 50 μέτρων της παρ. 4 του άρθρου 39 Β.Δ. 465/1970....και δεν μπορεί πλέον να χορηγηθεί κυκλοφοριακή σύνδεση, αφού δεν προβλέφθηκε και δεν κατασκευάσθηκε παράλληλη οδός πράγμα που σημαίνει ότι το ακίνητο έχασε τη δυνατότητα να πάρει χρήση οιωνδήποτε εγκαταστάσεων" (βλ.

έκθεση). Μετά ταύτα στο συγκεκριμένο ακίνητο μπορούσε να κατασκευασθεί τουριστική μονάδα και να συνδεθεί κυκλοφοριακά, ενώ με τη διάνοιξη της οδού Σεφέρη αυτό (ακίνητο) στερήθηκε τη δυνατότητα κυκλοφοριακής σύνδεσης, με αποτέλεσμα "να παραμένει ως επιτρεπτή χρήση μόνο η κατοικία" ή "αγροτική χρήση" (βλ.

έκθεση) και έτσι το ακίνητο αυτό υπέστη σοβαρή βλάβη, αφού ο φυσικός του προορισμός λόγω της θέσης κι έκτασης του ήταν η τουριστική του αξιοποίηση. Εξάλλου το γεγονός ότι το ακίνητο κατέστη γωνιακό δεν του προσδίδει αξία αλλά, αντίθετα το επιβαρύνει (βλ. έκθεση), αφού δεν μπορεί πλέον σ' αυτό να ανεγερθεί ξενοδοχειακή μονάδα, όπως προαναφέρθηκε.

Επίσης το ακίνητο υφίσταται μικρή βλάβη λόγω του θορύβου και των καυσαερίων που αυξήθηκαν στην περιοχή (βλ. έκθεση). Μετά ταύτα οι ενάγοντες δεν ωφελήθηκαν από την εκτέλεση του έργου ως παρόδιοι ιδιοκτήτες, αντίθετα μάλιστα η απαλλοτρίωση επέφερε δυσμενή αποτελέσματα στο ακίνητο τους. Έτσι αυτοί (ενάγοντες) πρέπει να αποζημιωθούν με βάση την ήδη καθορισθείσα με την ανωτέρω (747/2000) απόφαση του παρόντος δικαστηρίου, οριστική μονάδος και για την ανωτέρω έκταση των 1.763 τ.μ., δηλαδή με το συνολικό ποσό των 103.477,62 ευρώ (1.763 τ.μ.

Χ 2.000 ανά τ.μ. = 3.526.000 δραχμές και ήδη 103.477,62 ευρώ).

Κρίνοντας έτσι το Εφετείο, ορθά ερμήνευσε και εφήρμοσε τις επικαλούμενες ως άνω και με την αίτηση αναιρέσεως διατάξεις, διέλαβε δε στην προσβαλλόμενη απόφαση του επαρκείς αιτιολογίες, που επιτρέπουν τον αναιρετικό έλεγχο για την ορθή ή μη εφαρμογή των διατάξεων του ουσιαστικού δικαίου που εφαρμόσθηκαν. Το Εφετείο, κατά την αναιρετικά ανέλεγκτη κρίση του, δέχθηκε ότι με την συντέλεση της απαλλοτρίωσης το ακίνητο των αναιρεσιβλήτων δεν έχει πλέον δυνατότητα κυκλοφοριακής σύνδεσης, διότι δεν υφίσταται η απαιτούμενη από το νόμο απόσταση των 50 μέτρων από το άκρο της σύνδεσης έως τη δημιουργούμενη συμβολή και στην παραδοχή αυτή στήριξε κατά κύριο λόγο την κρίση του ότι το ακίνητο δεν ωφελήθηκε από την εκτέλεση του έργου.

Συνεπώς, ο δεύτερος λόγος αναιρέσεως, από το άρθρο 559 αριθ. 19 του ΚΠολΔ, είναι αβάσιμος. Κατ' ακολουθίαν των ανωτέρω, πρέπει να απορριφθεί η αίτηση αναιρέσεως και να καταδικαστεί το αναιρεσείον Ελληνικό Δημόσιο στη δικαστική δαπάνη των αναιρεσιβλήτων, που κατέθεσαν και προτάσεις, μειωμένη όμως κατά το άρθρο 22 παρ. 1 του ν. 3693/1957.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 18-5-2009 αίτηση του Ελληνικού Δημοσίου για αναίρεση της 526/2008 αποφάσεως του Εφετείου Κρήτης.

Καταδικάζει το αναιρεσείον στα δικαστικά έξοδα των αναιρεσιβλήτων, τα οποία ορίζει σε τριακόσια (300) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 15 Ιανουαρίου 2014.

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 29 Ιανουαρίου 2014.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ