Supreme Court partially allows appeal against expropriation valuation due to insufficient reasoning on property value and construction base.

Απόφαση 2036 / 2013 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 2036/2013

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Νικόλαο Λεοντή, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Βασιλική Θάνου-Χριστοφίλου, Δημητρούλα Υφαντή, Ιωάννα Πετροπούλου και Γεώργιο Σακκά, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 20 Σεπτεμβρίου 2013, με την παρουσία και της Γραμματέως Ελένης Τσιουρή, για να δικάσει μεταξύ:

Των αναιρεσειόντων: 1) Κ. Α. του Ν. και της Ι., κατοίκου .... 2) Κ. Κ. του Ν. και της Α., κατοίκου ....

3) α) Κ. Γ. του Λ. και της Ζ., β) Λ. Γ. του Κ. και της Ά., ) Σ. Γ. του Κ. και της Ά., ) Ά. Γ. του Σ. και της Ε., ε) Κ. Γ. του Σ. και της Ε., κατοίκων ...

4) Ν. - Ν. Ε. του Γ. και της Σ., κατοίκου ....

5) α) Ν. - Ν. Ε. του Γ. και της Σ., ) Σ. συζ. Ε. Κ. το γένος Κ. και Μ. Κ., ) Σ. συζ. Χ. το γένος Α. Ε., ) Γ. Ε. του Α., κατοίκων ...

6) α) Ά. Κ. του Ε. και της Σ. συζ. Μ. Γ., ) Σ. συζ. Ε. Κ. το γένος Κ. και Μ. Κ., κατοίκων ...

7) α) Α. Ζ. του Ι. και της Μ., ) Ι. Ζ. του Α. ο οποίος αποβίωσε στις 13.4.2013, όπως προκύπτει από την …/Α/2013 ληξιαρχική πράξη θανάτου του Ληξιαρχείου Χίου. Επέρχεται βίαιη διακοπή της δίκης και τη δίκη συνεχίζουν, ως πλησιέστεροι συγγενείς του, όπως αναφέρεται στο υπ' αριθ. 20712/16.4.2013 πιστοποιητικό πλησιέστερων συγγενών του Ληξιαρ.Χίου οι :β.1) Η σύζυγός του Μ. Ι. Ζ. το γένος Σ. Γ. β.2) Ο γιός του Α. Ζ. του Ι. και της Μ. β.3) Η κόρη του Μ. Ζ. του Ι. και της Μ., η οποία εκπροσωπείται νόμιμα από την ασκούσα τη γονική μέριμνα μητέρα της (Μ. συζ. Ι. Ζ. το γένος Σ. Γ.), γ) Α. Ζ. του Ι. και της Μ., δ) Μ. Ζ. του Ι. και της Μ., η οποία εκπροσωπείται νόμιμα από την ασκούσα τη γονική μέριμνα μητέρα της (Μ. συζ. Ι. Ζ. το γένος Σ. Γ.), κατοίκων ....

8) Της εταιρίας περιορισμένης ευθύνης με την επωνυμία "Μετρόπολις Εμπορικές Επιχειρήσεις Εταιρία Περιορισμένης Ευθύνης", που εδρεύει στη …και εκπροσωπείται νόμιμα.

9) α) Λ. Γ. του Κ. και της Ά., ) Σ. Γ. του Κ. και της Ά., κατοίκων ...'Ολοι οι ανωτέρω αναιρεσείοντες εκπροσωπήθηκαν δια του πληρεξουσίου δικηγόρου τους Ιωάννη Χορομίδη, ο οποίος αφού έλαβε τον λόγο από τον Πρόεδρο δήλωσε την βίαιη διακοπή της δίκης λόγω θανάτου του υπό στοιχ. 7.β) αρχικού αιτούντος και την συνέχιση της δίκης από τους ως άνω αναφερθέντες κληρονόμους του, οι οποίοι εκπροσωπούνται από τον ανωτέρω πληρεξούσιο δικηγόρο και κατέθεσαν προτάσεις.

Το αναιρεσίβλητο: Ελληνικό Δημόσιο, που εκπροσωπείται νόμιμα από α) τον Υπουργό Οικονομικών (πρώην Οικονομίας και Οικονομικών), β) τον Υπουργό Ανάπτυξης, Ανταγωνιστικότητας, Υποδομών, Μεταφορών και Δικτύων (πρώην Μεταφορών και Επικοινωνιών), κατοικοεδρεύοντα στην Αθήνα και γ) τον Γενικό Γραμματέα της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αιγαίου, κατοικοεδρεύοντα στον Πειραιά, το οποίο εκπροσωπήθηκε δια της πληρεξουσίας παρέδρου του ΝΣΚ Μαρίας Δεληγιάννη, η οποία παραστάθηκε βάσει δηλώσεως κατ' άρθρο 242 παρ.2 ΚΠολΔ και κατέθεσε προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την 4/ΕιδΜ/1/4-1-2005 αίτηση του ήδη αναιρεσίβλητου, που κατατέθηκε στο Μονομελές Πρωτοδικείο Χίου για τον προσωρινό καθορισμό τιμής μονάδος αποζημίωσης απαλλοτριωμένων εκτάσεων. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 9/2010 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 294/2011 του Εφετείου Αιγαίου-Μεταβατική έδρα Χίου. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητούν oι αναιρεσείοντες με την από 3-12-2012 αίτησή τους.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης, Γεώργιος Σακκάς, ανέγνωσε την από 3-9-2013 έκθεσή του, με την οποία εισηγήθηκε την παραδοχή της αιτήσεως αναιρέσεως, ως προς τον πρώτο λόγο της και την απόρριψή της ως προς τους λοιπούς.

Ο πληρεξούσιος των αναιρεσειόντων ζήτησε την παραδοχή της αιτήσεως και την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

1. Από τις διατάξεις των άρθρων 94 παρ.1 και 2 και 104 ΚΠολΔ συνάγεται ότι κατά τη συζήτηση της υποθέσεως στο ακροατήριο για την υποχρεωτική, πλην των οριζομένων στην παρ.2 του άρθρου 94 εξαιρέσεων, παράσταση του διαδίκου με πληρεξούσιο δικηγόρο απαιτείται ρητή πληρεξουσιότητα, η οποία δίδεται κατά την διαδικασία ενώπιον του Αρείου Πάγου είτε με προφορική δήλωση που καταχωρίζεται στα πρακτικά είτε με συμβολαιογραφική πράξη. Η έλλειψη πληρεξουσιότητας, η οποία εξετάζεται αυτεπαγγέλτως από το δικαστήριο, έχει ως συνέπεια την ακυρότητα της παραστάσεως, ως και των πράξεων που είχαν γίνει προηγουμένως. Στην προκειμένη περίπτωση κατά τη συζήτηση της υποθέσεως στο ακροατήριο παραστάθηκαν οι κληρονόμοι του αναιρεσείοντος Ι. Ζ. του Α. και της Μ., που απεβίωσε την 13-4-2013, ήτοι η σύζυγός του Μ. χήρα Ι. Ζ. το γένος Σ. Γ. και τα τέκνα του Α. Ζ. και Μ. Ζ., που δήλωσαν το θάνατό του και τη συνέχιση της δίκης, δια του πληρεξουσίου δικηγόρου της Ιωάννη Χορομίδη, χωρίς να αποδεικνύεται χορήγηση σ'αυτόν ρητής προς τούτο πληρεξουσιότητας.

Συνεπώς, αυτοί δεν παραστάθηκαν νομίμως και θεωρούνται ως μη παριστάμενοι. Συνακόλουθα, αφού δεν αποδεικνύεται κλήτευση αυτών από τους λοιπούς διαδίκους για την παρούσα δικάσιμο, πρέπει να κηρυχθεί απαράδεκτη η συζήτηση της αιτήσεως αναιρέσεως ως προς αυτούς (ειδική ρύθμιση αρθρ.4 εδ.ε'του ν.2882/2001 Κ.Α.Α.Α. και γενική άρθρου 576 παρ.3 εδ.2 ΚΠολΔ).

2. Κατά το άρθρο 20 παρ.4 εδ.β'του ν.2882/2001 (Κ.Α.Α.Α.), η εμπρόθεσμη αίτηση για οριστικό προσδιορισμό της αποζημίωσης αφορά αποκλειστικά το συμφέρον του αιτούντος, προς αύξηση ή μείωση μόνο υπέρ αυτού της αποζημίωσης που προσδιορίστηκε προσωρινά. Επομένως, το Εφετείο, κατά τον οριστικό προσδιορισμό της αποζημίωσης, αποφαίνεται αποκλειστικά μόνο υπέρ εκείνου που ζήτησε την αύξηση ή τη μείωση της αποζημίωσης που προσδιορίστηκε προσωρινά.

Εξ άλλου, κατά το άρθρο 559 αριθ.9 του ΚΠολΔ, αναίρεση επιτρέπεται και αν το δικαστήριο επιδίκασε κάτι που δεν ζητήθηκε ή επιδίκασε περισσότερα από όσα ζητήθηκαν. Στην προκειμένη περίπτωση, ο από τους αναιρεσείοντες Κ. Κ. του Ν. και της Α. προσάπτει στην αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση την αιτίαση ότι επιδίκασε κάτι που δεν ζητήθηκε και ειδικότερα ότι το Εφετείο κατά τον οριστικό προσδιορισμό της τιμής μονάδος του εδάφους της ιδιοκτησίας του με αριθμό ΚΑΕΚ ... (ή Κτ.Πιν.

…) μείωσε την τιμή μονάδος που καθορίστηκε με την 9/2010 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Χίου ως προσωρινή αποζημίωση, για το έδαφος από 950 ευρώ το τ.μ. σε 360 το τ.μ., για το ισόγειο πλυντήριο αυτοκινήτων, όγκου 304 τ.μ. από 300 ευρώ το κ.μ. σε 150 ευρώ το κ.μ., για το συρματόπλεγμα 75 τρέχοντα μέτρα από 15 ευρώ σε 4 ευρώ το μέτρο, για την περίφραξη οικοπέδου από λιθοδομή, συνολικής επιφάνειας 108 τ.μ., με μήκος 60 μ.

και ύψος 1,80 μ. από 80 ευρώ σε 50 ευρώ ανά τ.μ. και για πηγάδι απλό από 4.500 ευρώ κατ'αποκοπή σε 3000 ευρώ, παρόλο που το Ελληνικό Δημόσιο δεν ζήτησε, με αυτοτελή αίτηση του ή με ανταίτηση προ 5 ημερών με τις προτάσεις του, τη μείωση της τιμής μονάδος των ανωτέρω απαλλοτριωθέντων. Πράγματι, με τις παραδοχές του αυτές, όπως προκύπτει από την επισκόπηση της 1/11-1-2011 αιτήσεως του Ελληνικού Δημοσίου για τον καθορισμό οριστικής τιμής μονάδος, των προτάσεων αυτού και των αποφάσεων (πρωτόδικης και αναιρεσιβαλλόμενης), το Εφετείο υπέπεσε στην πλημμέλεια του άρθρου 559 αρ.9 ΚΠολΔ, με το να επιδικάσει κάτι που δεν ζητήθηκε και άρα είναι βάσιμος ο πρώτος λόγος αναιρέσεως.

3. Με τη διάταξη του άρθρου 13 παρ.1 του ν.2882/2001 (Κ.Α.Α.Α.) ορίζεται ο χρόνος και ο τρόπος υπολογισμού της αξίας του απαλλοτριουμένου ακινήτου με τα κριτήρια για την εκτίμηση της αξίας του. Άρα αντικείμενο της δίκης και περιεχόμενο της αιτήσεως για οριστικό προσδιορισμό της αποζημίωσης αποτελεί ο καθορισμός από το δικαστήριο της τιμής μονάδος αποζημιώσεως για το έδαφος...επ'αυτού επικείμενα συστατικά. Στην προκειμένη περίπτωση, με την με αριθμό κατάθεσης 1/2011 αίτηση του το Ελληνικό Δημόσιο ζήτησε να καθοριστεί η οριστική τιμή μονάδος για τα απαλλοτριούμενα οικόπεδα, για τις κατοικίες που αναφέρονται σ'αυτή, έστω και συνοπτικά, κατά ομάδες παλαιότητας και για τα λοιπά συστατικά που υπάρχουν επί του εδάφους (κτίσματα, περιτοιχίσεις, περιφράξεις, δένδρα κ.λπ.). Με αυτό το ιστορικό η ανωτέρω αίτηση είναι πλήρως ορισμένη, αφού καλύπτει το πραγματικό της ανωτέρω διατάξεως, η δε περαιτέρω αναλυτικότερη εξειδίκευση κάθε απαλλοτριουμένου ακινήτου και συστατικού μπορεί να προκύψει από τις αποδείξεις. Επομένως, οι τέταρτος και πέμπτος λόγοι αναιρέσεως κατά το κύριο σκέλος τους, από το άρθρο 559 αριθ.14 ΚΠολΔ, κατά τους οποίους το Εφετείο παρά το νόμο δεν κήρυξε απαράδεκτο απορρίπτοντας την αίτηση ως αόριστη, είναι αβάσιμοι και πρέπει να απορριφθούν.

4. Κατά τη διάταξη του άρθρου 559 αριθ.9 αναίρεση επιτρέπεται και αν το δικαστήριο επιδίκασε κάτι που δεν ζητήθηκε. Ως αίτηση, κατά την έννοια της διάταξης αυτής, θεωρείται εκείνη που αποτελεί ιδιαίτερο κεφάλαιο της δ202601ίκης και δημιουργεί εκκρεμοδικία. Στην προκειμένη περίπτωση, με τον τρίτο αναιρετικό λόγο οι αναιρεσείοντες με αριθμόν ακινήτων ΚΑΕΚ ..., ..., ..., ..., ..., ..., , πλήττουν την αναιρεσιβαλλόμενη απόφαση, διότι καθόρισε τιμή μονάδος αποζημίωσης για τα συστατικά επί των απαλλοτριωθέντων ακινήτων τους, παρόλο που το Ελληνικό Δημόσιο στην με αριθμό καταθέσεως 1/2011 αίτησή του ζήτησε μεν τον καθορισμό της τιμής μονάδος για τα επί των απαλλοτριωθέντων ακινήτων ουσιαστικά, με γενική όμως αναφορά σε ομαδοποιημένες κατηγορίες, χωρίς να αναφέρεται σε ειδικότερα συστατικά που υπάρχουν στις ιδιοκτησίες τους και έτσι προσδιόρισε τιμή μονάδος γι'αυτά υποδεέστερη εκείνης που καθορίστηκε με την 9/2010 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Χίου για τον προσωρινό προσδιορισμό.

Το Εφετείο, όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφασή του, δίκασε το αίτημα του Δημοσίου για καθορισμό τιμής μονάδος για τα επικείμενα συστατικά που υπάρχουν επί των απαλλοτριωθέντων ακινήτων και μετά από εκτίμηση των αποδείξεων καθόρισε για το καθένα χωριστά τιμή μονάδος αποζημίωσης. Έτσι με την κρίση του αυτή δεν επιδίκασε κάτι που δεν ζητήθηκε και άρα δεν υπέπεσε στην πλημμέλεια του άρθρου 559 αριθ.9 ΚΠολΔ.

Συνεπώς, ο αντίθετος ως άνω λόγος του αναιρετηρίου είναι αβάσιμος.

5. Κατά το άρθρο 13 παρ.1 εδ.α' και ιγ' του ν.2882/2001 (Κ.Α.Α.Α.), η αποζημίωση πρέπει να είναι πλήρης και να ανταποκρίνεται στην αξία του απαλλοτριωμένου ακινήτου κατά το χρόνο της συζήτησης ενώπιον του δικαστηρίου για τον προσωρινό προσδιορισμό της αποζημίωσης ή, σε περίπτωση απευθείας αίτησης για οριστικό προσδιορισμό, κατά το χρόνο συζήτησης για τον προσδιορισμό αυτό.

Ως κριτήρια για την εκτίμηση της αξίας του απαλλοτριωμένου ακινήτου λαμβάνονται υπόψη, ιδίως, η αξία που έχουν κατά τον κρίσιμο χρόνο παρακείμενα και ομοειδή ακίνητα, που προσδιορίζονται κυρίως από την αντικειμενική αξία, τα τιμήματα σε συμβόλαια μεταβίβασης κυριότητας ακινήτων, τα οποία συντάχθηκαν κατά το χρόνο της κήρυξης της απαλλοτρίωσης, καθώς και η πρόσοδος του απαλλοτριωμένου.

Εξάλλου, από την διάταξη του άρθρου 559 αριθ.19 ΚΠολΔ προκύπτει ότι θεμελιώνεται λόγος αναιρέσεως για έλλειψη νόμιμης βάσεως και όταν το από τις αποδείξεις πόρισμα του δικαστηρίου σε ζήτημα που ασκεί ουσιώδη επιρροή στην έκβαση της δίκης είναι ανεπαρκές και για το λόγο αυτό καθίσταται ανέφικτος ο αναιρετικός έλεγχος της ορθής ή μη υπαγωγής των πραγματικών περιστατικών που έγιναν δεκτά από το δικαστήριο της ουσίας στον προσήκοντα κανόνα ουσιαστικού δικαίου.

Στην προκειμένη περίπτωση, με τον τέταρτο λόγο αναιρέσεως κατά το τρίτο σκέλος του διατυπώνεται η αιτίαση ότι το Εφετείο διέλαβε ανεπαρκείς αιτιολογίες ως προς την αξία των κατοικιών, που υπάρχουν στα απαλλοτριούμενα ακίνητα με ΚΑΕΚ ... (ή κτ.πιν. …), ΚΑΕΚ ... (ή κτ.πιν. …), ΚΑΕΚ ... (ή κτ. Πιν. …), ΚΑΕΚ ... (ή κτ.πιν.

…), ΚΑΕΚ ... (ή κτ.πιν. …), ΚΑΕΚ ... (μόνο για κτ.πιν. … και κτ.πιν. .., , … και …) και ΚΑΕΚ ...ή κτ.πιν. …), ενώ με τον πέμπτο λόγο αναιρέσεως κατά το τρίτο σκέλος του πλήττεται η προσβαλλόμενη απόφαση για ανεπαρκή αιτιολογία ως προς τον προσδιορισμό της αξίας μιας βάσεως κτιρίου από οπλισμένο σκυρόδεμα, που υπάρχει στο απαλλοτριούμενο ακίνητο με ΚΑΕΚ ... (ή κτ.

Πιν. …. Από την προσβαλλόμενη απόφασή του προκύπτει, ότι το Εφετείο κατά τον προσδιορισμό της αξίας των κατοικιών, που υπάρχουν στα ανωτέρω ακίνητα, διέλαβε πράγματι ανεπαρκείς αιτιολογίες, αφού για την εκτίμηση της αξίας τους αναφέρει ως κριτήριο μόνο την παλαιότητα των οικοδομών, τον όγκο και το εμβαδόν τους, χωρίς να λαμβάνει υπόψη άλλα προσδιοριστικά της αξίας τους στοιχεία, όπως ποιότητα κατασκευής, βαθμός συντήρησης κ.λπ.

Επίσης διαλαμβάνει ανεπαρκή αιτιολογία ως προς την ως άνω βάση κτιρίου, που υπάρχει στο ΚΑΕΚ ... (ή κτ.πιν. ), διότι για την εκτίμηση της αξίας της αρκείται μόνο στο εμβαδόν της, χωρίς να λαμβάνει υπόψη τα επιμέρους χαρακτηριστικά της (ποιότητα κατασκευής, προορισμός κ.λπ.) και τη δαπάνη κατασκευής της. Έτσι εξ αιτίας αυτών των ελλείψεων καθίσταται ανέφικτος ο αναιρετικός έλεγχος της ορθής ή μη υπαγωγής των πραγματικών περιστατικών, που δέχτηκε, στις ανωτέρω διατάξεις του άρθρου 13 παρ.1 εδ.α'και γ'ν.2882/2001 (Κ.Α.Α.Α.).

Άρα, οι παραπάνω λόγοι αναιρέσεως, από το άρθρο 559 αριθ.19 ΚΠολΔ είναι βάσιμοι. Συνακόλουθα, παρέλκει η έρευνα των λοιπών λόγων αναιρέσεως. Κατ'ακολουθίαν των ανωτέρω, πρέπει να αναιρεθεί εν μέρει η προσβαλλόμενη απόφαση ως προς τους πρώτο, τέταρτο κατά το τρίτο σκέλος του και πέμπτο κατά το τρίτο σκέλος του λόγους αναιρέσεως, κατά τα παραπάνω αναφερόμενα κεφάλαια, που αφορούν τα ως άνω ακίνητα των αναιρεσειόντων.

Ακολούθως, πρέπει να παραπεμφθεί η υπόθεση, που χρειάζεται διευκρίνιση, για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο Εφετείο, διότι είναι δυνατή η συγκρότησή του από άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που δίκασαν προηγουμένως (αρθρ.580 παρ.3 ΚΠολΔ) και να καταδικαστεί το αναιρεσίβλητο Ελληνικό Δημόσιο στη δικαστική δαπάνη των αναιρεσειόντων, που κατέθεσαν και προτάσεις (αρθρ.176 και 183 ΚΠολΔ).

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Κηρύσσει απαράδεκτη τη συζήτηση της προκειμένης δίκης ως προς τους κληρονόμους του αναιρεσείοντος Ι. Ζ. του Α., ήτοι τους Μ. χήρα Ι. Ζ., Α. Ι.Ζ. και Μ. Ι.Ζ.

Αναιρεί εν μέρει την 294/2011 απόφαση του Εφετείου Αιγαίου (Μεταβατική έδρα Χίου) κατά τα αναφερόμενα στο σκεπτικό κεφάλαιο.

Παραπέμπει την υπόθεση, κατά το αναιρούμενο μέρος, για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο Εφετείο, συντιθέμενο από άλλους δικαστές, εκτός από εκείνους που δίκασαν προηγουμένως. Και

Καταδικάζει το αναιρεσίβλητο Ελληνικό Δημόσιο στη δικαστική δαπάνη των αναιρεσειόντων, την οποία ορίζει σε τρείς χιλιάδες (3000) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 16 Οκτωβρίου 2013.

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 15 Νοεμβρίου 2013.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ