1438/2011 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 1438 / 2011 (Γ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 1438/2011

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Γ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Ελισάβετ Μουγάκου-Μπρίλλη, Αντιπρόεδρο, Χαράλαμπο Δημάδη, Σπυρίδωνα Μιτσιάλη, Δημήτριο Μαζαράκη και Νικόλαο Μπιχάκη, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του στις 4 Μαΐου 2011, με την παρουσία και της γραμματέως Φωτεινής Σαμέλη, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Σ. Θ. Λ., κατοίκου ..., ο οποίος εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο του Θεόδωρο Γιαννακόπουλο.

Της αναιρεσίβλητης: Α. χας Γ. Λ., το γένος Χ. Π., κατοίκου ..., η οποία εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο της Ηλία Δρακουλόγκωνα, με δήλωση του άρθρου 242 παρ.2 του ΚΠολΔ.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 8-2-2003 αγωγή της ήδη αναιρεσίβλητης, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Πειραιώς. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 5082/2005 μη οριστική, 1063/2007 οριστική του ίδιου Δικαστηρίου και 296/2008 του Εφετείου Πειραιώς. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί ο αναιρεσείων με την από 24-10-2008 αίτησή του.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης Νικόλαος Μπιχάκης ανέγνωσε την από 18-2-2010 έκθεση του αποχωρήσαντος από την Υπηρεσία Αρεοπαγίτη Λεωνίδα Ζερβομπεάκου, με την οποία εισηγήθηκε την απόρριψη της κρινόμενης αίτησης αναίρεσης.

Ο πληρεξούσιος του αναιρεσείοντος ζήτησε την παραδοχή της αίτησης και την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Ι. Κατά το άρθρο 559 αριθ. 1 Κ.Πολ.Δ, δημιουργείται λόγος αναιρέσεως και να παραβιασθεί κανόνας ουσιαστικού δικαίου, συνίσταται δε η παραβίαση στην εσφαλμένη ερμηνεία ή εφαρμογή κανόνα, που υπάρχει, όταν εφαρμόζεται ή δεν εφαρμόζεται κατά περίπτωση κανόνα ουσιαστικού δικαίου, αν και δεν υπάρχουν ή υπάρχουν, αντίστοιχα, οι πραγματικές προϋποθέσεις για την εφαρμογή του σύμφωνα με όσα ανελέγκτως δέχθηκε το δικαστήριο της ουσίας.

Εξ' άλλου, κατά το άρθρο 1831 παρ. 2 ΑΚ, για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας προστίθενται στην κληρονομία με την αξία, που είχαν κατά το χρόνο της παροχής, οτιδήποτε ο κληρονομούμενος παραχώρησε, όσο ζούσε, χωρίς αντάλλαγμα σε μεριδούχο, είτε με δωρεά είτε με άλλο τρόπο και επίσης οποιαδήποτε δωρεά, που ο κληρονομούμενος έκανε στα τελευταία δέκα χρόνια πριν από το θάνατό του, εκτός αν την επέβαλαν λόγοι ευπρέπειας ή ιδιαίτερο ηθικό καθήκον.

Περαιτέρω, στο άρθρο 1833 του ίδιου Κώδικα ορίζεται, ότι στη νόμιμη μοίρα καταλογίζονται οι παροχές σε μεριδούχο, με την αξία που είχαν όταν έγιναν, εφόσον προσθέτονται στην κληρονομία σύμφωνα με το άρθρο 1831, εκτός αν ο κληρονομούμενος όρισε διαφορετικά όταν έδωσε την παροχή. Από το συνδυασμό των διατάξεων αυτών συνάγεται, ότι στη νόμιμη μοίρα κάθε μεριδούχου καταλογίζεται κάθε παροχή από ελευθεριότητα, που έγινε από τον κληρονομούμενο στο μεριδούχο, εκτός αν ο κληρονομούμενος όρισε διαφορετικά.

Τέλος, από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 2032 και 2035 του ΑΚ προκύπτει, ότι η δωρεά αιτία θανάτου, ως προς το δικαίωμα της νόμιμης μοίρας των αναγκαίων κληρονόμων και κατά τον υπολογισμό αυτής λαμβάνεται ως κληροδοσία με αποτέλεσμα να θεωρείται ότι τα αντικείμενα της δωρεάς αιτία θανάτου δεν έχουν εξέλθει από την κληρονομία.

Εν προκειμένω, με την προσβαλλόμενη απόφαση του Εφετείου έγιναν ανελέγκτως δεκτά, εκτός άλλων, τα παρακάτω πραγματικά περιστατικά: "Στις 9-5-2002 απεβίωσε, στον Πειραιά ο σύζυγος της ενάγουσας Γ. Λ., ο οποίος άφησε πλησιέστερους συγγενείς στη ζωή την ενάγουσα, νόμιμη σύζυγό του και τον εναγόμενο, τέκνο του προαποβιώσαντος αμφιθαλούς αδελφού του, Θ.

Λ.. Στις 6-7-1993, ο σύζυγος της ενάγουσας συνέταξε την υπ' αριθμ. .../1993 δημόσια διαθήκη του ενώπιον της συμβολαιογράφου Πειραιώς Μαρίας συζ. Αντωνίου Ματθαίου, που δημοσιεύθηκε νόμιμα με το υπ' αριθμ. 889/6-12-2002 πρακτικό δημόσιας συνεδρίασης του Μονομελούς Πρωτοδικείου Πειραιώς. Με την εν λόγω διαθήκη εγκατέστησε μοναδικούς και αποκλειστικούς κληρονόμους του την ενάγουσα σύζυγό του και τον εναγόμενο ανηψιό του.

Στον τελευταίο κατέλιπε τα εξής περιουσιακά στοιχεία, ήτοι ποσοστό 1/2 εξ αδιαιρέτου του Ι-2 διαμερίσματος και του Ι-4 καταστήματος του ισογείου, των Υ-1,Υ-2 και Υ-3 διαμερισμάτων του υπογείου, καθώς και το 1/2 εξ αδιαιρέτου του δικαιώματος υψούν πάνω από τον Α' όροφο, οικοδομής, που βρίσκεται στην ..., στην οδό ...

αρ. 28Α και ... . Την κληρονομιά αυτή αποδέχθηκε ο εναγόμενος με την υπ' αριθμ. .../4-3-2003 δήλωση αποδοχής κληρονομιάς της ίδιας ως άνω συμβολαιογράφου, που υπογράφηκε νόμιμα στα βιβλία μεταγραφών, στον τόμο ... και με αύξοντα αριθμό 160. Στην ενάγουσα σύζυγο του κατέλειπε: το Α-1 διαμέρισμα του Α ορόφου και ποσοστό 1/2 εξ αδιαιρέτου των Ι-1 και Ι-3 διαμερισμάτων του ισογείου της ίδιας οικοδομής.

Ειδικότερα, δυνάμει της υπ' αριθμ. .../23-6-1988 πράξης σύστασης οριζόντιας ιδιοκτησίας της ιδίας ως άνω συμβολαιογράφου, που μεταγράφηκε νόμιμα, ο κληρονομούμενος Γ. Λ. και ο Θ. Λ., δήλωσαν ότι έχουν στην αποκλειστική κυριότητα και κατά ποσοστό 1/2 εξ αδιαιρέτου ο καθένας οικόπεδο με την οικοδομή, που υπάρχει σ' αυτό και βρίσκεται στην συνοικία ...

του δήμου Πειραιώς και επί των οδών ... αρ. 28 Α και ... και ότι στην οικοδομή θα έχουν εφαρμογή οι διατάξεις του Ν. 3741/1929, του ν.δ. 1024/1971, του Ν. 1562/1985 και των άρθρων 1002 και 1117 του ΑΚ. Η οικοδομή αυτή αποτελείτο από υπόγειο, ισόγειο και πρώτο (Α') πάνω από το ισόγειο όροφο και προβλέπεται η ανοικοδόμηση δεύτερου (Β') και τρίτου (Γ') μελλοντικών ορόφων.

Το υπόγειο περιελάμβανε τα διαμερίσματα: 1) Υ-1 επιφανείας 63,22 τ.μ 2) Υ-2 επιφανείας 34,07 τ.μ και 3) Υ-3 επιφανείας 31,02 τ.μ:, το ισόγειο τα διαμερίσματα : 1) Ι-1 επιφανείας 47,70 τ.μ 2) Ι-2 επιφανείας 29,67 τ.μ. 3) Ι-3 επιφανείας 51,62 τ.μ. 4) Ι-4 επιφανείας 16,03 τ.μ και ο πρώτος όροφος τα διαμερίσματα: 1) Α-1 επιφανείας 76,82 τ.μ. και 2) Α-2 επιφανείας 77,53 τ.μ.

Ο δεύτερος μελλοντικός πάνω από το ισόγειο όροφος, όταν ανοικομηθεί θα περιλαμβάνει μία οριζόντια ιδιοκτησία με ποσοστό συνιδιοκτησίας 175/1000 εξ αδιαιρέτου και ο τρίτος μελλοντικός πάνω από το ισόγειο όροφος, όταν ανοικομηθεί, θα περιλαμβάνει μία οριζόντια ιδιοκτησία με ποσοστό συνιδιοκτησίας 175/1000 εξ αδιαιρέτου.

Δυνάμει του υπ' αριθμ. .../6-7-1993 συμβολαίου της ίδιας ως άνω συμβολαιογράφου, που μεταγράφηκε νόμιμα, οι συγκύριοι των ως άνω οριζοντίων ιδιοκτησιών, προέβησαν στην εξώδικη διανομή των διαμερισμάτων του πρώτου ορόφου και έτσι στην κυριότητα του κληρονομουμένου Γ. Λ. περιήλθε το υπό στοιχεία Α-1 διαμέρισμα και στην κυριότητα του Θ.

Λ. το υπό στοιχεία Α-2 διαμέρισμα. Ο κληρονομούμενος στη συνέχεια, μετά τη σύνταξη της προαναφερόμενης διαθήκης του, δυνάμει του υπ' αριθμ. .../25-11-2000 συμβολαίου του συμβολαιογράφου Πειραιώς Μιχαήλ Δαμιανού Τσιγκριμάνη, που μεταγράφηκε νόμιμα στον τόμο 1120 και με αύξοντα αριθμό 1, δώρισε δια δωρεάς αιτία θανάτου, στην ενάγουσα σύζυγο του, από τα προαναφερόμενα διαμερίσματα, το με στοιχεία Α-1 διαμέρισμα και το 1/2 εξ αδιαιρέτου των διαμερισμάτων με στοιχεία Ι-1, Ι-2 και Ι-3.

Τα ως άνω δωρηθέντα αιτία θανάτου ακίνητα υπήρχαν στην κληρονομιά κατά1 το χρόνο θανάτου του διαθέτη και ανήκουν στο ενεργητικό της. Εξάλλου, με το υπ' αριθ. .../12-2-1986 συμβόλαιο δωρεάς δύο αγροτεμαχίων, αξίας 900.000 δραχμών της συμβολαιογράφου Πειραιώς Νυμφοδώρας συζ. Βασιλείου Παπαδόπουλου, που μεταγράφηκε νόμιμα, ο κληρονομούμενος δώρισε στην ενάγουσα ένα αγροτεμάχιο, έκτασης 180 τμ, που βρίσκεται εκτός σχεδίου πόλεως και ζώνης στη θέση Σχιστό του δήμου Κορυδαλλού και ένα αγροτεμάχιο, έκτασης 238,72 τ.μ, που βρίσκεται εκτός σχεδίου πόλεως και ζώνης στη θέση "..." της περιφέρειας της κοινότητας Πικέρμι Αττικής.

Επομένως, κατά το χρόνο του θανάτου του κληρονομουμένου η αξία της καταλειφθείσας απ' αυτόν κληρονομιάς, ανερχόταν στο ποσό των 330.500 ευρώ, όση δηλαδή είναι η αξία του ποσοστού κυριότητας 1/2 εξ αδιαιρέτου επί των διαμερισμάτων Υ-1, ύψους 26.500 ευρώ, Υ-2 ύψους 15.000 ευρώ, Υ-3 ύψους 12.000 ευρώ, Ι-1 ύψους 22.500 ευρώ, Ι-2 ύψους 17.500 ευρώ, Ι-3 ύψους 23.500 ευρώ, Ι-4 ύψους 16.000 ευρώ, δικαιώματος υψούν του Β' Ορόφου 40.000 ευρώ και δικαιώματος υψούν του Γ ορόφου ύψους 47.500 ευρώ και η αξία ολοκλήρου του Α-1 διαμερίσματος ύψους 110.000 ευρώ, σύμφωνα με την εκτίμηση εμπορικής αξίας ακινήτου του πολιτικού μηχανικού Ν.

Π.. Σημειωτέον ότι η προσκομιζόμενη από τον εναγόμενο εκτίμηση της πραγματικής αξίας του ακινήτου του μεσίτη ακινήτων Α. Σ. δεν λαμβάνεται υπόψη από το Δικαστήριο, διότι αναφέρεται στην αξία αυτών κατά το χρόνο σύνταξης της, δηλαδή στις 31-8-2004 και όχι το χρόνο θανάτου του κληρονομούμενου. Στο ποσό αυτό πρέπει να προστεθεί η αξία των ως άνω αγροτεμαχίων, που ο τελευταίος δώρισε προς την ενάγουσα σύζυγο του, κατά το χρόνο που έλαβε χώρα η δωρεά (12-2-1986) και η οποία, κατά την κρίση του Δικαστηρίου, ανέρχεται στο ποσό των 3.000 ευρώ.

Κατόπιν τούτων, αν ληφθεί υπόψη, ότι η αξία της κληρονομιαίας περιουσίας κατά το χρόνο του θανάτου του ως άνω διαθέτη ανερχόταν συνολικά στο ποσό των 333.500 ευρώ, η ενάγουσα δικαιούται, ως νόμιμη μοίρα, το ποσό των 83.375 ευρώ (333.500 Χ 1/4). Η ενάγουσα όμως έλαβε με την προαναφερόμενη υπ' αριθμ. .../12-2-1986 δωρεά εν ζωή απευθείας από την κληρονομιά κληρονομιαία στοιχεία (δύο αγροτεμάχια) αξίας 3.000 ευρώ, τα οποία καταλογίζονται σε κάθε περίπτωση στη νόμιμη μοίρα της ενάγουσας, εφόσον δεν έχει τεθεί από τον ως άνω διαθέτη- κληρονομούμενο στο σχετικό συμβόλαιο δωρεάς όρος περί μη καταλογισμού αυτών (αγροτεμαχίων) στη νόμιμη μοίρα της ενάγουσας.

Αντιθέτως, όμως, περιουσιακά στοιχεία, που η ενάγουσα έλαβε με την προαναφερόμενη υπ' αριθμ. .../25-11-2000 δωρεά αιτία θανάτου απευθείας από την κληρονομιά, αξίας 173.500 ευρώ και ειδικότερα το Α-1 διαμέρισμα και ποσοστό 1/2 εξ αδιαιρέτου των Ι-1, Ι-2 και Ι-3 διαμερισμάτων, δεν πρέπει να καταλογισθούν στη νόμιμη μοίρα της ενάγουσας, όπως εσφαλμένως καταλογίσθηκαν από το πρωτοβάθμιο δικαστήριο, αφού, όπως αποδεικνύεται από το περιεχόμενο του προαναφερόμενου υπ' αριθ. .../25-11-2000 συμβολαίου δωρεάς αιτία θανάτου οριζοντίων ιδιοκτησιών, υπάρχει ρητός όρος του ως άνω κληρονομουμένου περί μη καταλογισμού των ως άνω δωρούμενων περιουσιακών στοιχείων στην κληρονομική μερίδα (νόμιμη μοίρα) της ενάγουσας.

Συνεπώς, η ενάγουσα δικαιούται να διεκδικήσει τη συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας της κατά το ελλειπόν ποσό των 80.375 ευρώ (83.375-3000 ευρώ), αφού αυτή, σύμφωνα με τα προεκτεθέντα, δεν καλύπτεται". Με τις κρίσεις του αυτές, στις οποίες το Εφετείο στήριξε την τη μερική παραδοχή της ένδικης αγωγής της αναιρεσίβλητης και αναγνώρισε την ακυρότητα της προαναφερόμενης δημόσιας διαθήκης του συζύγου της κατά το ποσό των 80.375 ευρώ, που προσβάλλει τη νόμιμη μοίρα της επί της κληρονομιαίας περιουσίας του συζύγου της, ορθά ερμήνευσε και εφάρμοσε τις προεκτεθείσες διατάξεις ουσιαστικού δικαίου του ΑΚ και ειδικότερα ορθά δεν καταλόγισε στη νόμιμη μοίρα της αναιρεσίβλητης τα κληρονομιαία περιουσιακά στοιχεία (ήτοι το Α-1 διαμέρισμα και το 1/2 εξ αδιαιρέτου των Ι-1, Ι-2 και Ι-3 διαμερισμάτων), τα οποία αυτή έλαβε με δωρεά αιτία θανάτου από τον κληρονομούμενο σύζυγό της με το ρητό όρο να μη καταλογιστούν στη νόμιμη μοίρα αυτής, και επομένως ο πρώτος λόγος αναιρέσεως από τον αριθ. 1 του άρθρου 559 Κ.Πολ.Δ, με τον οποίο υποστηρίζονται τα αντίθετα, πρέπει να απορριφθεί ως αβάσιμος.

ΙΙ. Από τη διάταξη του άρθρου 529 του Κ.Πολ.Δ σύμφωνα με την οποία δύνανται να προσαχθούν ενώπιον του δευτεροβάθμιου δικαστηρίου για την ουσιαστική εκτίμηση της διαφοράς και νέα έγγραφα, προς άμεση απόδειξη ή συναγωγή από αυτά δικαστικών τεκμηρίων, αρκεί να μην υπάρχει το από την παράγραφο 2 απαράδεκτο, σαφώς συνάγεται ότι είναι αδιάφορο αν τα ίδια έγγραφα είχαν προσαχθεί ενώπιον του πρωτοβαθμίου δικαστηρίου μετά την πάροδο της από το νόμο (άρθρ. 237 παρ. 1 Κ.Πολ.Δ.) οριζόμενης προθεσμίας. Για το παραδεκτό δε των αποδεικτικών αυτών μέσων το Εφετείο δεν απαιτείται να διαλάβει στην απόφασή του ειδική αιτιολογία.

Συνεπώς, οι δεύτερος και τέταρτος, κατά το δεύτερο μέρος αυτού, από τον αριθ. 11 περ. α του άρθρου 559 Κ.Πολ.Δ, λόγος αναιρέσεως, με τους οποίους προσάπτεται στην προσβαλλόμενη απόφαση η πλημμέλεια της λήψεως υπόψη ανεπίτρεπτων αποδεικτικών μέσων και συγκεκριμένα α) της από 28-11-2006 εκτίμησης του πολιτικού μηχανικού Ν. Π. και β) του πιστοποιητικού εγγυτέρων συγγενών του αποβιώσαντος διαθέτη Γ. Λ., τα οποία λήφθηκαν υπόψη από την προσβαλλόμενη απόφαση, μολονότι είχαν προσκομιστεί από την αναιρεσίβλητη ενώπιον του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου (Πολυμελούς Πρωτοδικείου) εκπροθέσμως, ήτοι κατά την ημέρα της συζήτηση της ένδικης αγωγής και επαναπροσήχθηκαν στο Εφετείο, είναι απορριπτέος, ως απαράδεκτος.

ΙΙΙ. Όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση ρητώς σ' αυτήν αναφέρεται ότι για την κρίση της ως προς την αξία της κληρονομιαίας περιουσίας κατά το χρόνο του θανάτου του κληρονομούμενου Γ. Λ. έλαβε υπόψη και εκτίμησε, μεταξύ άλλων αποδεικτικών μέσων, και την από 31-8-2004 έκθεση εκτιμήσεως του μεσίτη ακινήτων Α. Σ., την οποία επικαλέστηκε και προσκόμισε ο αναιρεσείων, από την αναφορά της δεν αυτή δεν καταλείπεται καμία αμφιβολία και βέβαιο είναι ότι έλαβε υπόψη της και εκτίμησε την αναφερόμενης τον τρίτο λόγο αναιρέσεως ως άνω έκθεση, της οποίας το περιεχόμενο αντέκρουσε, διότι αναφερόταν στην αξία της κληρονομιαίας περιουσίας, όχι κατά το χρόνο του θανάτου του κληρονομούμενου, αλλά σε χρόνο μεταγενέστερο του θανάτου του.

Συνεπώς, ο περί του αντιθέτου από τον αρ. 11 περ. γ' του άρθρου 559 ΚΠολΔ τρίτος λόγος αναίρεσης είναι αβάσιμος και πρέπει να απορριφθεί.

IV. Ο τέταρτος, κατά το πρώτο μέρος αυτού, λόγος αναίρεσης, με τον οποίο προβάλλεται η αιτίαση ότι το Εφετείο, που εξέδωσε την προσβαλλόμενη απόφαση "δεν έλαβε υπόψη του τα εκ μέρους του αναιρεσείοντος προταθέντα και έχοντα ουσιώδη επίδραση στην έκβαση της δίκης και δη ότι οι προτάσεις της αντιδίκου, τις οποίες κατέθεσε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο κατά τη δεύτερη συζήτηση της αγωγής και τις οποίες επανέφερε στο Εφετείο, είναι απαράδεκτες ως εκπρόθεσμες και δεν έπρεπε να ληφθούν υπόψη και παρά ταύτα το δικαστήριο τις έλαβε υπόψη του και έτσι αναιρετέα κατέστησε την απόφασή του κατ' άρθρο 559 αριθ. 8 και 14 Κ.Πολ.Δ", είναι απορριπτέος, ως απαράδεκτος, διότι η επικαλούμενη πλημμέλεια, δηλαδή, η εκπρόθεσμη κατάθεση των προτάσεων στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο, αυτή καθ' εαυτή, δεν ιδρύει τους ως άνω επικαλούμενους λόγους αναιρέσεως ούτε κάποιον άλλο από τους περιοριστικά αναφερόμενους στο άρθρο 559 Κ.Πολ.Δ.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 24-10-2008 αίτηση του Σ. Λ. για αναίρεση της 296/2008 απόφασης του Εφετείου Πειραιώς. Και

Καταδικάζει τον αναιρεσείοντα στα δικαστικά έξοδα της αναιρεσίβλητης, τα οποία ορίζει στο ποσό των δύο χιλιάδων επτακοσίων (2.700) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 7 Ιουλίου 2011. Και

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 21 Σεπτεμβρίου 2011.

Η ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ