1567/2007 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 1567 / 2007 (Γ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)

Αριθμός 1567/2007

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Γ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Βασίλειο Νικόπουλο, Αντιπρόεδρο, Γεώργιο Καπερώνη, Ιωάννη Ιωαννίδη, Μίμη Γραμματικούδη, Μιχαήλ Θεοχαρίδη, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 16 Μαΐου 2007, με την παρουσία και της γραμματέως Φωτεινής Σαμέλη, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Των αναιρεσειόντων: 1. Χ1 και 2. Χ2 , οι οποίοι εκπροσωπήθηκαν από την πληρεξούσια δικηγόρο τους Αικατερίνη Λευθέρη.

Των αναιρεσιβλήτων: 1. Ψ1 και 2. Ψ2 , οι οποίες παραστάθηκαν με τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Δημήτριο Κλειτσάκη.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 10-4-1982 αγωγή των ήδη αναιρεσειόντων, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Αθηνών. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 1370/1983 μη οριστική 6843/2004 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 8025/2005 του Εφετείου Αθηνών. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητούν οι αναιρεσείοντες με την από 27-12-2005 αίτησή τους. Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο εισηγητής Αρεοπαγίτης Μιχαήλ Θεοχαρίδης ανέγνωσε την από -5-2007 έκθεσή του, με την οποία εισηγήθηκε την απόρριψη της κρινόμενης αίτησης αναίρεσης. Η πληρεξούσια των αναιρεσειόντων ζήτησε την παραδοχή της αίτησης, ο πληρεξούσιος των αναιρεσιβλήτων την απόρριψή της, καθένας δε την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

ΕΠΕΙΔΗ, με το άρθρο 1831 παρ.2 του ΑΚ, όπως αυτό ίσχυε πριν από την αντικατάστασή του με το άρθρο 26 του ν.1329/1983, οριζόταν ότι στην κληρονομία, για τον προσδιορισμό αυτής και τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας, προσθέτεται, με την αξία που είχε κατά το χρόνο της παροχής, οτιδήποτε κατά το άρθρο 1833 καταλογίζεται στη νόμιμη μοίρα κάθε μεριδούχου, όπως επίσης και κάθε δωρεά εν ζωή του κληρονομουμένου, εφόσον έγινε μέσα στην πριν από το θάνατό του δεκαετία και δεν επιβαλλόταν από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον ή από λόγους ευπρέπειας.

Κατά δε τη διάταξη του άρθρου 1835 παρ. 1 του ίδιου Κώδικα, το οποίο δεν τροποποιήθηκε με το ν. 1329/1983, κάθε δωρεά εν ζωή του κληρονομουμένου, η οποία κατά το άρθρο 1831 υπολογίζεται στην κληρονομία, μπορεί να ανατραπεί εφόσον η κληρονομία που υπάρχει κατά το χρόνο θανάτου του κληρονομουμένου δεν επαρκεί για να καλύψει τη νόμιμη μοίρα.

Από τις διατάξεις αυτές, σε συνδυασμό με εκείνες των άρθρων 1825 και 1836 ΑΚ, προκύπτει ότι, σε μέμψη υπόκεινται οι δωρεές, οι οποίες, σύμφωνα με το άνω άρθρο 1831 παρ.2 ΑΚ, όπως ίσχυε πριν από την έναρξη ισχύος του ν. 1329/1983 (άρθρο 88 αυτού), προσθέτονται στην κληρονομία για τον προσδιορισμό αυτής και τον υπολογισμό βάσει αυτής της νόμιμης μοίρας, δηλαδή κάθε δωρεά που έκανε ο κληρονομούμενος προς μεριδούχο ή προς τρίτους τα τελευταία δέκα χρόνια πριν από το θάνατό του, εκτός εάν η δωρεά έγινε από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον ή από λόγους ευπρέπειας, οπότε δεν προσβάλλεται ως άστοργη, έστω και αν θίγει τη νόμιμη μοίρα μεριδούχου.

Κατά την έννοια δε της ανωτέρω διάταξης του άρθρου 1831 παρ.2 ΑΚ, ως δωρεά από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον θεωρείται εκείνη η οποία γίνεται από υποχρέωση του δωρητή προς το δωρεοδόχο, η οποία ανακύπτει από ιδιαίτερες συνθήκες και περιστάσεις και στηρίζεται στις επιταγές της ηθικής και της αλληλεγγύης. Στα πλαίσια των συνθηκών αυτών λαμβάνεται υπόψη η περιουσία του δωρητή, η κοινωνική του θέση και οι ιδιαίτερες σχέσεις του δωρητή προς το δωρεοδόχο.

Στην προκειμένη περίπτωση, όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση, το Εφετείο δέχθηκε με αυτήν ως αποδειχθέντα τα ακόλουθα κρίσιμα πραγματικά περιστατικά: Ο Χ , απεβίωσε στις 18-11-1980 στη...... Γιουγκοσλαβίας, σε ηλικία 83 ετών, και κατέλειπε πλησιέστερους συγγενείς και νόμιμους μεριδούχους του : α) τους ενάγοντες και ήδη αναιρεσείοντες Χ1 και Χ2 , θετά τέκνα αυτού, τα οποία ήταν εγγονοί της αδελφής του και είχαν υιοθετηθεί απ' αυτόν με την υπ' αριθμ. .....

αμετάκλητη απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Κοζάνης, β) την από δεύτερο γάμο σύζυγό του Ψ και γ) τις εναγόμενες και ήδη αναιρεσίβλητες θυγατέρες του Ψ1 και Ψ2 και τη μη διάδικο θυγατέρα του Ψ3 , οι οποίες είναι φυσικά τέκνα αυτού από το δεύτερο γάμο του με τη Ψ . Ο ως άνω αποβιώσας με την από ...... ιδιόγραφη διαθήκη του, που δημοσιεύθηκε με τα υπ' αριθμ. .....

πρακτικά συνεδριάσεως του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, κατέλειπε σε καθέναν από τους ενάγοντες το ποσό των 100.000 δραχμών. Κατά το χρόνο του θανάτου του δεν βρέθηκε άλλο περιουσιακό στοιχείο, γιατί ο ανωτέρω κληρονομούμενος, ενόσω ζούσε, μεταβίβασε τα τρία ιδιόκτητα ακίνητά του στις εναγόμενες θυγατέρες του.

Συγκεκριμένα αυτός, με το υπ' αριθμ. ....... δωρητήριο συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Αθηνών Χρήστου Τσουκαλά, που μεταγράφηκε νόμιμα, μεταβίβασε, λόγω δωρεάς εν ζωή, στις εναγόμενες θυγατέρες του από το δεύτερο γάμο του, Ψ1 και Ψ2 , ηλικίας τότε τεσσάρων και ενός έτους, αντίστοιχα, αδιαιρέτως και κατ' ίσα μέρη στην καθεμιά, την κυριότητα των παρακάτω ακινήτων του, ήτοι :

α) μιας ισόγειας οικίας, μετά του οικοπέδου της, εμβαδού 585,875 τ.μ., που βρίσκεται στο ...... Αττικής, εντός του εγκεκριμένου ρυμοτομικού σχεδίου πόλεως, στη θέση "....." και επί της οδού ....., πραγματικής αξίας κατά το χρόνο της δωρεάς 2.500.000 δραχμών, β) ενός οικοπέδου, εκτάσεως 653,50 τ.μ., που βρίσκεται στην ίδια θέση του .......

Αττικής, στο Οικοδ. Τετράγωνο 194 και επί της οδού ......., πραγματικής αξίας κατά το χρόνο της δωρεάς 1.500.000 δραχμών και γ) ενός αγροτεμαχίου, εκτάσεως 448,50τ.μ., που βρίσκεται στη θέση "......." ....... Αττικής, περιφέρειας του ομωνύμου Δήμου και, μετά την επέκταση του ρυμοτομικού σχεδίου του ..... Αττικής, εντός σχεδίου της πόλεως αυτής, πραγματικής αξίας κατά το χρόνο της δωρεάς 1.000.000 δραχμών.

Οι με το ανωτέρω συμβόλαιο γενόμενες δωρεές επιβάλλονταν από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον του δωρητή προς τις ανήλικες τότε εναγόμενες θυγατέρες του. Ειδικότερα ο κληρονομούμενος Χ , κατά το έτος 1963, ενώ ήταν ηλικίας 66 ετών και δεν είχε προοπτική να αποκτήσει φυσικά τέκνα με την από τον πρώτο γάμο σύζυγό του ......, η οποία ήταν τότε ηλικίας 61 ετών, υιοθέτησε, με την υπ' αριθμ.76/1963 απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Κοζάνης, τους δύο ενάγοντες, εγγονούς της αδελφής του.

Μετά την τέλεση της υιοθεσίας οι ενάγοντες( θετά τέκνα) παρέμειναν κοντά στους φυσικούς γονείς τους, διαμένοντας μαζί με αυτούς και τα άλλα τέσσερα αδέλφια τους στη ....., ενώ τον κληρονομούμενο θετό γονέα τους, ο οποίος διέμενε μαζί με τη σύζυγό του ..... στην Αθήνα, τον συναντούσαν μόνο κατά τις περιόδους των θερινών διακοπών και των εορτών των Χριστουγέννων και Πάσχα, όταν δε ο τελευταίος και η σύζυγός του μετέβαιναν στη ......

διέμεναν στην οικία των φυσικών γονέων των εν λόγω θετών τέκνων. Για τα θετά αυτά τέκνα του (ενάγοντες) ο ως άνω κληρονομούμενος δαπανούσε και απέστελλε προς αυτά ένα μέρος από το χρηματικό επίδομα που λάμβανε από την Αμερική ως συνταξιούχος Αμερικανός πολίτης, ενώ άλλη παροχή για την ανατροφή και εκπαίδευση αυτών ή για την επαγγελματική ή δια γάμου αποκατάστασή τους δεν έκανε μέχρι το έτος 1980, που πέθανε.

Ο Χ μετά το θάνατο της πρώτης συζύγου του ....., και συγκεκριμένα στις 31-7-1968, ενώ ήταν ηλικίας 71 ετών, τέλεσε δεύτερο γάμο με τη Ψ , ηλικίας τότε 16 ετών, από τον οποίο και γεννήθηκαν τρία θήλεα τέκνα, δηλαδή οι εναγόμενες Ψ1 και Ψ2 και η μη διάδικος Ψ3 , οι οποίες γεννήθηκαν κατά τα έτη 1971, 1974 και 1976, αντίστοιχα. Έκτοτε αυτός και η σύζυγός του Ψ ζούσαν μαζί με τα εν λόγω τρία τέκνα τους, ενώ τα ως άνω θετά τέκνα αυτού, δηλαδή οι ενάγοντες δεν είχαν επικοινωνία μαζί του, λόγω του ότι κατοικούσαν στη ....., αλλά και διότι αδυνατούσε να τους βοηθήσει οικονομικώς.

Έτσι ο Χ κατά το έτος 1975, κατά το οποίο ήταν 78 ετών και είχε ανήλικα φυσικά τέκνα, αφού οι εναγόμενες Ψ1 και Ψ2 ήταν τότε ηλικίας τεσσάρων ετών και ενός έτους, αντίστοιχα, γνωρίζοντας ότι αυτά δεν ανέμεναν οικονομική ή ηθική συμπαράσταση από μέρους του, λόγω της προχωρημένης ηλικίας του, και αισθανόμενος έντονη προς αυτά υποχρέωση ως φυσικός πατέρας τους, προέβη από ιδιαίτερο καθήκον, με το προδιαληφθέν υπ' αριθμ. .......

δωρητήριο συμβόλαιο, στη δωρεά προς αυτά των παραπάνω αναφερομένων ακινήτων. Δηλαδή η δωρεές αυτές, υπαγορεύθηκαν από τις επιταγές της ηθικής και της αλληλεγγύης και από το αίσθημα του κληρονομουμένου πατέρα προς τα εν λόγω ανήλικα τέκνα του, τα οποία μετά το θάνατο αυτού θα αντιμετώπιζαν σοβαρά οικονομικά προβλήματα στην ανατροφή, εκπαίδευση και εν γένει διαβίωσή τους, ενόψει μάλιστα του ότι η σύζυγος αυτού και μητέρα των ανηλίκων Ψ , ηλικίας τότε 23 ετών, δεν διέθετε καμιά μόρφωση και δεν είχε καμιά δυνατότητα προς επαγγελματική εκπαίδευση, ώστε να εργασθεί και να εξασφαλίσει τους αναγκαίους για τη διαβίωση των τέκνων της πόρους, των οποίων τις βιοτικές ανάγκες κάλυπτε ο πατέρας τους από μόνη τη σύνταξη (επίδομα) που λάμβανε γι' αυτά, ποσού 30.000 δραχμών μηνιαίως, μη διαθέτοντας άλλα εισοδήματα.

Με βάση τις παραδοχές αυτές το Εφετείο έκρινε βάσιμη την ένσταση των αναιρεσιβλήτων εναγομένων περί του ότι οι επίμαχες δωρεές προς αυτές των ως άνω ακινήτων επιβάλλονταν από ιδιαίτερο ηθικό καθήκον του κληρονομουμένου πατέρα τους και ως εκ τούτου δεν προστίθενται στην κληρονομία αυτού προς υπολογισμό της νόμιμης μοίρας των αναιρεσειόντων, θετών τέκνων του, ούτε υπόκεινται σε διάρρηξη κατά το άρθρο 1835 του ΑΚ.

και ότι συνεπώς το πρωτοβάθμιο δικαστήριο που είχε κρίνει ομοίως και απορρίψει την αγωγή των αναιρεσειόντων περί μέμψεως ως αστόργων των δωρεών αυτών, κατά παραδοχή της πιο πάνω ένστασης των αναιρεσιβλήτων, δεν έσφαλε. Κρίνοντας έτσι το Εφετείο δεν παραβίασε τις προπαρατεθείσες ουσιαστικού δικαίου διατάξεις των άρθρων 1831 και 1835 ΑΚ, τις οποίες ορθά ερμήνευσε και εφάρμοσε, ο δε περί του αντιθέτου μοναδικός λόγος της υπό κρίση αίτησης αναίρεσης, με τον οποίο αποδίδεται στην προσβαλλόμενη απόφαση η από το άρθρο 559 αριθ.1 πλημμέλεια, είναι απορριπτέος ως αβάσιμος.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 27-12-2005 αίτηση των 1) Χ1 και 2) Χ2 για αναίρεση της υπ' αριθμ. 8025/2005 απόφασης του Εφετείου Αθηνών.

Καταδικάζει τους αναιρεσείοντες στην πληρωμή των δικαστικών εξόδων των αναιρεσιβλήτων, τα οποία ορίζει σε χίλια εκατόν εβδομήντα (1.170) Ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίστηκε στην Αθήνα στις 20 Ιουνίου 2007.

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα, σε δημόσια συνεδρίαση, στο ακροατήριό του στις 26 Ιουνίου 2007.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ