1789/2017 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 1789 / 2017 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)

Αριθμός 1789/2017

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ’ Πολιτικό Τμήμα

Συγκροτήθηκε από τους Δικαστές: Ειρήνη Κιουρκτσόγλου - Πετρουλάκη, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Ελένη Διονυσοπούλου, Σοφία Ντάντου, Γεώργιο Χοϊμέ και Ναυσικά Φράγκου, Αρεοπαγίτες.

Συνήλθε σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 3 Φεβρουαρίου 2017, με την παρουσία και του Γραμματέα Αθανασίου Λιάπη, για να δικάσει μεταξύ:

Της αναιρεσείουσας: Ό. Λ. του Μ., κατοίκου ..., η οποία εκπροσωπήθηκε από την πληρεξούσια δικηγόρο της Ουρανία Κατσαρού, σύμφωνα με το άρθρο 8 του ν. 3226/2004 και μετά από την υπ’ αριθμ. ...2015 Πράξη της Προέδρου του Αρείου Πάγου.

Της αναιρεσίβλητης: Ανώνυμης τραπεζικής εταιρίας με την επωνυμία "... ΑΕ", που εδρεύει στην … και εκπροσωπείται νόμιμα, η οποία εκπροσωπήθηκε από την πληρεξούσια δικηγόρο της Αγγελική Βαλσαμάκη.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 23-7-2012 αίτηση της ήδη αναιρεσείουσας, που κατατέθηκε στο Ειρηνοδικείο Κομοτηνής.

Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 22/2013 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 22/2013 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Ροδόπης.

Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί η αναιρεσείουσα με την από 10-6-2015 αίτησή της.

Κατά τη συζήτηση της υπόθεσης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω.

Η Εισηγήτρια Αρεοπαγίτης Ναυσικά Φράγκου διάβασε την από 25-4-2016 έκθεση του κωλυομένου να μετάσχει στη σύνθεση του Δικαστηρίου αυτού Αρεοπαγίτη Χαράλαμπου Καλαματιανού, με την οποία εισηγήθηκε την αναίρεση της υπ’ αριθμ. 22/2013 απόφασης του Μονομελούς Πρωτοδικείου Ροδόπης κατά παραδοχή του δεύτερου λόγου αναίρεσης και την απόρριψη του πρώτου λόγου αυτής.

Η πληρεξούσια της αναιρεσείουσας ζήτησε την παραδοχή της αίτησης αναίρεσης, η πληρεξούσια της αναιρεσίβλητης την απόρριψή της, καθεμία δε την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Σύμφωνα με τη διάταξη του όρθρου 560 παρ. 1 Κ.Πολ.Δ., "κατά των αποφάσεων των ειρηνοδικείων, καθώς και των αποφάσεων των πρωτοδικείων, που εκδίδονται μετά από έφεση κατά αποφάσεων των ειρηνοδικείων, επιτρέπεται αναίρεση μόνο αν παραβιάστηκε κανόνας ουσιαστικού δικαίου, στον οποίο περιλαμβάνονται και οι ερμηνευτικοί κανόνες των δικαιοπραξιών".

Κατά το άρθρο 1 παρ. 1 του ν. 3869/2010, όπως αυτό διαμορφώθηκε με το άρθρο 85 στ. Α’ εδ. 1 του ν. 3996/2011 και το άρθρο 20 παρ, 15 του ν. 4019/2011 (για τη ρύθμιση οφειλών υπερχρεωμένων φυσικών προσώπων), φυσικά πρόσωπα που δεν έχουν πτωχευτική ικανότητα και έχουν περιέλθει, χωρίς δόλο, σε μόνιμη αδυναμία πληρωμής ληξιπροθέσμων χρηματικών οφειλών τους δικαιούνται να υποβάλουν στο αρμόδιο δικαστήριο την αίτηση που προβλέπεται στην παράγραφο 1 του άρθρου 4 για τη ρύθμιση των οφειλών αυτών και την απαλλαγή.

Την ύπαρξη δόλου αποδεικνύει ο πιστωτής. Κατά το άρθρο 8 παρ. 1 του εν λόγω νόμου, αν το σχέδιο δεν γίνεται δεκτό από τους πιστωτές... το δικαστήριο ελέγχει την ύπαρξη των αμφισβητουμένων απαιτήσεων και την πλήρωση των προϋποθέσεων του άρθρου 1 για τη ρύθμιση των οφειλών και την απαλλαγή του οφειλέτη. Επίσης, κατά την παρ. 2 του άρθρου αυτού, αν τα περιουσιακά στοιχεία του οφειλέτη δεν είναι επαρκή, το δικαστήριο λαμβάνοντας υπόψη τα πάσης φύσεως εισοδήματά του, ιδίως εκείνα από την προσωπική του εργασία, τη δυνατότητα συνεισφοράς του συζύγου και σταθμίζοντας αυτά με τις βιοτικές ανάγκες του ιδίου και των προστατευομένων μελών της οικογενείας του, τον υποχρεώνει να καταβάλλει μηνιαίως και για χρονικό διάστημα τεσσάρων ετών ορισμένο ποσό για ικανοποίηση των απαιτήσεων των πιστωτών του, συμμέτρως διανεμόμενο.

Κατά την παρ. 3 αυτού, ο οφειλέτης οφείλει να εργάζεται κατά τη διάρκεια της περιόδου ρύθμισης της προηγούμενης παραγράφου σε κατάλληλη εργασία ή, αν δεν εργάζεται, (οφείλει) να καταβάλει εύλογη προσπάθεια για την εξεύρεση ανάλογης εργασίας... Κατά δε την παρ. 4 αυτού, με αίτηση του οφειλέτη ή πιστωτή, που επιδίδεται μέσα σε έναν μήνα από την υποβολή της στο αρμόδιο δικαστήριο, μπορεί να τροποποιείται η ρύθμιση οφειλών της απόφασης της προηγούμενης παραγράφου ως προς το ύψος των μηνιαίων καταβολών, όταν αυτό δικαιολογείται από μεταγενέστερα γεγονότα ή μεταβολές της περιουσιακής κατάστασης και των εισοδημάτων του οφειλέτη.

Ενώ, κατά την παρ. 5 του ίδιου άρθρου, σε περιπτώσεις, που, εξαιτίας εξαιρετικών περιστάσεων, όπως χρόνια ανεργία χωρίς υπαιτιότητα του οφειλέτη, σοβαρά προβλήματα υγείας, ανεπαρκές εισόδημα για την κάλυψη στοιχειωδών βιοτικών αναγκών του οφειλέτη ή άλλων λόγων ιδίας τουλάχιστον βαρύτητας, προσδιορίζονται με την απόφαση μηνιαίες καταβολές μικρού ύψους ή και μηδενικές, το δικαστήριο μπορεί με την ίδια απόφαση να ορίσει, όχι νωρίτερα από πέντε μήνες, νέα δικάσιμο για επαναπροσδιορισμό των μηνιαίων καταβολών.

Από τις προαναφερόμενες διατάξεις, οι οποίες θεσμοθετούν τη δυνατότητα του φυσικού προσώπου να απαλλάσσεται από τα χρέη του, όταν δεν έχει ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία, ούτε επαρκούν τα τρέχοντα και προσδοκώμενα εισοδήματά του για την εξυπηρέτησή τους, ώστε να συνδυάζεται η μεγαλύτερη δυνατή ικανοποίηση των πιστωτών με την ανάκτηση της οικονομικής ελευθερίας του οφειλέτη και τη στοιχειώδη διαφύλαξη της προσωπικής αξιοπρέπειας αυτού και των προστατευομένων μελών της οικογενείας του, προκύπτουν τα ακόλουθα:

Βασική προϋπόθεση για την υπαγωγή του οφειλέτη στις ρυθμίσεις του ν. 3869/2010 είναι η αποδεδειγμένη και μόνιμη (και όχι απλώς παροδική) περιέλευση αυτού σε αδυναμία πληρωμής των ληξιπροθέσμων χρεών του, άσχετα αν αυτή υπήρχε κατά την ανάληψη των χρεών ή επήλθε μεταγενέστερα. Η εξόφληση των χρηματικών απαιτήσεων των πιστωτών πραγματοποιείται κατά βάση με τις μηνιαίες καταβολές του άρθρου 8 παρ. 2 επί τέσσερα έτη, που ορίζονται από το δικαστήριο.

Ως βασικά κριτήρια για τον καθορισμό του καταβλητέου μηνιαίου ποσού τάσσονται από το ένα μέρος τα εισοδήματα του οφειλέτη από οποιαδήποτε πηγή, και ιδίως από την εργασία του, και η δυνατότητα συνεισφοράς του συζύγου στα βάρη της (υπαρκτής και ενεργού) έγγαμης συμβίωσης και από το άλλο μέρος οι βιοτικές ανάγκες (όχι απλώς οι στοιχειώδεις) του οφειλέτη και των προστατευομένων μελών της οικογενείας του, ώστε να καλύπτεται ένα επίπεδο αξιοπρεπούς διαβίωσης αυτών, για την εξασφάλιση του οποίου να μην είναι απολύτως αναγκαίο το ποσό που ορίζεται ως καταβλητέα μηνιαία καταβολή για την εξόφληση των χρεών.

Σε εξαιρετικές περιπτώσεις και εφόσον συντρέχει κάποια από τις προαναφερόμενες περιστάσεις, όπως είναι η ανεπάρκεια εισοδήματος για την κάλυψη των στοιχειωδών (και όχι των κανονικών και συνήθων) βιοτικών αναγκών του οφειλέτη ή άλλες με ανάλογη τουλάχιστον βαρύτητα, εφαρμόζεται η ρύθμιση της παρ. 5 του άρθρου 8, οπότε το δικαστήριο της ουσίας προσδιορίζει μηνιαίες χρηματικές καταβολές μικρού ύψους ή μηδενικές και ορίζει νέα δικάσιμο σε χρόνο απώτερο των πέντε μηνών από τη δημοσίευση της απόφασής του, για να επαναπροσδιοριστεί και οριστικοποιηθεί κατά τη νέα δικάσιμο το τελικό ποσό των μηνιαίων καταβολών για ολόκληρη την τετραετία (ΑΠ 1226/2014).

Με τον δεύτερο λόγο αναίρεσης η αναιρεσείουσα, επικαλούμενη λόγο αναίρεσης από το άρθρο 560 παρ. 1α Κ.Πολ.Δ., προσάπτει στην προσβαλλόμενη απόφαση ότι εσφαλμένα δεν εφάρμοσε τη διάταξη του άρθρου 8 παρ. 5 του ν. 3869/2010, καίτοι τα περιστατικά που δέχτηκε ότι αποδείχτηκαν επέβαλαν την εφαρμογή της, την οποία αυτή είχε ζητήσει.

Όπως, προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση, ως προς το ενδιαφέρον μέρος της, το δικαστήριο της ουσίας, μετά από εκτίμηση των αποδείξεων, δέχτηκε ανελέγκτως τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά: "Η αιτούσα, κάτοικος Κομοτηνής, εργαζόταν, ως υπεύθυνη καθαριότητας σε φροντιστήριο ξένων γλωσσών, όμως από το Σεπτέμβριο του 2012 είναι άνεργη, λαμβάνοντας επίδομα ανεργίας, ύψους 396 ευρώ το μήνα.

Τα τελευταία δύο χρόνια έχει περιέλθει σε μόνιμη αδυναμία να πληρώσει τη ληξιπρόθεσμη οφειλή της προς την πιστώτριά της Τράπεζα με την επωνυμία "... Α.Ε.", που ανέρχεται στα 11.962,43 ευρώ. Η οικονομική της αυτή κατάσταση, όμως, είναι προσωρινή και οφείλεται στη δυσχερή οικονομική κατάσταση της χώρας την τρέχουσα περίοδο, λόγω δε της ηλικίας της, που της επιτρέπει μετά από εύλογη προσπάθεια, όπως εξάλλου επιβάλλεται σ’ αυτήν με τη διάταξη του άρθρου 8 παρ. 3 του ν. 3869/2010 να βρει ανάλογη με τις ικανότητές της εργασία, είναι πιθανή η ανεύρεση εργασίας της.

Εξάλλου, λαμβανομένου υπ’ όψιν της ηλικίας και της ακμαίας κατάστασης της (σωματικής και ψυχικής) υγείας της αιτούσας, που της επιτρέπει να εργαστεί εντείνοντας τις δυνάμεις της, επιβάλλεται σ’ αυτήν, μετά από εύλογη προσπάθεια, σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 8 παρ. 3 του v. 3869/2010, να προσαρμόσει τις βιοτικές της ανάγκες σε μέτρο που θα μπορεί να επιβιώσει μεν, αλλά και να εκπληρώσει, κατά το δυνατό, μέρος των ποσών που η ίδια δανείστηκε και εύκολα κατανάλωσε.

Εύλογα, οι βιοτικές ανάγκες της πρέπει να διαμορφωθούν, όχι όπως είχε στο παρελθόν συνηθίσει να διαβιώνει, δανειζόμενη χρηματικά ποσά που δεν επέστρεφε, παρά τα όσα συμφωνούσε και υπέγραφε, προκειμένου να ικανοποιήσει τις εκάστοτε βιοτικές της επιθυμίες, αλλά στοιχειωδώς, ανάλογα και στα πλαίσια των αναληφθησών εκ μέρους της υποχρεώσεων και κατά το μέτρο αυτών, σύμφωνα και με την συνταγματικά επιβαλλόμενη αρχή της αναλογικότητας (άρθρο 25 Συντάγματος).

Περαιτέρω, ο σύζυγος της αιτούσας εργαζόταν ως οδηγός γερανοφόρου στην εταιρεία με τον διακριτικό τίτλο "... Α.Ε." και ήδη μετά από κάποιο διάστημα ανεργίας λόγω απόλυσης, εργάζεται από τον Οκτώβριο του 2012 ως οδηγός στην εταιρία με την επωνυμία "...", με μηνιαίες αποδοχές 703,30 ευρώ. Ωστόσο, στις 20.3.2013 καταγγέλθηκε η σύμβασή του και σήμερα είναι άνεργος (βλ.

υπ’ αρ. πρωτ. .../20.3.2013 κοινοποιηθείσα στον ΟΑΕΔ καταγγελία). Έχουν δύο ενήλικες θυγατέρες που ακόμη σπουδάζουν, παρά το ότι έχουν συμπληρώσει το 25° και 24° έτος της ηλικίας τους. Η αιτούσα στερείται περιουσίας, ενώ ο σύζυγός της είναι κύριος μιας μονοκατοικίας, εμβαδού 115 τ.μ. στην περιοχή .... Μαζί με την οικογένεια διαμένει και η μητέρα της αιτούσας, με προβλήματα υγείας, η οποία από το έτος 2005 λάμβανε επίδομα πρόνοιας 200 ευρώ το μήνα, η καταβολή του οποίου διακόπηκε με την υπ’ αρ. .../22.4.2013 απόφαση της Προϊσταμένης του Υποκαταστήματος ΟΓΑ της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας - Θράκης, μετά τη διαδικασία απογραφής και τον επανέλεγχο των προϋποθέσεων συνταξιοδότησής της.

Ενόψει τούτων, οι μηνιαίες ανάγκες διαβίωσης της αιτούσας, στις οποίες συμπεριλαμβάνονται οι δαπάνες διατροφής, ένδυσης, υπόδησης, θέρμανσης, ηλεκτρικού ρεύματος και ύδρευσης -αποχέτευσης, καθώς και οι υποχρεώσεις διατροφής των τέκνων της, πρέπει να διαμορφωθούν κατά την κρίση του Δικαστηρίου συνολικά στο ποσό των εννιακοσίων (900) περίπου ευρώ το μήνα, με αποτέλεσμα να μπορεί η ίδια να καταβάλει προς την πιστώτριά της - καθ’ ης, το ποσόν των 200 ευρώ το μήνα, προς μερική εξόφληση της οφειλής της και για διάστημα τεσσάρων (4) ετών (200 ευρώ χ 48 μήνες = 9.600 ευρώ)".Από τις προαναφερόμενες παραδοχές προκύπτει ότι το δικαστήριο της ουσίας δέχτηκε, μεταξύ άλλων, και τα εξής ουσιώδη πραγματικά περιστατικά:

Ότι κατά τη συζήτηση της υπόθεσης (3-7-2013) τόσο η αναιρεσείουσα όσο και ο σύζυγός της ήταν άνεργοι. Ότι η αναιρεσείουσα είχε ως μόνο εισόδημα επίδομα ανεργίας μηνιαίου ποσού 396 ευρώ και δεν διαθέτει περιουσιακά στοιχεία, ο δε σύζυγός της στερείται εισοδημάτων, ενώ έχει την κυριότητα μιας μονοκατοικίας συνολικής επιφανείας 115 τ.μ.

που βρίσκεται στην Κομοτηνή, η οποία αποτελεί την κύρια κατοικία τους. Ότι είναι γονείς δύο ενηλίκων θυγατέρων, ηλικίας 25 και 24 ετών, που ακόμη σπουδάζουν. Ότι μαζί τους διαμένει και η μητέρα της με προβλήματα υγείας, η οποία δεν έχει κανένα απολύτως εισόδημα, διότι η σύνταξη που λάμβανε από τον ΟΓΑ διακόπηκε με απόφαση της Προϊσταμένης του Υποκαταστήματος ΟΓΑ λόγω μεταβολής των προϋποθέσεων συνταξιοδότησής της.

Ότι η χώρα βρίσκεται σε δυσχερή οικονομική κατάσταση. Ότι η αναιρεσείουσα, λόγω της ηλικίας της, είναι πιθανό να βρει ανάλογη με τις ικανότητές της εργασία, δεδομένου ότι εργαζόταν μέχρι τον Σεπτέμβριο του 2012 ως υπεύθυνη καθαριότητας σε φροντιστήριο ξένων γλωσσών, χωρίς να αναφερθεί στο ύψος της προσδοκώμενης αμοιβής, ούτε στην πιθανότητα απασχόλησης του συζύγου της.

Και ότι για την κάλυψη των βιοτικών αναγκών της οικογενείας της απαιτείται μηνιαίως το ποσό των 900 ευρώ. Υπό αυτές τις παραδοχές, συνέτρεχαν οι εξαιρετικές προϋποθέσεις εφαρμογής της παρ. 5 του άρθρου 8 του ν. 3869/ 2010 και τετραετούς ρύθμισης του χρέους της αναιρεσείουσας με μηδενικές ή ελάχιστες μηνιαίες καταβολές, αφού οι προαναφερόμενες οικονομικές δυνατότητές της δεν επέτρεπαν ούτε την κάλυψη των στοιχειωδών βιοτικών αναγκών αυτής και των τέκνων της.

Επομένως, το δικαστήριο της ουσίας εσφαλμένα δεν εφάρμοσε την προαναφερόμενη ουσιαστική διάταξη, καίτοι συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής της, ο δε σχετικός δεύτερος λόγος αναίρεσης είναι βάσιμος. Κατόπιν αυτού παρέλκει η έρευνα του πρώτου λόγου αναιρέσεως.

Κατ’ ακολουθίαν των ανωτέρω πρέπει να αναιρεθεί η προσβαλλομένη απόφαση και να παραπεμφθεί η υπόθεση, που χρειάζεται διευκρίνιση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο Μονομελές Πρωτοδικείο, διότι είναι δυνατή η συγκρότησή του από άλλον δικαστή εκτός από εκείνον που δίκασε προηγουμένως (άρθρο 580 παρ. 3 ΚΠολΔ), χωρίς να περιληφθεί διάταξη περί παραβόλου, διότι η αναιρεσείουσα με την υπ’ αριθμ. ...2015 απόφαση της Προέδρου του Αρείου Πάγου για παροχή νομικής βοήθειας (ν. 3226/2004), απηλλάγη και από την υποχρέωση καταβολής του προβλεπομένου από τη διάταξη του άρθρου 495, παρ. 4 εδ. ε’ ΚΠολΔ παραβόλου, και χωρίς να περιληφθεί διάταξη για δικαστικά έξοδα, κατά το άρθρο 746 ΚΠολΔ, έστω και αν πρόκειται για υπόθεση που κρίνεται κατά τους κανόνες της εκουσίας δικαιοδοσίας (άρθρ. 3 εδ. β’ του ν. 3869/2010), διότι η δικαστική διαδικασία του εν λόγω νόμου δεν επιτρέπει την εφαρμογή του άρθρου αυτού, καθώς επικρατεί η ειδικότερη ρύθμιση που προβλέπει το άρθρο 8 παρ. 6 εδ. β’ του πιο πάνω ν. 3869/2010, κατά το οποίο "Δικαστική δαπάνη δεν επιδικάζεται", που εφαρμόζεται και στην αναιρετική δίκη.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την υπ’ αριθμό 22/2013 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Ροδόπης. Και

Παραπέμπει την υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο ως άνω Δικαστήριο, συντιθέμενο από άλλον δικαστή εκτός από εκείνον που δίκασε προηγουμένως.

ΚΡΙΘΗΚΕ και αποφασίστηκε στην Αθήνα στις 22 Σεπτεμβρίου 2017.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΤΗΚΕ στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 2 Νοεμβρίου 2017.

Η ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ