Supreme Court allows appeal against appellate court failure to apply new law on witness oaths after statute change.

Απόφαση 2104 / 2022 (Γ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)

Αριθμός 2104/2022

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Γ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Γεώργιο Χριστοδούλου, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Μαρία Μουλιανιτάκη, Μαρουλιώ Δαβίου-Απέργη, Μαρία Κουφούδη, Γεώργιο Καλαμαρίδη - Εισηγητή, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΕΔΡΙΑΣΕ δημόσια στο ακροατήριό του, στις 17 Νοεμβρίου 2021, με την παρουσία και του Γραμματέα Παναγιώτη Μπούκη, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Της αναιρεσείουσας: Μ. χήρας Θ. Π., κατοίκου ..., η οποία δεν παραστάθηκε στο ακροατήριο.

Της αναιρεσιβλήτου Χ. Π. του Θ., κατοίκου ..., η οποία εκπροσωπήθηκε από την πληρεξούσια δικηγόρο της Κυριακή Ιωαννίδου που ανακάλεσε την από 26-10-2021 δήλωση για παράσταση κατ' άρθρο 242 παρ. 2 ΚΠολΔ, παραστάθηκε στο ακροατήριο και κατέθεσε προτάσεις.

Στο σημείο αυτό, η δικηγόρος Αικατερίνη Γιουλδάση, αφού έλαβε το λόγο από τον Πρόεδρο, δήλωσε ότι η αναιρεσείουσα απεβίωσε στις …. σύμφωνα με την προσκομισθείσα υπ' αριθμό …. ληξιαρχική πράξη θανάτου του ληξιάρχου του Δήμου Θεσσαλονίκης, και την παρούσα δίκη συνεχίζει ο μοναδικός εκ διαθήκης κληρονόμος αυτής Κ. Π. του Θ. και Μ., κάτοικος ..., ο οποίος εκπροσωπήθηκε από την ίδια ως άνω πληρεξούσια δικηγόρο του και κατέθεσε προτάσεις. Η ιδία ως άνω πληρεξούσια δικηγόρος δήλωσε ότι διορθώνει στην πρώτη παράγραφο της τρίτης σελίδας του δικογράφου της αιτήσεως αναιρέσεως, τον εκ παραδρομής λανθασμένα αναγραφόμενο αριθμό αποφάσεως 16437/2015, στον ορθό 10116/2018.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 20-11-2015 αγωγή της ήδη αναιρεσιβλήτου, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Θεσσαλονίκης. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 10116/2018 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 1276/2020 του Τριμελούς Εφετείου Θεσσαλονίκης. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί η αναιρεσείουσα με την από 16-7-2020 αίτησή της.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Η πληρεξούσια του συνεχίζοντος τη δίκη ως μοναδικού κληρονόμου της αποβιωσάσης αρχικώς αναιρεσείουσας ζήτησε την παραδοχή της αιτήσεως, η πληρεξούσια της αναιρεσιβλήτου την απόρριψή της και καθένας την καταδίκη του αντίδικου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 286 εδ. α', 287 παρ. 1 και 290 ΚΠολΔ, οι οποίες εφαρμόζονται και στην κατ' αναίρεση δίκη (άρθρ. 573 παρ. 1 ΚΠολΔ), προκύπτει ότι η βίαιη διακοπή της δίκης, που επέρχεται με το θάνατο κάποιου διαδίκου, καθώς και η εκούσια επανάληψη αυτής από τους κληρονόμους του, μπορούν να γνωστοποιηθούν διαδοχικά με ενιαία δήλωση στο ακροατήριο κατά την εκφώνηση της υπόθεσης προς συζήτηση, εφόσον δεν υπάρξει αμφισβήτηση της ιδιότητάς τους ως κληρονόμων, οπότε ακολουθεί αμέσως συζήτηση της υπόθεσης (ΑΠ 667/2016).

Για το παραδεκτό της συζήτησης πρέπει να προσκομίζονται από εκείνον που δηλώνει το θάνατο διαδίκου και τη συνέχιση της δίκης στο όνομά του, ως κληρονόμου του αποβιώσαντος, αποδεικτικά έγγραφα τόσο του θανάτου του διαδίκου, όσο και της ιδιότητας του δηλούντος τη συνέχιση ως μοναδικού εξ αδιαθέτου ή εκ διαθήκης κληρονόμου εκείνου, ώστε να βεβαιωθεί επισήμως ο θάνατος του αρχικού διαδίκου και η ιδιότητα του δηλούντος ως κληρονόμου εκείνου (ΑΠ 907/2021, ΑΠ 295/2014).

Στην προκειμένη περίπτωση, όπως προκύπτει από το προσκομιζόμενο με αριθμό πρωτ. … απόσπασμα της με αριθμό … ληξιαρχικής πράξης θανάτου του Ληξιαρχείου του Δήμου Θεσσαλονίκης, η αναιρεσείουσα Μ. χήρα Θ. Π. απεβίωσε στις …., ήτοι μετά την άσκηση, στις …., της κρινόμενης αίτησης αναίρεσης και κατέλειπε μόνο εκ διαθήκης κληρονόμο της τον υιό της Κ.

Π. του Θ. και Μ., όπως προκύπτει από την ... δημόσια διαθήκη της, η οποία συντάχθηκε ενώπιον της συμβολαιογράφου Θεσσαλονίκης Χαρίκλειας Μήγκου του Παύλου και δημοσιεύθηκε με το ... πρακτικό του Ειρηνοδικείου Θεσσαλονίκης, καθώς και από την ... δημόσια διαθήκη της, η οποία συντάχθηκε ενώπιον της συμβολαιογράφου Θεσσαλονίκης Πολυξένης Β.

Τσιβούλη και δημοσιεύθηκε με το ... πρακτικό του Ειρηνοδικείου Θεσσαλονίκης. Εκτός από τις ανωτέρω διαθήκες, δεν δημοσιεύθηκε άλλη διαθήκη της Μ. Π., όπως προκύπτει από το ... πιστοποιητικό του γραμματέα του Ειρηνοδικείου Θεσσαλονίκης, ούτε έχει καταχωρηθεί δήλωση αποποίησης της κληρονομίας από τον Κ. Π.

του Θ. εντός της νόμιμης προθεσμίας αποποίησης, όπως προκύπτει από το … πιστοποιητικό της γραμματέα του ιδίου ως άνω Ειρηνοδικείου. Ο ανωτέρω κληρονόμος, με δήλωση της πληρεξούσιας δικηγόρου του Αικατερίνης Γιούλδαση, η οποία έγινε κατά την εκφώνηση της υπόθεσης στο ακροατήριο και καταχωρήθηκε στα ταυτάριθμα με την παρούσα απόφαση πρακτικά, γνωστοποίησε στην αναιρεσίβλητη το θάνατο της αναιρεσείουσας και ταυτόχρονα δήλωσε ότι συνεχίζει με την παραπάνω ιδιότητά του τη βιαίως διακοπείσα δίκη.

Ενόψει των ανωτέρω, νομίμως επαναλαμβάνεται μεταξύ του ανωτέρω κληρονόμου της αρχικής αναιρεσείουσας Κ. Π. και της αναιρεσίβλητης η προκείμενη δίκη.

Το άρθρο 118 ΚΠολΔ ορίζει ότι "Τα δικόγραφα που επιδίδονται από έναν διάδικο σε άλλον ή υποβάλλονται στο δικαστήριο πρέπει να αναφέρουν: 1)... 2)... 3)... 4)... και 5) τη χρονολογία και την υπογραφή του διαδίκου ή του νόμιμου αντιπροσώπου ή του δικαστικού πληρεξουσίου του και, όταν είναι υποχρεωτική η παράσταση με δικηγόρο, την υπογραφή του δικηγόρου", το δε άρθρο 94 παρ. 1 ιδίου κώδικα ορίζει, ότι στα πολιτικά δικαστήρια οι διάδικοι έχουν υποχρέωση να παρίστανται με πληρεξούσιο δικηγόρο.

Από τις διατάξεις αυτές προκύπτει ότι αν, κατά νόμο, είναι υποχρεωτική η παράσταση με δικηγόρο, όπως στον Άρειο Πάγο, πρέπει τα, κατά το ανωτέρω άρθρο 118 ΚΠολΔ, συντασσόμενα από αυτόν δικόγραφα να φέρουν και την υπογραφή του, η οποία δεν έχει πανηγυρικό χαρακτήρα αλλά επιβάλλεται για την εξασφάλιση της γνησιότητας του δικογράφου.

Το ελάττωμα δε του δικογράφου από την έλλειψη της υπογραφής του δικηγόρου, θεραπεύεται με την διαδικαστική πράξη της κατάθεσης του δικογράφου και την υπογραφή αυτής από δικηγόρο που δικαιούται κατά νόμο να παρίσταται ενώπιον του δικαστηρίου στο οποίο απευθύνεται το έγγραφο (Ολ ΑΠ 1/2010, ΑΠ 88/2020, ΑΠ 1437/2008).

Στην προκείμενη περίπτωση, η αναιρεσίβλητη, με τις εμπροθέσμως κατατεθείσες προτάσεις της, προβάλλει την ακυρότητα του δικογράφου της ένδικης αίτησης αναίρεσης, για το λόγο ότι δεν φέρει την υπογραφή της πληρεξουσίου δικηγόρου της αναιρεσείουσας, που συνέταξε την αναίρεση. Ο ισχυρισμός αυτός πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος, αφού, όπως προκύπτει από την επισκόπηση του δικογράφου της ένδικης από 16-7-2020 αίτησης αναίρεσης, που προσκομίζεται σε επίσημο αντίγραφο, η εν λόγω δικηγόρος, ναι μεν δεν υπέγραψε την αίτηση αναίρεσης, όπως ισχυρίζεται η αναιρεσίβλητη, όμως αυτή υπέγραψε την επισυναφθείσα σε αυτήν (αίτηση αναίρεσης), με Γενικό Αριθμό Κατάθεσης … και με Ειδικό Αριθμό Κατάθεσης…, πράξη κατάθεσης του δικογράφου της αναίρεσης της Γραμματέως του Εφετείου Θεσσαλονίκης, όπου παραδεκτώς ασκήθηκε η αναίρεση, θεραπεύοντας έτσι, σύμφωνα με την προηγηθείσα νομική σκέψη, την έλλειψη υπογραφής του δικογράφου της αίτησης αναίρεσης.

Με την κρινόμενη από 16-7-2020 αίτηση αναίρεσης προσβάλλεται η εκδοθείσα αντιμωλία των διαδίκων και κατά την τακτική διαδικασία με αριθμό 1276/2020 απόφαση του Τριμελούς Εφετείου Θεσσαλονίκης, με την οποία απορρίφθηκε η έφεση της αρχικής αναιρεσείουσας κατά της με αριθμό 10116/2018 απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Θεσσαλονίκης.

Με την τελευταία αυτή απόφαση είχε απορριφθεί η από 20-11-2015 αγωγή της αναιρεσείουσας, με την οποία αυτή ζήτησε να αναγνωρισθεί η εγκυρότητα της ανάκλησης, στην οποία προέβη με την αγωγή, της δωρεάς-γονικής παροχής προς την εναγομένη και ήδη αναιρεσίβλητη θυγατέρα της δυνάμει του με ... συμβολαίου της συμβολαιογράφου Θεσσαλονίκης Ροδάνθης Νέγρη και να υποχρεωθεί η τελευταία να της μεταβιβάσει το δωρηθέν και συγκεκριμένα την ψιλή κυριότητα ποσοστού 40% εξ αδιαιρέτου του αναφερομένου ακινήτου, συμπράττοντας προς τούτο για την κατάρτιση του σχετικού συμβολαίου με σχετική δήλωσή της ενώπιον συμβολαιογράφου.

Άλλως, και σε περίπτωση άρνησης της εναγομένης-αναιρεσίβλητης, η αναιρεσείουσα ζήτησε με την αγωγή της να θεωρηθεί ως γενόμενη η σχετική δήλωση της εναγομένης με την τελεσιδικία της απόφασης που θα εκδοθεί. Η ένδικη αίτηση αναίρεσης ασκήθηκε νομότυπα και εμπρόθεσμα (άρθρα 552, 553, 556, 558, 564 παρ. 1 και 566 παρ. 1 ΚΠολΔ).

Είναι κατά συνέπεια παραδεκτή (άρθρ. 577 παρ. 1 ΚΠολΔ) και πρέπει να ερευνηθεί περαιτέρω ως προς το παραδεκτό και βάσιμο των λόγων της (άρθρ. 577 παρ. 3 ΚΠολΔ).

Οι διατάξεις των άρθρων 421, 422 και 424 του ΚΠολΔ, οι οποίες προστέθηκαν με την παρ. 3 του άρθρου δεύτερου του άρθρου 1 Ν. 4335/2015 και κατά την παρ. 4 του άρθρου ένατου του άρθρου 1 του ως άνω νόμου, η ισχύς τους αρχίζει από 1-1-2016, εφαρμόζονται και επί των εκκρεμών υποθέσεων κατά το χρόνο έναρξης της ισχύος του ανωτέρω νόμου, εφόσον αφορούν σε ένορκες βεβαιώσεις ληφθείσες μετά την έναρξη ισχύος του νόμου αυτού, σύμφωνα με τη γενικότερη αρχή του διαχρονικού δικονομικού δικαίου, που εκφράζεται από τις διατάξεις των άρθρων 12, 21 εδ.

β' και 24 παρ. 1 εδ. α' του ΕισΝΚΠολΔ, σύμφωνα με τις οποίες διαδικαστικές πράξεις απόδειξης του ΚΠολΔ (άρθρα 415 έως 420 και 421 έως 431) ρυθμίζονται και διέπονται από το δίκαιο που ισχύει κατά το χρόνο διενέργειάς τους, έστω και αν οι σχετικές αγωγές ή τα ένδικα βοηθήματα ή τα ένδικα μέσα έχουν ασκηθεί προ της εν λόγω ημερομηνίας.

Επομένως, μετά την ισχύ των ως άνω διατάξεων (από 1-1-2016), το δικαστήριο της ουσίας λαμβάνει υπόψη του κατά τη συζήτηση της υπόθεσης και ένορκες βεβαιώσεις, υπό τις σ' αυτές οριζόμενες προϋποθέσεις, την τήρηση των οποίων έχει υποχρέωση το δικαστήριο της ουσίας να ερευνήσει όχι μόνο κατ` ένσταση, αλλά και αυτεπαγγέλτως, διότι η έλλειψή τους έχει ως συνέπεια ότι η ένορκη βεβαίωση δεν είναι απλώς άκυρη, αλλά ανύπαρκτη ως αποδεικτικό μέσο (ΑΠ 1781/2022, ΑΠ 23/2022, ΑΠ 5/2020, ΑΠ 1175/2019).

Περαιτέρω, από τη διάταξη του άρθρου 559 αρ. 11 γ' ΚΠολΔ προκύπτει ότι αναίρεση επιτρέπεται εάν το δικαστήριο δεν έλαβε υπόψη αποδεικτικά μέσα που οι διάδικοι επικαλέστηκαν και προσκόμισαν. Στην προκειμένη περίπτωση, η αναιρεσείουσα με τον τέταρτο λόγο αναίρεσης, και κατ' ορθή εκτίμηση του περιεχομένου του, μέμφεται το Εφετείο ότι με την προσβαλλόμενη απόφασή του δεν έλαβε υπόψη, ως υπεράριθμες, πέραν δηλαδή των τριών που ήδη είχαν προσκομισθεί, τις με ...

ένορκες βεβαιώσεις των Σ. χήρας Β. Γ. και Μ. χήρας Κ. Γ. αντίστοιχα, οι οποίες προσκομίστηκαν το πρώτον ενώπιον του Εφετείου ως ουσιώδη αποδεικτικά μέσα. Όπως προκύπτει δε από την επισκόπηση της προσβαλλόμενης απόφασης, το Εφετείο προκειμένου να καταλήξει στο αποδεικτικό του πόρισμα, έλαβε υπόψη του τις ένορκες καταθέσεις των μαρτύρων απόδειξης και ανταπόδειξης, όλα τα έγγραφα που επικαλέστηκαν και προσκόμισαν οι διάδικοι, είτε προς άμεση απόδειξη είτε για τη συναγωγή δικαστικών τεκμηρίων, τις ομολογίες των διαδίκων που περιέχονται στις προτάσεις τους, τα διδάγματα της κοινής πείρας και τέλος, τις προσκομισθείσες ενώπιον του πρωτοβάθμιου Δικαστηρίου ένορκες βεβαιώσεις με αριθμούς … της μάρτυρος της ενάγουσας Ό.

χήρας Ι. Ρ. και … των μαρτύρων της ενάγουσας Κ. Π. και Ε. Γ., που λήφθηκαν μετά από νομότυπη και εμπρόθεσμη κλήτευση της εναγομένης, ενώ δέχθηκε στη συνέχεια "... μη λαμβανομένων καθόλου υπόψη: α)..., β) της κατάθεσης της μάρτυρος της ενάγουσας Σ. χήρας Β. Γ., που περιέχεται στην υπ' αριθμ. … ένορκη βεβαίωση ενώπιον του συμβολαιογράφου Σερρών Ιωάννη Λαϊνά, που προσκομίζεται το πρώτον ενώπιον του παρόντος δευτεροβαθμίου Δικαστηρίου και γ) της κατάθεσης της μάρτυρος της ενάγουσας Μ.

χήρας Κ. Γ., που περιέχεται στην υπ' αριθμ. … ένορκη βεβαίωση ενώπιον του Ειρηνοδίκη Θεσσαλονίκης, που προσκομίζεται το πρώτον ενώπιον του παρόντος δευτεροβαθμίου Δικαστηρίου, δοθέντος ότι ο αριθμός των εξετασθέντων με επιμέλεια της ενάγουσας μαρτύρων υπερβαίνει αθροιστικά (και για τον πρώτο και για το δεύτερο βαθμό) τους τρεις..., εφαρμοζομένης εν προκειμένω της διάταξης του άρθρου 270 παρ. 2 εδ.

γ' και εδ. δ' του ΚΠολΔ, όπως το άρθρο 270 ίσχυε πριν την κατάργησή του με το άρθρο 1 άρθρο δεύτερο παρ. 1 του ν. 4335/2015, δοθέντος ότι πρόκειται περί αγωγής που ασκήθηκε πριν την 1η-1-2016 και συγκεκριμένα στις 20-11-2015". Το Εφετείο, δηλαδή, δεν έλαβε υπόψη με την προσβαλλόμενη απόφασή του τις ανωτέρω δύο ένορκες βεβαιώσεις, επειδή οι εξετασθέντες μέσω των ενόρκων αυτών βεβαιώσεων μάρτυρες υπερέβαιναν κατ' αριθμό, μαζί με τις ήδη προσκομισθείσες πρωτοδίκως από την ενάγουσα-εκκαλούσα δύο ένορκες βεβαιώσεις, με τις οποίες εξετάσθηκαν τρεις μάρτυρες, τον αριθμό των τριών ενόρκων βεβαιώσεων, με αντίστοιχο αριθμό εξετασθέντων μαρτύρων, που προβλεπόταν από το άρθρο 270 παρ. 2 ΚΠολΔ, το οποίο και εφάρμοσε στην προκειμένη περίπτωση.

Ωστόσο, κατά το χρόνο συζήτηση της έφεσης της αναιρεσείουσας στο Εφετείο (13-12-2019), το άρθρο 270 ΚΠολΔ είχε καταργηθεί με το άρθρο δεύτερο, άρθρο 1 του Ν. 4335/2015, ο οποίος άρχισε να ισχύει από 1-1-2016, ενώ σύμφωνα με το άρθρο 422 παρ. 3 ΚΠολΔ, όπως το άρθρο αυτό ισχύει μετά το Ν. 4335/2015, επιτρέπεται η λήψη ενόρκων βεβαιώσεων μέχρι πέντε (5) για κάθε διάδικο μέρος και μέχρι τρεις (3) για την αντίκρουση.

Το ανωτέρω δε άρθρο 422 ΚΠολΔ, σύμφωνα με την προεκτεθείσα νομική σκέψη, έπρεπε να εφαρμοστεί στην προκειμένη περίπτωση, εφόσον η υπόθεση εκκρεμούσε στο Εφετείο μετά την έναρξη ισχύος του Ν. 4335/2015 και, επί πλέον, επειδή οι ανωτέρω ένορκες βεβαιώσεις είχαν ληφθεί επίσης μετά την έναρξη ισχύος του νόμου αυτού.

Επομένως, νομίμως η αναιρεσείουσα, τότε εκκαλούσα, προσκόμισε ενώπιον του Εφετείου τις πιο πάνω αναφερόμενες δύο ένορκες βεβαιώσεις, το δε Εφετείο, το οποίο με την προσβαλλόμενη απόφασή δεν τις έλαβε υπόψη, υπέπεσε στην αναιρετική πλημμέλεια του άρθρου 559 αρ. 11 γ' ΚΠολΔ (και όχι του αριθμού 14 του ίδιου άρθρου, όπως θεωρεί η αναιρεσείουσα), κατά το βάσιμο περί τούτου τέταρτο λόγο αναίρεσης.

Ενόψει δε των ανωτέρω, παρέλκει πλέον η έρευνα των υπολοίπων αναιρετικών λόγων, καθώς καλύπτονται από την αναιρετική εμβέλεια του τετάρτου λόγου, που γίνεται δεκτός. Κατά συνέπεια, πρέπει να γίνει δεκτή η κρινόμενη αίτηση αναίρεσης, να αναιρεθεί η προσβαλλόμενη απόφαση και να παραπεμφθεί η υπόθεση ενώπιον του ίδιου Δικαστηρίου, του οποίου είναι δυνατή η σύνθεση από άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που δίκασαν προηγουμένως, προς περαιτέρω εκδίκαση (άρθρ. 580 παρ. 3 ΚΠολΔ).

Τέλος, πρέπει να διαταχθεί η επιστροφή του κατατεθέντος παραβόλου στην αναιρεσείουσα (άρθρ. 495 παρ. 3 ΚΠολΔ) και να συμψηφισθούν τα μεταξύ των διαδίκων δικαστικά έξοδα λόγω της εξ αίματος πρώτου βαθμού συγγένειάς τους (άρθρ. 179 και 183 ΚΠολΔ).

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την 1276/2020 απόφαση του Τριμελούς Εφετείου Θεσσαλονίκης.

Παραπέμπει την εκδίκαση της υπόθεσης στο ίδιο Εφετείο, που θα συγκροτηθεί από δικαστές άλλους από εκείνους που εξέδωσαν την αναιρούμενη απόφαση.

Διατάσσει την επιστροφή του παραβόλου στην αναιρεσείουσα.

Συμψηφίζει τα δικαστικά έξοδα μεταξύ των διαδίκων............

ΚΡΙΘΗΚΕ, αποφασίσθηκε στην Αθήνα, στις 15 Νοεμβρίου 2022.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του, στην Αθήνα, στις 21 Δεκεμβρίου 2022.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ