Supreme Court remands eminent domain compensation case for retrial due to lack of clear reasoning on property value.

Απόφαση 1433 / 2009 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 1433/2009

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Βασίλειο Ρήγα, Προεδρεύοντα Αρεοπαγίτη, Αθανάσιο Πολυζωγόπουλο, Ελευθέριο Μάλλιο, Γεωργία Λαλούση και Σοφία Καραχάλιου, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 3 Απριλίου 2009, με την παρουσία και του Γραμματέα Γεωργίου Φιστούρη για να δικάσει μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Ελληνικού Δημοσίου, που εκπροσωπείται νόμιμα από τον Υπουργό Οικονομικών, κατοικοεδρεύοντα στην Αθήνα, το οποίο εκπροσωπήθηκε από τον Χρήστο Μητκίδη, Πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους και δεν κατέθεσε προτάσεις.

Του αναιρεσιβλήτου: ..., ο οποίος δεν εμφανίστηκε στο ακροατήριο ούτε εκπροσωπήθηκε από πληρεξούσιο δικηγόρο.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 24/12/2000 αίτηση καθορισμού οριστικής τιμής μονάδος αποζημιώσεως του ήδη αναιρεσιβλήτου, που κατατέθηκε στο Εφετείο Θράκης.

Εκδόθηκε η 68/2002 απόφαση του ίδιου Δικαστηρίου, την αναίρεση της οποίας ζητεί το αναιρεσείον με την από 14/2/2003 αίτησή του και τους από 21/11/2007 πρόσθετους λόγους αυτής.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Η Εισηγήτρια Αρεοπαγίτης Σοφία Καραχάλιου, ανέγνωσε την από 23/3/2009 έκθεσή της, με την οποία εισηγήθηκε την παραδοχή του λόγου αναιρέσεως και του μόνου προσθέτου λόγου αναιρέσεως, από τους αριθμούς 19 και 1 του άρθρου 559 του ΚΠολΔ. Ο πληρεξούσιος του αναιρεσείοντος ζήτησε την παραδοχή της αιτήσεως και την καταδίκη του αντίδικου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Επειδή, κατά την διάταξη του άρθρου 576 παρ. 2 του ΚΠολΔ, αν ο αντίδικος εκείνου που επέσπευσε τη συζήτηση δεν εμφανισθεί ή εμφανισθεί αλλά δεν λάβει μέρος σ' αυτήν, με τον τρόπο που ορίζει ο νόμος, ο Άρειος Πάγος εξετάζει αυτεπαγγέλτως αν κλητεύθηκε νόμιμα και εμπρόθεσμα και σε καταφατική περίπτωση προχωρεί στη συζήτηση, παρά την απουσία εκείνου που κλητεύθηκε.

Στην παρούσα περίπτωση, όπως προκύπτει από την υπ' αριθμ. ... έκθεση επιδόσεως του δικαστικού επιμελητού του Πρωτοδικείου Αλεξανδρουπόλεως, ..., ακριβές αντίγραφο της υπό κρίση αιτήσεως αναιρέσεως, με την κάτω από αυτή πράξη, με την οποία ορίστηκε αρμοδίως δικάσιμος η 19-9-2008, και κλήση για την συζήτηση αυτής, επιδόθηκε νομίμως και εμπροθέσμως προς τον αναιρεσίβλητο, ...

Από την αυτή δε έκθεση επιδόσεως, προκύπτει ότι στον αναιρεσίβλητο επιδόθηκε και ακριβές αντίγραφο του από 21-11-2007 προσθέτου λόγου αναιρέσεως. Κατά την ανωτέρω δικάσιμο, η συζήτηση της υποθέσεως αναβλήθηκε, γι' αυτήν που αναφέρεται στην αρχή της παρούσας, με επισημείωση επί του πινακίου, η οποία επέχει θέση κλητεύσεως, για όλους τους διαδίκους (άρθρ. 226 παρ. 4 Κ.Πολ.Δ.).

Επομένως, εφ' όσον ο αναιρεσίβλητος δεν εμφανίσθηκε στο ακροατήριο, κατά την δικάσιμο αυτή, όταν η υπόθεση εκφωνήθηκε νομίμως, στη σειρά της, από το πινάκιο, και δεν εκπροσωπήθηκε από πληρεξούσιο δικηγόρο, ούτε με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ. 1 Κ.Πολ.Δ., το δικαστήριο πρέπει να προχωρήσει στη συζήτηση της υποθέσεως, παρά την απουσία αυτού.

Επειδή, κατά την έννοια της διατάξεως του άρθρου 559 αρ. 19 του ΚΠολΔ, η απόφαση δεν έχει νόμιμη βάση και έτσι ιδρύεται ο προβλεπόμενος από την διάταξη αυτή λόγος αναιρέσεως και όταν δεν έχει καθόλου αιτιολογίες ή στις αιτιολογίες που αποτελούν την ελάσσονα πρόταση του δικανικού συλλογισμού, δεν αναφέρονται με σαφήνεια, πληρότητα και χωρίς αντιφάσεις τα πραγματικά περιστατικά, στα οποία το δικαστήριο της ουσίας στήριξε την κρίση του, επί ζητήματος με ουσιώδη επίδραση στην έκβαση της δίκης και έτσι δεν μπορεί να ελεγχθεί, αν στη συγκεκριμένη περίπτωση συνέτρεχαν ή όχι οι όροι του κανόνα ουσιαστικού δικαίου, που εφαρμόσθηκε, Εξ άλλου, κατά τη διάταξη του άρθρου 13 παρ. 3 του ΝΔ 797/1971 "Περί αναγκαστικών απαλλοτριώσεων", η οποία εφαρμόζεται εν προκειμένω, κατ' άρθρ. 29 παρ. 2 του Ν. 2882/2001 (Κ.Α.Α.Α.), σε περίπτωση αναγκαστικής απαλλοτριώσεως τμήματος ακινήτου, εξ αιτίας της οποίας το τμήμα, που απομένει στον ιδιοκτήτη, υφίσταται σημαντική υποτίμηση της αξίας του ή καθίσταται άχρηστο για τη χρήση, για την οποία προορίζεται, με την ίδια απόφαση για τον καθορισμό της αποζημιώσεως, προσδιορίζεται και παρέχεται ιδιαίτερη γι' αυτήν αποζημείωση του ιδιοκτήτου μαζί με την καταβαλλόμενη για το απαλλοτριούμενο τμήμα.

Από τη διάταξη αυτή, συνδυαζόμενη με τις διατάξεις του άρθρου 17 παρ. 2 του Συντάγματος και 1 του Πρώτου Προσθέτου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, που κυρώθηκε, μαζί με την σύμβαση, αρχικώς με τον Ν. 2329/195 και εκ νέου με το ΝΔ 53/1974 και έχει αυξημένη ισχύ, κατ' άρθρο 28 του Συντάγματος, συνάγεται ότι, για να είναι πλήρης η αποζημίωση, πρέπει να περιλαμβάνει όχι μόνον την αξίαν του απαλλοτριουμένου τμήματος του ακινήτου, αλλά και την ζημία, την οποία υφίσταται ο ιδιοκτήτης, επειδή το τμήμα που του απομένει μετά την απαλλοτρίωση, γίνεται άχρηστο ή μειώνεται σημαντικώς η αξία του.

Στην περίπτωση αυτή, κατά την οποία το απομένον τμήμα υφίσταται σημαντική μείωση της αξίας του ή καθίσταται άχρηστο, ο ιδιοκτήτης του δικαιούται να ζητήσει τον καθορισμό και την παροχή, ιδιαιτέρας αποζημιώσεως, είτε κατά την δίκη του προσωρινού προσδιορισμού, είτε κατ' αυτήν του οριστικού προσδιορισμού της αποζημιώσεως, για το τμήμα που απαλλοτριώθηκε, η αποζημίωση δε αυτή καλύπτει όχι μόνο την, εκ της αποζημιώσεως και μόνο της εκτάσεως του όλου ακινήτου, ζημία, αλλά και εκείνη που επήλθε από την εκτέλεση του έργου, για το οποίο κηρύχθηκε η απαλλοτρίωση του μέρους του ακινήτου.

Διότι, άλλως, ως προς την τελευταία αυτή ζημία, το παραμένον στον ιδιοκτήτη τμήμα του ακινήτου και επομένως η περιουσία του θα παρέμενε χωρίς αποκατάσταση (Ολ ΑΠ 31/2005). Στην παρούσα περίπτωση, το Εφετείο, με την προσβαλλόμενη απόφασή του, όπως προκύπτει από αυτήν, δέχθηκε, ανελέγκτως, ως αποδειχθέντα, τα κατωτέρω πραγματικά περιστατικά: "Με την υπ' αρ. 1028652/2487/0010/1-4-1999 απόφαση των Υπουργών Οικονομικών και Περιβάλλοντος Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων, η οποία δημοσιεύθηκε στο υπ' αρ. 300/30-4-1999 ΦΕΚ (τεύχος Δ'), κηρύχθηκε αναγκαστική απαλλοτρίωση για λόγους δημόσιας ωφέλειας και ειδικότερα για τη βελτίωση της Εθνικής οδού Φερών-Καστανέων Νο2, Τμήμα Φερών-Αρδάνιο, εκτάσεως συνολικά 108.682 τ.μ.

που βρίσκεται στο Νομό Έβρου και εικονίζεται με κλίμακα 1:1000 στο από τον Οκτώβριο του 1994 κτηματολογικό διάγραμμα της Διευθύνσεως Μελετών Έργων. Τα απαλλοτριούμενα είναι δύο αγροτεμάχια υπ' αρ. ... και ..., εμβαδού αντιστοίχως 522 τ.μ. και 865 τ.μ., τα οποία αποτελούν τμήμα μεγαλύτερης εκτάσεως συνολικής επιφανείας 4.125 τ.μ., όπου επ αυτής, υφίσταται (μη απαλλοτριούμενο) κτίσμα επιφανείας 198,28 τ.μ., το οποίο χρησιμοποιείται ως επιχείρηση συντηρήσεως και επισκευής αμαξωμάτων.

Ειδικότερα αυτά βρίσκονται στην τοποθεσία "..." της αγροτικής περιοχής .... Η εκτιμητική επιτροπή του άρθρου 15 νδ 797/1971 προσδιορίζει την αξία των απαλλοτριουμένων και ειδικότερα των ιδιοκτησιών που ανήκουν στην κτηματική περιοχή ... σε δρχ 300 ανά τ.μ. για την περίφραξη από συρματόπλεγμα σε δρχ 2.500 το μέτρο και για τη γεώτρηση σε δρχ. 15.000 το μέτρο.

Περαιτέρω, το καθού η αίτηση, μεταξύ των άλλων, προσκομίζει ως συγκριτικά στοιχειά την υπ' αρ. ... (δήλωση ΦΜΑ), από την οποία προκύπτει μεταβίβαση του αγρού εκτάσεως 4.125 τ.μ. (δηλαδή της προαναφερόμενης, μέρος της οποίας αποτελούν τα δύο ως άνω απαλλοτριωθέντα ακίνητα) προς δρχ 220 ανά τ.μ., και την μεταγενέστερη υπ' αρ. ..., από την οποία προκύπτει ότι στις 12.1.1995 έγινε μεταβίβαση ποσοστού 1/6 εξ αδιαιρέτου αγρού επιφανείας 11.000 τ.μ., ο οποίος βρίσκεται, όπως και τα απαλλοτριούμενα, στη θέση "...", προς δρχ 230 ανά τ.μ.

Στη συνέχεια το πρωτόδικο δικαστήριο (Μονομελές Πρωτοδικείο Αλεξανδρουπόλεως) με την υπ' αρ. 119/2000 απόφασή του και με σκοπητέο χρόνο τις 22 Μαρτίου 2000 προσδιόρισε την αξία των απαλλοτριουμένων σε δρχ 750 ανά τ.μ. για το αγρόκτημα, σε δρχ. 2.500 το μέτρο για την περίφραξη, σε δρχ 20.000 το μέτρο για τη γεώτρηση και επίσης επιδίκασε πρόσθετη αποζημίωση για τη ζημιά που υπέστη από την απαλλοτρίωση η εναπομείνασα έκταση, επιφανείας 1.738 τ.μ.

ποσό δρχ. 1.800.000. Εξάλλου, η μάρτυρας του αιτούντος (συζύγου του) που εξετάστηκε ενώπιον του Δικαστηρίου τούτου χαρακτηρίζει την απαλλοτριωθείσα έκταση ως ημιαστική και εκτιμά την αξία του αγροκτήματος σε δρχ 3.500 ανά τ.μ. προσδιορίζει το ύψος της ζημίας που υπέστη η έκσταση που απέμεινε στο ποσό των δρχ. 8.000.000, ενώ τέλος η μάρτυρας του καθού η αίτηση χαρακτήρισε των ως άνω έκταση που απαλλοτριώθηκε ως μη καλλιεργήσιμη και δήλωσε αδυναμία να προσδιορίσει την αξία της.

Με τα δεδομένα αυτά το Δικαστήριο κρίνει ότι κατά τον κρινόμενο χρόνο, ήτοι τις 22 Μαρτίου 2000, οπότε και συζητήθηκε η υπόθεση ενώπιον του πρωτοβαθμίου Δικαστηρίου, η πραγματική αξία των ακινήτων που απαλλοτριώθηκαν με τις υπάρχουσες οικονομικές και νομισματικές συνθήκες χωρίς να υπολογιστεί η τυχόν ανατίμηση ή υποτίμησή τους λόγω της εξαγγελίας ή της κηρύξεως της απαλλοτριώσεως, ή της εκτελέσεως του έργου, για το οποίο έγινε και συνεπώς η πλήρης αποζημίωση, δηλαδή εκείνη με την οποία μπορούν να αντικατασταθούν τα απαλλοτριούμενα μ' άλλα ισάξια, ανέρχεται για το εδαφικό τμήμα που απαλλοτριώθηκε σε 2,64 ευρώ για την περίφραξη, σε 8,22 ευρώ για τη γεώτρηση σε 67,75 ευρώ το μέτρο και για πρόσθετη αποζημίωση σε 6.162,88 ευρώ".

Με βάση τις παραδοχές του αυτές, το Εφετείο εδέχθη κατά ένα μέρος το αίτημα του ήδη αναιρεσιβλήτου, περί καθορισμού ιδιαιτέρας αποζημιώσεως, για το εκτός απαλλοτριώσεως τμήμα της ιδιοκτησίας του, την οποία προσδιόρισε ενιαίως στο ποσό των 6.162,88 ευρώ. Όμως, έτσι που έκρινε το Εφετείο, εστέρησε την απόφασή του νομίμου βάσεως, για έλλειψη πλήρους και σαφούς αιτιολογίας, περί του ανωτέρω ζητήματος, που ασκεί ουσιώδη επίδραση στην έκβαση της δίκης, και κατέστησε ανέφικτο τον ακυρωτικό έλεγχο της ορθής ή μη εφαρμογής της προαναφερομένης διατάξεως ουσιαστικού δικαίου, που εφαρμόσθηκε.

Ειδικότερα, δεν αποσαφηνίζει ποια ήταν η κατά προορισμό χρήση της ιδιοκτησίας του αναιρεσιβλήτου προ της απαλλοτριώσεως και αν, με την απότμηση του απαλλοτριωθέντος τμήματος αυτής, εξέλιπε η τοιαύτη κατά προορισμό χρήση της, ενώ δεν διαλαμβάνει αιτιολογία, περί του αν μειώθηκε σημαντικώς ή αξία του απομένοντος εκτός απαλλοτριώσεως τμήματος ή αν αυτό κατέστη άχρηστο, συνεπεία της αποτμήσεως ή της εκτελέσεως του έργου, περιοριζόμενο απλώς στην παράθεση του ποσού των 6.162,88 ευρώ, που καθόρισε ως πρόσθετη αποζημείωση.

Επί πλέον, δεν δικαιολογεί το ποσό αυτό (των 6.162,88 Ευρώ), το οποίο, εν σχέσει προς το απομένον εκτός απαλλοτριώσεως τμήμα, επιφανείας 1738 τ.μ., κατά τις παραδοχές του, αντιστοιχεί σε κατά τ.μ. αποζημίωση μεγαλύτερη αυτής που καθόρισε για το απαλλοτριούμενο τμήμα της ιδιοκτησίας του αναιρεσιβλήτου (3,55 και 2,64 ευρώ, αντιστοίχως).

Επομένως, ο μόνος λόγος αναιρέσεως από τον αριθμό 19 του άρθρου 559 του ΚΠολΔ, με τον οποίο αποδίδεται στην προσβαλλόμενη απόφαση η πλημμέλεια της εκ πλαγίου παραβιάσεως της προαναφερομένης διατάξεως ουσιαστικού δικαίου, καθώς και ο μόνος πρόσθετος λόγος αναιρέσεως, που εκτιμάται ως λόγος από τον αριθμό 19 του αυτού άρθρου, πρέπει να γίνουν δεκτοί ως βάσιμοι.

Κατόπιν τούτων, πρέπει να αναιρεθεί η προσβαλλομένη απόφαση και να παραπεμφθεί η υπόθεση, προς περαιτέρω εκδίκαση, στο ίδιο δικαστήριο, το οποίο θα συγκροτηθεί από άλλους δικαστές.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την 68/2002 απόφαση του Εφετείου Θράκης, κατά το αναφερόμενο στο σκεπτικό της παρούσας μέρος της.

Παραπέμπει την υπόθεση, προς περαιτέρω εκδίκαση, στο ίδιο Εφετείο, το οποίο θα συγκροτηθεί από άλλους δικαστές.

Καταδικάζει τον αναιρεσίβλητο στα δικαστικά έξοδα του αναιρεσείοντος, τα οποία ορίζει στο ποσό των χιλίων τριακοσίων (1300) Ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 4 Ιουνίου 2009.

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα, σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 11 Ιουνίου 2009.

Ο ΠΡΟΕΔΡΕΥΩΝ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ