Supreme Court partially allows appeal against divorce property claim for insufficiently defined contribution exceeding one-third.

Απόφαση 1914 / 2009 (Α2, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 1914/2009

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Α2' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές:Δημήτριο Δαλιάνη, Αντιπρόεδρο, Ρένα Ασημακοπούλου, Ιωάννη Ιωαννίδη, Χαράλαμπο Ζώη και Αθανάσιο Κουτρομάνο, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 27 Απριλίου 2009, με την παρουσία και της γραμματέως Αικατερίνης Σιταρά, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Της αναιρεσείουσας: Χ, κατοίκου ..., η οποία εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο της Βασίλειο Σπανουδάκη.

Του αναιρεσιβλήτου : Ψ, κατοίκου ..., ο οποίος παραστάθηκε με τον πληρεξούσιο δικηγόρο του Γεώργιο Αθανάτου.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 14-11-2005 αγωγή της ήδη αναιρεσείουσας, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Λασιθίου. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 86/2007 του ίδιου Δικαστηρίου και 501/2008

του Εφετείου Κρήτης. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητά η αναιρεσείουσα με την από 8-11-2008 αίτησή της.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο εισηγητής Αρεοπαγίτης Αθανάσιος Κουτρομάνος ανέγνωσε την από 16-4-2009 έκθεσή του, με την οποία εισηγήθηκε να αναιρεθεί μερικώς η προσβαλλόμενη απόφαση κατά τα αναφερόμενα στο σκεπτικό.

Ο πληρεξούσιος της αναιρεσείουσας ζήτησε την παραδοχή της αίτησης, ο πληρεξούσιος της αναιρεσιβλήτου την απόρριψή της, καθένας δε την καταδίκη του αντιδίκου του στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Η νομική αοριστία της αγωγής, δηλαδή εκείνη που συνδέεται με την εκτίμηση περί του εφαρμοστέου κανόνος ουσιαστικού δικαίου, ελέγχεται ως παράβαση από το άρθρο 559 αριθ. 1 ΚΠολΔ, αν το δικαστήριο, για την κρίση του ως προς την νομική βασιμότητα της αγωγής, είτε αξίωσε περισσότερα στοιχεία από όσα ο νόμος απαιτεί, είτε αρκέσθηκε σε λιγότερα.

Αντίθετα, η ποσοτική αοριστία της αγωγής, η οποία υπάρχει, όταν δεν συγκεκριμενοποιούνται όλα τα στοιχεία που απαιτούνται κατά νόμον για τη θεμελίωση του αιτήματος της αγωγής, ελέγχεται ως παράβαση από το άρθρο 559 αριθ. 8 ή 14 ΚΠολΔ. Περαιτέρω, κατά τη διάταξη του άρθρου 1400 ΑΚ: "Αν ο γάμος λυθεί ή ακυρωθεί και η περιουσία του ενός συζύγου έχει, αφότου τελέσθηκε ο γάμος, αυξηθεί, ο άλλος σύζυγος, εφόσον συνέβαλε με οποιονδήποτε τρόπο στην αύξηση αυτή, δικαιούται να απαιτήσει την απόδοση του μέρους της αύξησης το οποίο προέρχεται από τη δική του συμβολή.

Τεκμαίρεται ότι η συμβολή αυτή ανέρχεται στο 1/3 της αύξησης, εκτός αν αποδειχθεί μεγαλύτερη ή μικρότερη ή καμία συμβολή". Από τη διάταξη αυτή, λαμβανόμενη σε συνδυασμό με το άρθρο 216 του Κ.Πολ.Δ., συνάγεται ότι στοιχεία για το ορισμένο της εκ της άνω διατάξεως αγωγής είναι 1) η λύση ή ακύρωση του γάμου ή, κατ' ανάλογη εφαρμογή η συμπλήρωση τριετούς διαστάσεως των συζύγων, 2) η αύξηση της περιουσίας του ενός των συζύγων κατά τη διάρκεια του γάμου και 3) η συμβολή του άλλου συζύγου στην αύξηση αυτή με οποιοδήποτε τρόπο.

Συνεπώς, για το ορισμένο της αγωγής αυτής, πρέπει να προσδιορίζονται στο δικόγραφό της, εκτός από τα κατά τη διάταξη κρίσιμα χρονικά σημεία, η πραγματική αυξητική διαφορά στην περιουσιακή κατάσταση του υπόχρεου, που συνιστά το απόκτημα με την ευρύτερη έννοια του όρου (θετική ή αρνητική με την αποφυγή μειώσεως) και περιλαμβάνει το σύνολο των δικαιωμάτων, που είναι δυνατόν να αποτιμηθούν, περαιτέρω δε η έκταση και το είδος της συμβολής του δικαιούχου στην αύξηση αυτή με οποιοδήποτε τρόπο.

Ειδικότερα, για το στοιχείο της αυξήσεως λαμβάνεται υπόψη το σύνολο της περιουσιακής καταστάσεως του υπόχρεου, ώστε, από τη σύγκριση της περιουσιακής καταστάσεως στο χρονικό σημείο της τελέσεως του γάμου (αρχική περιουσία) με την υπάρχουσα στο χρονικό σημείο που γεννάται η αξίωση (τελική περιουσία), πρέπει να προκύπτει αύξηση.

Η τελευταία δεν αποκλείεται να ξεκινά με την αγωγή από μία μόνο ή περισσότερες μεν αλλά συγκεκριμένες κτήσεις του υπόχρεου, οπότε η συμβολή του ενάγοντος υπολογίζεται με βάση την τελική αξία τούτων. Η τυχόν ύπαρξη αρχικής περιουσίας ή στοιχείων που την διαφοροποιούν, αποτελεί βάση ένστασης, που προβάλλεται και αποδεικνύεται από τον εναγόμενο.

Περαιτέρω, ο χρόνος της λύσεως ή της ακυρώσεως του γάμου ή της συμπληρώσεως τριετίας από τη συζυγική διάσταση είναι κρίσιμος για την εξεύρεση της εν λόγω τελικής περιουσίας, υπό την έννοια του καθορισμού των περιουσιακών στοιχείων που την αποτελούν. Για την περαιτέρω δε αναγωγή σε χρήμα των περιουσιακών αυτών στοιχείων, κρίσιμος είναι ο χρόνος της παροχής έννομης προστασίας, ήτοι ο χρόνος ασκήσεως της αγωγής.

Η συμβολή μπορεί να συνίσταται όχι μόνο στην παροχή κεφαλαίου με οποιαδήποτε μορφή, αλλά και στην παροχή υπηρεσιών, αποτιμωμένων σε χρήμα, ακόμη και υπηρεσιών οι οποίες παρέχονται στο συζυγικό οίκο για την επιμέλεια και ανατροφή των τέκνων, όταν και κατά το μέτρο που αυτές δεν επιβάλλονται από την, κατά τα άρθρα 1389 και 1390 του ΑΚ, υποχρέωση συνεισφοράς στην αντιμετώπιση των οικογενειακών αναγκών, κατά το οποίο έμεινε απερίσπαστος από την εκπλήρωση της αντίστοιχης υποχρέωσής του σε συνεισφορά στην αντιμετώπιση των οικογενειακών αναγκών ο υπόχρεος σύζυγος και έτσι εξοικονόμησε δαπάνες και δυνάμεις που συνέβαλαν στην επαύξηση της περιουσίας του.

Για να ληφθούν υπόψη και να υπολογισθούν αυτού του είδους οι υπηρεσίες, ως συμβολή στην επαύξηση της περιουσίας του υπόχρεου συζύγου, απαιτείται να γίνεται η, κατά το μέρος που υπερβαίνει το επιβαλλόμενο από την υποχρέωση της συνεισφοράς στην αντιμετώπιση των οικογενειακών αναγκών μέτρο, χρηματική αποτίμησή τους ή η αποτίμηση των δυνάμεων που εξοικονόμησε από την παροχή τους ο υπόχρεος σύζυγος, εάν προβάλλεται ότι η εξοικονόμηση αυτή συνέβαλε κατά διαφορετικό από την αποτίμηση των υπηρεσιών ποσό στην αύξηση της περιουσίας του υπόχρεου, που διαφορετικά δεν θα επιτυγχανόταν χωρίς αυτήν.

Η χρηματική αποτίμηση των υπηρεσιών αυτών του δικαιούχου συζύγου μπορεί να προκύπτει και από τη χρηματική αξία ενός υποθετικού εισοδήματος που θα αποκόμιζε αν, αντί για τις υπηρεσίες αυτές, ασκούσε ορισμένη επαγγελματική δραστηριότητα, στην οποία θα μπορούσε να επιδοθεί και την οποία θυσίασε για χάρη της οικογένειας.

Περαιτέρω, το καθιερούμενο από τη διάταξη του άρθρου 1400 εδάφ. β1 του ΑΚ μαχητό τεκμήριο, ότι η συμβολή του δικαιούχου συζύγου ανέρχεται στο ένα τρίτο της αύξησης (της περιουσίας του δικαιούχου), εκτός αν αποδειχθεί μεγαλύτερη ή μικρότερη ή καμία συμβολή, λειτουργεί αμφιμερώς και υπέρ των δύο διαδίκων, με την έννοια ότι αν ο ενάγων ζητήσει με την αγωγή του ποσοστό της αύξησης που αντιστοιχεί σε μεγαλύτερη του 1/3 συμβολή, αυτός υποχρεούται να αποδείξει το μεγαλύτερο του τεκμαρτού ποσοστό της συμβολής του, ενώ ο εναγόμενος μπορεί, κατ' ένσταση, να προβάλει και να αποδείξει ότι ο ενάγων είχε μικρότερη της τεκμαιρόμενης ή και καμία συμβολή.

Με τη διάταξη αυτή δεν καθιερώνεται ιδιαίτερος τρόπος υπολογισμού της αξίωσης σε σχέση με το ποσοστό του τεκμηρίου, αλλ' απλώς γίνεται κατανομή του βάρους της απόδειξης με βάση μαχητό τεκμήριο, ενώ η αξίωση συμμετοχής στην επαύξηση της περιουσίας του υπόχρεου συζύγου είναι μία και ενιαία, οποιοδήποτε ποσοστό (μεγαλύτερο ή μικρότερο του τεκμαιρομένου) συμμετοχής και αν ζητεί με την αγωγή ο δικαιούχος σύζυγος.

Συνεπώς, εάν ο ενάγων ζητήσει με την αγωγή του μεγαλύτερο του τεκμαιρόμενου ποσοστό και καμιά πραγματική συμβολή του, με τους τρόπους και κατά την αξία που εκθέτει στην αγωγή, δεν μπόρεσε να αποδείξει, η αγωγή δεν απορρίπτεται εξ ολοκλήρου, αλλά μόνο κατά το πλέον του ενός τρίτου ποσοστό της αύξησης της περιουσίας του εναγομένου, ενώ κατά το αντίστοιχο με το ένα τρίτο ποσό, που καλύπτεται από το τεκμήριο, γίνεται δεκτή, εφόσον ο εναγόμενος δεν επικαλέσθηκε ή εάν επικαλέσθηκε δεν απέδειξε ότι το ποσοστό συμβολής του ενάγοντος στην αύξηση ήταν μικρότερο ή ότι δεν υπήρξε καμία συμβολή του στην αύξηση της περιουσίας αυτού (εναγομένου).

Στην προκειμένη περίπτωση, η από 14.11.2005 αγωγή της ήδη αναιρεσείουσας Χ έχει κατά το ουσιώδες μέρος της ως εξής (κατά λέξιν): "Ο εναγόμενος είναι σύζυγός μου εκ γάμου τελεσθέντος το έτος 1982 ... αποκτήσαμε δύο παιδιά ... Τον Σεπτέμβριο 2002 ο εναγόμενος απαίτησε να φύγω από την συζυγική οικία ... Το έτος 1993 αγοράσαμε ένα οικόπεδο ... 1862,28 τ.μ., κείμενο στη θέση "..." της Κοινότητας ... ...

Επ' αυτού κτίσαμε μία ωραία έπαυλη. Για την αγορά του ακινήτου κατεβλήθη στους πωλητές ποσό 3.500.000 δρχ., το οποίο προήρχετο αποκλειστικά από δικά μου χρήματα ... Κατασκευάσαμε στο οικόπεδο πολυτελέστατη οικία εμβαδού 300 περίπου τ.μ. ... Τουλάχιστον τα 2/3 των χρημάτων που εδαπανήθησαν προήλθαν από χρήματα δικά μου, που απέκτησα από την εργασία μου ως καθηγήτρια, από αποζημίωση σε τροχαίο 1.500.000 δρχ., από μισθώματα που εισέπραττα από εκμισθωμένο διαμέρισμά μου στην ..., από δάνεια που συνήψα ύψους 7.000.000 δρχ., από βοήθεια των οικείων μου, από πώληση ισογείου οικίας στο ... ...

από την οποία έλαβα ποσό 25.000 κυπριακές λίρες, από δάνειο της ΕΚΤΕ ύψους 6.000.000 και από δάνειο με τα ΕΛΤΑ ύψους 10.000.000 δρχ. (κοινό), από δάνειο της Εμπορικής Τραπέζης ύψους 1.000.000 δρχ. ... Τα δάνεια εξοφλώ με χρήματά μου ... Πέραν τούτων, η συνεισφορά μου στην οικογένεια ήταν ανεκτίμητη. Εγώ αποκλειστικά εφρόντιζα τα παιδιά, ήμουν η νοικοκυρά του σπιτιού εργαζομένη υπερεντατικά λόγω της εργασίας μου και ως καθηγήτρια, ήμουν η σύζυγος, η πολύ πέραν του εκ του νόμου επιβαλλομένου μέτρου, απολύτως αφοσιωμένη στον εναγόμενο ...

που ουδέν προσέφερε στην οικογένειά μας ... Η τοιαύτης φύσεως εργασία μου υπερβαίνει το εκ του νόμου μέτρο πλέον του ημίσεος και αποτιμάται σε 600 ευρώ τον μήνα ... Κατά τον Σεπτέμβριο 2005 συμπληρώθηκε τριετία από της ... επελθούσης διαστάσεώς μας και έτσι εγεννήθη το δικαίωμά μου στο παραπάνω ακίνητο, το οποίο, σημειωτέον, αποτελεί το μοναδικό απόκτημα του εναγομένου.

Τούτο είχε τότε (Σεπτέμβριος 2005) πραγματική αξία όχι μικρότερη των 1.200.000 ευρώ ... Και σήμερα, που ασκείται και συζητείται η παρούσα, στο αυτό ποσό ανέρχεται η αξία του αποκτήματος. Επαναλαμβάνω ότι στην απόκτηση του πράγματος συνέβαλα τουλάχιστον κατά τα 2/3 και επομένως δικαιούμαι να ζητήσω την αυτούσια απόδοση του ιδανικού του μεριδίου των δύο τρίτων της αξίας του ...".

Με αυτό το περιεχόμενο η αγωγή, κατά το μέρος που επιδιώκετο η επιδίκαση ποσοστού ή ποσού αντιστοιχούντος σε συμβολή της εναγούσης πέραν του 1/3 στην απόκτηση από τον εναγόμενο της ένδικης περιουσίας, είναι αόριστη και, ως εκ τούτου, ανεπίδεκτη δικαστικής εκτιμήσεως, αφού ως συμβολές της ενάγουσας σ' αυτό αναφέρονται και παροχές, των οποίων δεν γίνεται εις χρήμα αποτίμηση, όπως θα έπρεπε να γίνει (εισοδήματα από εργασία, μισθώματα, βοήθεια συγγενών).

Αντιθέτως, η αγωγή είναι επαρκώς ορισμένη κατά το μέρος που έχει ως βάση την τεκμαιρόμενη εκ του νόμου συμβολή της ενάγουσας (κατά ποσοστό 1/3), δεδομένου ότι διαλαμβάνει σαφώς όλα τα αναγκαία κατά νόμον στοιχεία, ήτοι: τον γάμο και τη διάσταση των διαδίκων, την περιουσία που απέκτησε ο εναγόμενος μετά τον γάμο, τον ισχυρισμό ότι η ενάγουσα συνέβαλε οικονομικώς στην απόκτησή της, καθώς και την αξία αυτής στον σκοπητέο χρόνο, η οποία συνιστά συγχρόνως και τη διαφορά της αξίας της σε σχέση με εκείνη που θα προέκυπτε, αν είχε προστεθεί και η τυχόν υπάρχουσα κατά τον χρόνο του γάμου περιουσία, είτε αυτή ήταν θετική, είτε μηδενική.

Κατόπιν τούτων, το Εφετείο, το οποίο έκρινε ως αόριστη την αγωγή στο σύνολό της, ήτοι και κατά το μέρος που είχε ως έρεισμα την τεκμαιρόμενη συμβολή της ενάγουσας, επειδή δεν αναφέρεται στο δικόγραφο αν ο εναγόμενος είχε κάποια περιουσία στον χρόνο τελέσεως του γάμου, αξίωσε περισσότερα στοιχεία από τα ανωτέρω κατά νόμον απαραίτητα και έτσι υπέπεσε στην εκ του άρθρου 559 αριθ. 1 ΚΠολΔ πλημμέλεια. Κατά συνέπεια, ο εκ της διατάξεως αυτής απορρέων μοναδικός αναιρετικός λόγος, κατά το μέρος με το οποίο (κατά την εκτίμηση του περιεχομένου του) αποδίδεται στο Εφετείο η ανωτέρω πλημμέλεια, είναι βάσιμος και πρέπει να αναιρεθεί αντιστοίχως η απόφαση και να παραπεμφθεί η υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση το ίδιο δικαστήριο η σύνθεση του οποίου από άλλους δικαστές είναι εφικτή (άρθρο 580§3 Κ.Πολ.Δ.).

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί, κατά το αναφερόμενο στο σκεπτικό μέρος, την 501/2008 απόφαση του Εφετείου Κρήτης.

Παραπέμπει αντιστοίχως την υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο δικαστήριο, που θα συγκροτηθεί από άλλους δικαστές.

Επιβάλλει στον αναιρεσίβλητο τα δικαστικά έξοδα της αναιρεσειούσης, τα οποία ορίζει σε δύο χιλιάδες (2.000) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 12 Ιουνίου 2009.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 27 Ιουλίου 2009.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ