2183/2009 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 2183 / 2009 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Περίληψη:

Διάταξη διαθήκης υπέρ κοινωφελούς σκοπού. Το Εφετείο Αθηνών, στο οποίο ο αναιρεσείων προσέφυγε, είναι αρμόδιο καθ΄ύλη να κρίνει όταν πρόκειται για ερμηνεία διαθηκών, με τις οποίες είχαν διατεθεί περιουσιακά στοιχεία υπέρ κοινωφελούς (φιλανθρωπικού) σκοπού, και τον προσδιορισμό της νομικής θέσης των αναφερομένων στη δεύτερη διαθήκη προσώπων ως εκκαθαριστών-διαχειριστών, είναι δε αβάσιμος και απορριπτέος ο λόγος αναιρέσεως από το άρθρο 559 αριθμ. 5 ΚΠολΔ. Απορρίπτονται ως αβάσιμοι οι λόγοι αναιρέσεως από το άρθρο 559 αριθμ. 1 και 19 ΚΠολΔ.

Αριθμός 2183/2009

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Διονύσιο Γιαννακόπουλο, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Ελευθέριο Μάλλιο, Γεωργία Λαλούση, Ευτύχιο Παλαιοκαστρίτη και Βασιλική Θάνου-Χριστοφίλου, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 9 Οκτωβρίου 2009, με την παρουσία και του Γραμματέα Γεωργίου Φιστούρη για να δικάσει μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Χ1, ο οποίος εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο του Αλέξη Μπορόβα με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ. 2 ΚΠολΔ και κατέθεσε προτάσεις.

Των αναιρεσιβλήτων: 1) Ψ1, ο οποίος δεν εμφανίστηκε στο ακροατήριο, 2) Υπουργού Οικονομίας και Οικονομικών, κατοικοεδρεύοντα στην Αθήνα, υπό την ιδιότητα του εποπτεύοντος τις υπέρ κοινωφελών σκοπών και ιδρυμάτων γενικά καταλειπόμενες περιουσίες, ο οποίος εκπροσωπήθηκε από τον Κωνσταντίνο Λαϊνά, Πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους και κατέθεσε προτάσεις.

Στο σημείο αυτό, εμφανίστηκε η δικηγόρος Παρασκευή Κερχουλά, η οποία αφού έλαβε το λόγο από τον Πρόεδρο, δήλωσε ότι ο πρώτος των ως άνω αναιρεσιβλήτων απεβίωσε στις 28/1/2009 σύμφωνα με την προσκομισθείσα υπ' αριθμό ... ληξιαρχική πράξη θανάτου της ληξιάρχου Δήμου Δράμας, και την παρούσα δίκη συνεχίζουν οι μοναδικοί κληρονόμοι αυτού α) Ψ1Α, ο οποίος εκπροσωπήθηκε από την ίδια ως άνω δικηγόρο και κατέθεσε προτάσεις και β) Ψ1Β ο οποίος παραστάθηκε μετά της ως άνω δικηγόρου και κατέθεσε προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 17/7/2006 αίτηση του ήδη αναιρεσείοντος, την από 14/11/2006 κύρια παρέμβαση του πρώτου των ως άνω αναιρεσιβλήτων και την από 20/11/2006 παρέμβαση του δευτέρου των ως άνω αναιρεσιβλήτων που κατατέθηκαν στο Εφετείο Αθηνών και συνεκδικάστηκαν.

Εκδόθηκε η 6285/2007 απόφαση του ίδιου Δικαστηρίου, την αναίρεση της οποίας ζητεί ο αναιρεσείων με την από 21/10/2008 αίτησή του.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης Ελευθέριος Μάλλιος ανέγνωσε την από 17/9/2009 έκθεσή του, με την οποία εισηγήθηκε την απόρριψη των λόγων της αιτήσεως αναιρέσεως. Η πληρεξούσια των παραστάντων αναιρεσιβλήτων ζήτησε την απόρριψη της αιτήσεως και την καταδίκη του αντίδικου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Ι. Όπως προκύπτει από την ... ληξιαρχική πράξη θανάτου του Ληξιάρχου Δράμας, ο πρώτος αναιρεσίβλητος Ψ1 απεβίωσε στη ..., στις 28-1-2009, και από τα προσκομιζόμενα μετ' επικλήσεως νομιμοποιητικά έγγραφα προκύπτει, ότι κληρονομήθηκε εξ' αδιαθέτου από τη σύζυγό του ... και τα παιδιά του Ψ1Α και Ψ1Β. Ακολούθως, στις 22-4-22009 απεβίωσε η ... χα Ψ1 και κληρονομήθηκε εξ αδιαθέτου από τα δύο ως άνω τέκνα της Ψ1Α και Ψ1Β, οι οποίοι παραδεκτά δήλωσαν στο ακροατήριο το θάνατο των δικαιοπαρόχων τους και ότι συνεχίζουν τη δίκη γι' αυτούς (άρθρα 287 και 290 ΚΠολΔ).

ΙΙ. Κατά το άρθρο 825 του ΚΠολΔ, που έχει αντικαταστήσει το άρθρο 5 του ΑΝ 2039/1939, κάθε αμφιβολία ή αμφισβήτηση για την ερμηνεία διαθήκης ή άλλης πράξης, με την οποία διαθέτονται περιουσιακά στοιχεία με κληρονομία, κληροδοσία, δωρεά υπέρ του κράτους ή κοινωφελών σκοπών, εφόσον αναφέρεται στον τρόπο της εκκαθάρισης και γενικά της διαχείρισης και της εκτέλεσης της περιουσίας που έχει διατεθεί για το κράτος ή για κοινωφελή σκοπό, υπάγεται στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Εφετείου Αθηνών.

Κατά την έννοια της πιο πάνω διατάξεως, που συνάγεται από τη γραμματική διατύπωση και από το σκοπό της θεσπίσεώς της, το Εφετείο καθίσταται αρμόδιο να κρίνει, κατά την ειδική διαδικασία της εκούσιας δικαιοδοσίας, όταν πρόκειται για ερμηνεία διαθήκης ή άλλης πράξης, με την οποία έχει διατεθεί περιουσιακό στοιχείο για τους αναφερόμενους στο άρθρο 1 του ΑΝ 2039/1939 κοινωφελείς σκοπούς, αποκλειστικώς και μόνο όταν προκύπτει αμφιβολία ή αμφισβήτηση για ζητήματα που έχουν σχέση με τον τρόπο της εκκαθάρισης και γενικά της διαχείρισης καταληφθέντος περιουσιακού στοιχείου για κοινωφελή σκοπό και όχι όταν αυτή ανάγεται και σε άλλα θέματα.

Εξάλλου, με το άρθρο 1 του ν. 2039/1939, οι διατάξεις του οποίου έχουν, επί κοινωφελών ιδρυμάτων, παράλληλη εφαρμογή με εκείνες του Αστικού Κώδικα, ορίζεται ότι "Κοινωφελής σκοπός κατά την έννοια του παρόντος είναι, κατ' αντίθεσιν με τον ιδιωτικόν, κρατικός, θρησκευτικός, φιλανθρωπικός, εν γένει δ' επωφελής εις το κοινόν εν όλω ή εν μέρει σκοπός".

Από το συνδυασμό των διατάξεων αυτών σαφώς συνάγεται, ότι είναι επαρκώς ορισμένος ο σκοπός συνιστώμενου ιδρύματος, όταν ορίζεται στη συστατική πράξη ότι η τασσόμενη περιουσία θα διατίθεται για την ικανοποίηση "φιλανθρωπικών σκοπών", χωρίς ειδικότερο προσδιορισμό του συγκεκριμένου φιλανθρωπικού ή κοινωνικού τομέα, χάριν του οποίου θα διατεθεί η περιουσία του ιδρύματος.

Διότι με τον όρο "φιλανθρωπικός σκοπός" νοείται κάθε φιλάλληλη συμπαράσταση, με την οποία καλύπτονται βασικές βιοτικές ανάγκες ατόμων, τα οποία δεν έχουν τη δυνατότητα να τις αντιμετωπίσουν με δικά τους μέσα. 'Ετσι, ίδρυμα, οι σκοποί του οποίου ορίζονται ως "φιλανθρωπικοί", διακρίνεται από άλλα, με άλλους σκοπούς, ώστε να μην δημιουργείται αμφιβολία σχετικά με την αληθινή βούληση του ιδρυτή, ως προς τη φύση των αναγκών, που αυτός καθόρισε να εξυπηρετούνται από τη διατιθέμενη με την ιδρυτική πράξη περιουσία του.

Ο ειδικότερος δε προσδιορισμός του φιλανθρωπικού τομέα ή των συγκεκριμένων προσώπων που θα ωφελούνται από το ίδρυμα, θα γίνεται είτε από τα πρόσωπα που τυχόν ο ιδρυτής όρισε είτε από τη διοίκηση του ιδρύματος, η κρίση των οποίων μπορεί να ελεγχθεί δικαστικώς (ΟλΑΠ 1/1999). Στην προκείμενη περίπτωση, όπως προκύπτει από την επισκόπηση, για τις ανάγκες του αναιρετικού ελέγχου, της από 17-7-2006 αιτήσεως (του αναιρεσείοντος), ενώπιον του Εφετείου Αθηνών, διαλαμβάνεται, ότι στις...

απεβίωσε στη ... ο Θ1, ο οποίος κατά το χρόνο του θανάτου του άφησε δύο δημόσιες διαθήκες. Τη με αριθμό ..., της συμβολαιογράφου Δράμας Χρυσούλας Πετρίδου, που δημοσιεύθηκε νόμιμα με το 55/2006 πρακτικό του Μονομελούς Πρωτοδικείου Δράμας, και τη με αριθμό ... του συμβολαιογράφου Δοξάτου Δράμας Θωμά Βογιατζή, που δημοσιεύθηκε νόμιμα με το 51/2006 πρακτικό του Μονομελούς Πρωτοδικείου Δράμας.

Με την πρώτη πιο πάνω διαθήκη ορίζει, ότι τα περιγραφόμενα σ' αυτή "ακίνητά μου επιθυμώ μετά το θάνατό μου να περιέλθουν κατά πλήρη κυριότητα, νομή και κατοχή στο υπό σύσταση φιλανθρωπικό σωματείο με την επωνυμία "Θ1'' και έδρα τη ..., καθώς επίσης οποιαδήποτε άλλα περιουσιακά μου στοιχεία (κινητά και ακίνητα), οπουδήποτε και αν βρίσκονται, επιθυμώ μετά το θάνατο μου να περιέλθουν στο άνω υπό σύσταση φιλανθρωπικό σωματείο".

Στη συνέχεια ο διαθέτης, με τη δεύτερη (...) διαθήκη του, ανακάλεσε τη διάταξη της προηγούμενης διαθήκης του ως προς κινητή του περιουσία και όρισε, "όλη η κινητή μου περιουσία, που ήθελε βρεθεί κατά την ημέρα θανάτου μου και αφορά κινητά πράγματα και χρήματα που τυχόν θα υπάρχουν (μετρητά), χρήματα σε λογαριασμούς τραπεζών, ομόλογα, ρέπος, μετοχές κ.λ.π., αυτά δεν επιθυμώ να περιέλθουν ... (αναφέρει τους συγγενείς του), αλλά από κοινού διαιρετά και κατ' ισομοιρία στον έμπιστο δικηγόρο μου Χ1...

και στον πολύ καλό μου φίλο Ψ1, ράπτη ..., και σε περίπτωση προγενεστέρου θανάτου αυτού τη θέση του να πάρει ο γιος του Ψ1Β, οι οποίοι και ευελπιστώ ότι θα τα διαχειριστούν από κοινού μέσα στα πλαίσια που έχω θέσει με την προγενέστερη διαθήκη μου, προσφέροντας βοήθεια στο συνάνθρωπο που έχει ανάγκη". Ζήτησε δε με την ένδικη αίτηση, κατ' εκτίμηση του περιεχομένου και του αιτήματος, αφενός μεν να ερμηνευθεί η ...

δημόσια διαθήκη του, στις ... αποβιώσαντος, διαθέτη Θ1, ως προς τη μορφή που θα λάβει το νομικό πρόσωπο για τη διαχείριση των ακινήτων, που για κοινωφελή σκοπό κατέλειπε ο παραπάνω, για το λόγο ότι υφίσταται αμφιβολία και αφετέρου να ερμηνευθεί η διάταξη της δεύτερης .... δημόσιας διαθήκης του ίδιου διαθέτη ως προς τη νομική θέση των αναφερομένων σ' αυτή (διαθήκη) προσώπων, σε σχέση με την καταληφθείσα για κοινωφελή σκοπό περιουσία.

Με αυτό το περιεχόμενο και αίτημα η ένδικη αυτή αίτηση είναι πράγματι αίτηση περί την ερμηνεία διαθηκών, με τις οποίες έχουν διατεθεί περιουσιακά στοιχεία υπέρ κοινωφελούς (φιλανθρωπικού) σκοπού, και τον προσδιορισμό της νομικής θέσης των αναφερομένων στη δεύτερη διαθήκη προσώπων ως εκαθαριστών-διαχειριστών.

Επομένως, το Εφετείο, στο οποίο ο ίδιος προσέφυγε, που δέχθηκε ότι ήταν, κατ' άρθρο 825 ΚΠολΔ, καθ' ύλη αρμόδιο για την εκδίκαση της αιτήσεως αυτής, την οποία στη συνέχεια δίκασε κατ' ουσία, δεν δέχθηκε εσφαλμένα καθ' ύλη αρμοδιότητά του και γι' αυτό ο από το άρθρο 559 αριθ. 5 του ΚΠολΔ δεύτερος λόγος της αιτήσεως, με τον οποίο προβάλλεται τον αντίθετο, είναι αβάσιμος και απορριπτέος.

ΙΙ. Το Εφετείο, όπως προκύπτει από την αναιρεσιβαλλόμενη απόφασή του, δέχτηκε, κατά την ανέλεγκτη περί πραγμάτων κρίση του, τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά "Στις ... απεβίωσε στη ... ο Θ1, ο οποίος, κατά το χρόνο του θανάτου του, άφησε δύο δημόσιες διαθήκες. Τη με αριθμό ..., της συμβολαιογράφου Δράμας Χρυσούλας Πετρίδου, που δημοσιεύθηκε νόμιμα με το 55/2006 πρακτικό του Μονομελούς Πρωτοδικείου Δράμας, και τη με αριθμό ..., του συμβολαιογράφου Δοξάτου Δράμας Θωμά Βογιατζή, που δημοσιεύθηκε νόμιμα με το 51/2006 πρακτικό του Μονομελούς Πρωτοδικείου Δράμας,..." (με το περιεχόμενο που αναφέρθηκε παραπάνω). "Από τη γραμματική διατύπωση των πιο πάνω όρων των διαθηκών αυτών υφίσταται αμφιβολία ως προς την αληθή βούληση του διαθέτη, σε σχέση με τον τρόπο εκτελέσεώς τους για τον κοινωφελή σκοπό, που ο διαθέτης αυτός όρισε και χρήζουν ερμηνείας, προκειμένου να ανεβρεθεί η αληθινή βούλησή του, χωρίς προσήλωση στις λέξεις (ΑΚ 172 και 1781).

Από το περιεχόμενο των πιο πάνω διαθηκών συνάγεται ότι, ο διαθέτης ήθελε όλα τα περιουσιακά του στοιχεία να διατεθούν για την εκπλήρωση κοινωφελών σκοπών, στην πόλη της καταγωγής του, τη ..., φοβούμενος δε ότι τα ευρισκόμενα κατά το χρόνο θανάτου του χρήματα ήταν δυνατόν να περιέλθουν στους συγγενείς του, προέβη στη σύνταξη της δεύτερης διαθήκης, με την οποία απέκλεισε αυτούς (συγγενείς) από το κληρονομικό τους δικαίωμα, και όρισε τους Χ1 και Ψ1 να διαχειριστούν την κινητή του περιουσία.

Η αληθής βούληση του διαθέτη, ορθώς ερμηνευόμενη, οδηγεί αναντίρρητα στην πεποίθηση ότι επιθυμία του ήταν: α) αφού δεν συστάθηκε από τον ίδιο φιλανθρωπικό σωματείο πριν το θάνατό του και με διάταξη τελευταίας βούλησης δεν μπορεί να συσταθεί (78 ΑΚ) σωματείο, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι δεν γνώριζε τις διατάξεις του Α.Ν. 2039/1939, να διατεθεί η περιουσία του για τη σύσταση αυτοτελούς ιδρύματος, κατά τις διατάξεις του πιο πάνω Α.Ν.

και β) τα οριζόμενα, με τη δεύτερη διαθήκη, φυσικά πρόσωπα να είναι εκτελεστές της διαθήκης του. Με τον πιο πάνω τρόπο θα είναι επωφελέστερος, αλλά και δυνατός ο σκοπός του διαθέτη να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες των κατοίκων της γενέτειράς του, και τα παραπάνω αυτός θα ήθελε για την κατά το δυνατόν με καλύτερο τρόπο αξιοποίηση της κληρονομιαίας περιουσίας και τη διασφάλιση αυτής με την εποπτεία και τον έλεγχο των αρμοδίων υπηρεσιών του Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών".

Με την κρίση του αυτή το Δικαστήριο δεν παραβίασε ούτε ευθέως τις διατάξεις των άρθρων 1710 έως 1715, 1784 και 173 ΑΚ, τις οποίες ορθά ερμήνευσε και εφάρμοσε, ενώ παράλληλα διέλαβε στην απόφασή του επαρκείς και χωρίς αντιφάσεις αιτιολογίες, που επιτρέπουν τον αναιρετικό έλεγχο ως προς το ουσιώδες ζήτημα της ερμηνείας των ως άνω διαθηκών, είναι δε αβάσιμοι και πρέπει να απορριφθούν οι πρώτος και τρίτος λόγοι της αιτήσεως αναιρέσεως, με τους οποίους αποδίδεται πλημμέλεια από το άρθρο 559 ΚΠολΔ αριθ. 1 (ο 1ος) και 19 (ο 3ος), που υποστηρίζουν τα αντίθετα.

Ειδικότερα, αιτιολογείται, ότι με την τελευταία διαθήκη ο Θ1 όρισε τον αναιρεσείοντα και τον Ψ1 εκτελεστές της διαθήκης, "οι οποίοι και ευελπιστώ ότι θα διαχειριστούν από κοινού μέσα στα πλαίσια που έχω θέσει με την προγενέστερη διαθήκη μου". Η διαπίστωση από το δικαστήριο της ουσίας της ύπαρξης ή μη κενού ή αμφιβολίας ανάγεται στην ουσία και δεν υπόκειται σε αναιρετικό έλεγχο.

Εξάλλου, όλες οι αιτιάσεις του αναιρετηρίου, κατά το μέρος που πλήττουν, με πρόσχημα την απλή επίκληση των, ως άνω, αναιρετικών πλημμελειών, την αναιρετικά ανέλεγκτη για πράγματα κρίση του δικαστηρίου της ουσίας, όπως ότι "δεν ορίζεται εκτελεστής, αλλά κληρονόμος της κινητής περιουσίας του διαθέτη, την οποία απλώς οφείλει ηθικά να διαχειριστεί για φιλανθρωπικούς σκοπούς", πρέπει να απορριφθούν, προεχόντως ως απαράδεκτες (άρθρο 561 παρ. 1 ΚΠολΔ).

Κατ' ακολουθίαν των ανωτέρω, η αίτηση αναιρέσεως πρέπει να απορριφθεί στο σύνολο της και να καταδικασθεί ο αναιρεσείων στα δικαστικά έξοδα των αναιρεσιβλήτων, σύμφωνα με τα άρθρα 176 και 183 ΚΠολΔ, τα οποία, κατά το μέρος που αφορά τον αναιρεσίβλητο Υπουργό Οικονομίας και Οικονομικών, θα είναι μειωμένο κατά το άρθρο 22 του Ν. 3693/1957.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 21-10-2008 αίτηση του Χ1, για αναίρεση της 6285/2007 απόφασης του Εφετείου Αθηνών. Και

Καταδικάζει τον αναιρεσείοντα στα δικαστικά έξοδα των αναιρεσιβλήτων, τα οποία προσδιορίζει ξεχωριστά για τους Ψ1Α και Ψ1Β σε δύο χιλιάδες εφτακόσια (2.700) ευρώ και σε τριακόσια (300) ευρώ υπέρ του Υπουργού Οικονομίας και Οικονομικών.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 12 Νοεμβρίου 2009.

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα, σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 23 Νοεμβρίου 2009.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ