138/2011 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 138 / 2011 (Δ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 138/2011

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Δ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Χαράλαμπο Ζώη, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Γεωργία Λαλούση, Βασιλική Θάνου - Χριστοφίλου, Δημητρούλα Υφαντή και Ιωάννα Λούκα, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του την 1η Οκτωβρίου 2010, με την παρουσία και του Γραμματέα Γεωργίου Φιστούρη για να δικάσει μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: Ελληνικού Δημοσίου, που εκπροσωπείται νόμιμα από τον Υπουργό Οικονομικών, κατοικοεδρεύοντα στην Αθήνα, με την ιδιότητά του να εποπτεύει τις περιουσίες που καταλείπονται υπέρ ιδρυμάτων και για κοινωφελείς σκοπούς, το οποίο εκπροσωπήθηκε από τον Κωνσταντίνο Παπαγεωργίου, Πάρεδρο του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους με δήλωση κατ' άρθρο 242 παρ. 2 ΚΠολΔ και δεν κατέθεσε προτάσεις.

Του αναιρεσιβλήτου: Νομικού Προσώπου Δημοσίου Δικαίου με την επωνυμία "ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΙΕΡΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΤΗΝΟΥ", που εδρεύει στην Τήνο Κυκλάδων και εκπροσωπείται νόμιμα, το οποίο εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο του Δημήτριο Σιώτο και κατέθεσε προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 23/7/2008 αίτηση του ήδη αναιρεσιβλήτου, που κατατέθηκε στο Εφετείο Αθηνών. Εκδόθηκε η 3384/2009 απόφαση του ίδιου Δικαστηρίου, την αναίρεση της οποίας ζητεί το αναιρεσείον με την από 20/1/2010 αίτησή του κοινοποιούμενη και προς το Κοινωφελές Ίδρυμα με την επωνυμία "ΜΟΝΑΔΑ ΦΡΟΝΤΙΔΑΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ Η ΜΕΓΑΛΟΧΑΡΗ ΤΗΝΟΥ".

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν, όπως σημειώνεται πιο πάνω. Η Εισηγήτρια Αρεοπαγίτης Γεωργία Λαλούση ανέγνωσε την από 6/9/2010 έκθεση της ήδη αποχωρήσασας από την υπηρεσία Αρεοπαγίτου Σοφίας Καραχάλιου, με την οποία εισηγήθηκε την απόρριψη του μοναδικού λόγου της αιτήσεως αναιρέσεως. Ο πληρεξούσιος του αναιρεσιβλήτου ζήτησε την απόρριψη της αιτήσεως και την καταδίκη του αντίδικου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Ι. Κατά την παράγραφο 1 του άρθρου 109 του Συντάγματος, δεν επιτρέπεται η μεταβολή του περιεχομένου ή των όρων διαθήκης, κωδικέλλου ή δωρεάς, ως προς τις διατάξεις του υπέρ του Δημοσίου ή υπέρ κοινωφελούς σκοπού, και κατά την παράγραφο 2 του ίδιου άρθρου, κατ' εξαίρεση επιτρέπεται η επωφελέστερη αξιοποίηση ή διάθεση, για τον ίδιο ή άλλο κοινωφελή σκοπό, εκείνου που καταλείφθηκε ή δωρήθηκε, στην περιοχή που καθόρισε ο δωρητής ή ο διαθέτης ή στην ευρύτερή της περιφέρεια, όταν βεβαιωθεί με δικαστική απόφαση ότι η θέληση του διαθέτη ή του δωρητή δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, για οποιονδήποτε λόγο, καθόλου ή κατά το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου της, καθώς και αν μπορεί να ικανοποιηθεί πληρέστερα με τη μεταβολή της εκμετάλλευσης, όπως νόμος ορίζει. Προς εφαρμογή της συνταγματικής αυτής διάταξης, εκδόθηκε το Ν 455/1976, στο πρώτο άρθρου του οποίου ορίζονται ενδεικτικώς οι τρόποι αξιοποίησης ή διάθεσης της περιουσίας που έχει καταλειφθεί υπέρ του Δημοσίου ή υπέρ κοινωφελούς σκοπού, όταν η θέληση του διαθέτη δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί για οποιονδήποτε λόγο, στο σύνολό της ή κατά το μεγαλύτερο μέρος αυτής. Με το άρθρο 3 του ανωτέρω νόμου, που παραπέμπει στο άρθρο 825 ΚΠολΔ, καθιερώνεται αποκλειστική αρμοδιότητα του Εφετείου Αθηνών, προκειμένου να βεβαιώσει ότι η θέληση του διαθέτη ή το δωρητή δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί και να αποφασίσει για τον τρόπο με τον οποίο θα αξιοποιηθεί επωφελέστερα η περιουσία ή το σκοπό για τον οποίο θα διατεθεί αυτή. Περαιτέρω, κατά την έννοια της διάταξης του άρθρου 559 αριθμός 1 εδ. α' ΚΠολΔ, ο κανόνας ουσιαστικού δικαίου παραβιάζεται και έτσι ιδρύεται ο προβλεπόμενος από τη διάταξη αυτή λόγος αναίρεσης, είτε με ψευδή ερμηνεία, η οποία υπάρχει όταν αποδίδεται στον κανόνα έννοια διαφορετική από την αληθινή, είτε με μη ορθή εφαρμογή, η οποία εκδηλώνεται όταν εφαρμόζεται κανόνας ενώ δεν συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής του, ή όταν δεν εφαρμόζεται ενώ έπρεπε να εφαρμοστεί, ή όταν εφαρμόζεται εσφαλμένα. Στην προκείμενη περίπτωση το Εφετείο με την προσβαλλόμενη απόφαση δέχθηκε τα ακόλουθα, κρίσιμα για την τύχη της αναίρεσης, πραγματικά περιστατικά: "Με τα 1817/25-4-1986 πρακτικά του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, όπως αυτά διορθώθηκαν με την 1223/27-6-1986 απόφαση του ίδιου Δικαστηρίου, δημοσιεύτηκε η .../1-4-1986 δημόσια διαθήκη, που συνετάγη ενώπιον της συμβολαιογράφου Αθηνών Βασιλικής Παναγούλη-Παπαφωτίου, της Μ. Σ. Γ., το γένος Ζ. και Ε. Μ., που γεννήθηκε στη … και κατοικούσε όσο ζούσε στην ..., και αποβίωσε στην Αθήνα στις 15-4-1986. Με τη διαθήκη αυτή η διαθέτις εγκατέστησε ως κληρονόμο της και το αιτούν Πανελλήνιο Ιερό Ίδρυμα Ευαγγελιστρίας Τήνου, στο οποίο κατέλιπε την οικία της μαζί με το οικόπεδο, εκτάσεως 630 τ.μ. που βρίσκεται στην ..., οδός ... αριθ 3, καθώς και κάθε κινητή περιουσία της από οτιδήποτε και αν αποτελείται που θα ευρεθεί κατά το θάνατό της με τον όρο να αξιοποιηθεί κατάλληλα (πωληθεί, μισθωθεί κλπ) και να διατεθεί το προϊόν για την ανοικοδόμηση μιας πτέρυγας στο Γηροκομείο της Νήσου Τήνου και να δοθεί το όνομά της και με τον όρο ακόμη ο σύζυγός της, που ζούσε στο Γηροκομείο του παλαιού κτίσματος (αποβίωσε στις 2-11-1986 στο Γηροκομείο Τήνου) θα παρέμενε στο Γηροκομείο με τις καλύτερες ανέσεις για την άνετη διαβίωσή του. Την κληρονομιά αυτή αποδέχθηκε το αιτούν με την .../17-7-1986 πράξη αποδοχής, που συνετάγη ενώπιον της συμβολαιογράφου Ελευσίνας Έλενας Νικ Παναγιωτόπουλου, η οποία μεταγράφηκε νομίμως. Η κληρονομιά αυτή δεν κατέστη δυνατό να αξιοποιηθεί, αμέσως, καθόσον η συγκληρονόμος του αιτούντος, θυγατέρα της διαθέτου Μ. Ι. Μ. το γένος Σ. Γ. άσκησε ενώπιον του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Αθηνών την από 2-4-1987 αγωγή. Επί της αγωγής αυτής εκδόθηκε σε δεύτερο βαθμό, η 5437/2000 απόφαση του Δικαστηρίου αυτού (που κατέστη αμετάκλητη μετά την έκδοση της 470/2002 απόφασης του Αρείου Πάγου). Κατά την απόφαση αυτή (5437/2000) ανατράπηκε η προσβαλλόμενη δημόσια διαθήκη της διαθέτου Μ. Σ. Γ. και αναγνωρίστηκε το κληρονομικό δικαίωμα της ενάγουσας στο 1/2 εξ αδιαιρέτου επί του ως άνω ακινήτου (οικία με το οικόπεδο). Το ανήκον στο αιτούν ποσοστό (1/2 εξ αδιαιρέτου) εκποιήθηκε μετά τη διενέργεια δημόσιας δημοπρασίας, αντί του ποσού των 1.325.000 ευρώ. Στο μεταξύ το αιτούν, που σήμερα λειτουργεί ως ν.π.δ.δ., σύμφωνα με τις διατάξεις του Ν 340/1975 "περί διοικήσεως του Πανελληνίου Ιερού Ιδρύματος Ευαγγελιστρίας Τήνου" (όπως ο νόμος αυτός ισχύει σήμερα), τελώντας υπό την εποπτεία του Υπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων και διοικούμενο από δεκαμελή Διοικούσα επιτροπή, μετά από απόφαση της τελευταίας (37/3-11-1982) ανέθεσε, τηρώντας τις νόμιμες διαδικασίες, στις 12-3-1986, σε εργολάβο μετά την καθαίρεση του παλαιού κτίσματος του Γηροκομείου του (που λειτουργούσε υπό την επονομασία “Στέγη Ευγηρίας”) την ανέγερση νέας οικοδομής (Γηροκομείο). Η νέα οικοδομή, μετά την καθαίρεση του παλαιού κτίσματος, αναγέρθηκε επί του ίδιου οικοπέδου μέχρι την εξάντληση της επιτρεπόμενης δόμησης (ήτοι 1.182,01 τ.μ. συνολικά) και μέχρι την περάτωση της ανοικοδόμησης δαπανήθηκε το συνολικό ποσό των 158.570.000 δρχ. Ακολούθως με το άρθρο μόνο του από 24-11-2005 π.δ. (ΦΕΚ Β 1749/14-12-2005) εγκρίθηκε η σύσταση του κοινοφελούς ιδρύματος με την επωνυμία "Μονάδα Φροντίδας Ηλικιωμένων η Μεγαλόχαρη της Τήνου" (εφεξής ίδρυμα) που έγινε από το αιτούν με την .../12-9-2003, η οποία συνετάγη ενώπιον του συμβολαιογράφου Τήνου Αναστασίου Πλυτά, όπως τροποποιήθηκε με τις .../30-12-2003 και .../11-11-2004 πράξεις του ίδιου συμβολαιογράφου. Κατά τον όρο (άρθρο 3) της συστατικής πράξης στην περιουσία και τους πόρους του ιδρύματος περιλαμβάνονται: α) η από μέρους του αιτούντος αναπαλλοτρίωτη κατάθεση ποσού 60.000 ευρώ, β) η αποκλειστική, ισόβια και χωρίς αντάλλαγμα χρήση του ανωτέρω κτιρίου ως Γηροκομείο, γ) η ετήσια επιχορήγηση από το αιτούν με το ποσό των 176.000 ευρώ, αναπροσαρμοζόμενη ανάλογα με τις ανάγκες του ιδρύματος και τις οικονομικές δυνατότητες του αιτούντος κλπ. Περαιτέρω κατά τον όρο 4 της ιδίας το ίδρυμα ορίστηκε ότι θα διοικείται από επταμελές Διοικητικό συμβούλιο που θα αποτελείται από α) έξι μέλη που θα ορίζονται με απόφαση της διοικούσας επιτροπής του αιτούντος, από τα οποία ένα τουλάχιστον θα είναι μέλος αυτής (διοικούσας επιτροπής) και β) τον εκάστοτε προϊστάμενο τη διεύθυνσης κοινωνικής προνοίας της ΝΑ Κυκλάδων ή τον νόμιμο αναπληρωτή του ή τον εκάστοτε υπεύθυνο του Γραφείου Προνοίας του Επαρχείου Τήνου ή το νόμιμο αναπληρωτή του. Το εν λόγω γηροκομείο, που λειτουργούσε με την επωνυμία "Στέγη Ευγηρίας" και σήμερα με την επωνυμία του ιδρύματος (ΜΟΦΗ η Μεγαλόχαρη Τήνου) από το έτος 1990 λειτουργεί στο νεόδμητο κτίριο το οποίο είναι δυναμικότητας 30 κλινών (όσοι και οι φιλοξενούμενοι) σήμερα φιλοξενούνται 22 ηλικιωμένα άτομα, ενώ τα προηγούμενα έτη ο αριθμός των φιλοξενουμένων δεν υπερέβη τον αριθμό αυτό (κυμαινόταν μεταξύ 8, το έτος 1990 έως 22 τα έτη 2007 και 2008). Για τις ανάγκες λειτουργίας του Γηροκομείου αυτού απαιτείται δαπάνη ποσού ύψους 35.000 ευρώ μηνιαίως (ήτοι το ποσό των 420.000 ευρώ ετησίως) από το ποσό αυτό (των 420.000 ευρώ) 176.000 ευρώ είναι η τακτική ετήσια επιχορήγηση του αιτούντος προς το ίδρυμα κατά δε το υπόλοιπο (244.000 ευρώ ετησίως) καλύπτεται, κατά το μεγαλύτερο μέρος της, από έκτακτες επιχορηγήσεις του αιτούντος κατά δε το υπόλοιπο μέρος της από άλλα εισοδήματα του ιδρύματος. Σ' αυτό (ίδρυμα) απασχολούνται ως μόνιμο προσωπικό 11 άτομα ήτοι 2 διοικητικοί υπάλληλοι, 3 νοσηλεύτριες, 2 μάγειροι, 3 καθαρίστριες και 1 συντηρητής-υδραυλικός. Ενόψει των προαναφερθέντων η θέληση της διαθέτου που αφορά την διάθεση του προϊόντος αξιοποίησης της περιουσίας, που κατέλιπε υπέρ του αιτούντος, για την ανοικοδόμηση στο Γηροκομείο Τήνου μιας πτέρυγας, δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί, καθόσον και κατ' αρχήν το νεοαναγερθέν με δαπάνες του αιτούντος κτίριο (που αποτελείται από ισόγειο όροφο επιφανείας 582,106 τ.μ., πρώτο όροφο επιφανείας 575,779 τ.μ. και δώμα επιφανείας 37,26 τ.μ.) υπερκαλύπτει τις ανάγκες φιλοξενίας των ενδιαφερομένων και δικαιούχων φιλοξενίας ηλικιωμένων ατόμων. Σε κάθε δε περίπτωση, σήμερα, δεν επιτρέπεται η επέκταση, στο ίδιο οικόπεδο, του κτιρίου του γηροκομείου με την ανέγερση νέας πτέρυγας. Το αιτούν, δια της διοικούσας επιτροπής του εκτιμά ότι η θέληση της διαθέτου μπορεί, μετά βεβαιότητας, να ικανοποιηθεί πληρέστερα δια της μεταβολής της και συγκεκριμένα δια της διαθέσεως του επιτευχθέντος τιμήματος των 1.325.000 ευρώ, για την επ' ονόματι του αιτούντος αγορά ακινήτου ή ακινήτων εντός ή εκτός Τήνου, που θα αποτελούν, κατά τη βούληση της διαθέτου, διακριτή ιδιωτική περιουσία (κληροδότημα) σε σχέση με τα λοιπά περιουσιακά του στοιχεία, οι πρόσοδοι των οποίων θα συνιστούν κεφάλαιο αυτοτελούς διαχείρισης που, μετά την αφαίρεση των εξόδων του ακινήτου ή των ακινήτων που θα αποκτηθούν, θα διατίθενται για την πρόσθετη επιχορήγηση του ιδρύματος και συγκεκριμένα για τη συντήρηση και λειτουργία του ως άνω κτιρίου όπου στεγάζεται το Γηροκομείο Τήνου. Από το άλλο μέρος η Δ/νση Εθνικών Κληροδοτημάτων του Υπουργείου Οικονομίας και Οικονομικών, με το 1096511/2844/Α0011/21-12-2008 προς το Γραφείο του Νομικού Συμβούλου του ίδιου Υπουργείου κρίνει αναγκαία την παρέμβαση του Υπουργού Οικονομίας και Οικονομικών στην παρούσα δίκη, προκειμένου να υποστηριχθεί ότι το τίμημα της εκποίησης του ακινήτου της κληρονομιάς της Μ. Γ., μετά των αναλογούντων σ' αυτό τόκων από την είσπραξή του μέχρι σήμερα, θα αποτελέσει περιουσία του κοινωφελούς ιδρύματος με την επωνυμία "ΜΟΦΗ Η Μεγαλόχαρη Τήνου" δεδομένου ότι: α) το εν λόγω κοινωφελές ίδρυμα, αποτελεί νομικό πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου και δύναται να έχει περιουσία επ' ονόματί του σ' αντίθεση με τη "Στέγη Ευγηρίας" του αιτούντος που δεν έχει νομική προσωπικότητα και δεν υφίσταται πλέον και β) ο σκοπός του κληροδοτήματος μπορεί να ικανοποιηθεί πληρέστερα με την χρησιμοποίηση των οιωνδήποτε πόρων από την εκμετάλλευση των ως άνω πόρων από το ίδρυμα που έχει αντικαταστήσει τη Στέγη Ευγηρίας στη λειτουργία του Γηροκομείου Τήνου. Με το 1124124/4088/Α0011/24-12-2008 η ίδια ως άνω Διεύθυνση προτείνει ότι σε περίπτωση που το Δικαστήριο κρίνει ότι ο σκοπός της διαθέτου δεν μπορεί να πραγματοποιήσει, να δύναται το ίδρυμα να διαθέτει επισφαλέστερα το χρηματικό ποσό, που προήλθε από την εκποίηση του κληρονομιαίου ακινήτου, σε προσοδοφόρα ή ασφαλή επένδυση (π.χ. αγορά ακινήτου ή ακινήτων, κατάθεση, κινητές αξίες κλπ), ώστε από τους πόρους του να ενισχύεται το ίδρυμα, για την εκπλήρωση των σκοπών του. Κατ' ακολουθίαν αυτών, το Δικαστήριο κρίνει, ότι η θέληση της διαθέτου μπορεί να ικανοποιηθεί πληρέστερα με την μεταβολή της και συγκεκριμένα με τη διάθεση του ως άνω ποσού των 1.325.000 ευρώ, πλέον των τόκων που θα έχει επιφέρει το ποσό αυτό, για την επ' ονόματι του αιτούντος, το οποίο η διαθέτις όρισε κληρονόμο της, αγορά ακινήτου ή ακινήτων, που θα αποτελούν διακριτή ιδιωτική περιουσία (κληροδότημα) οι καθαροί πρόσοδοι των οποίων (ακινήτου ή ακινήτων) που θα αποκτηθούν θα διατίθενται αποκλειστικά για πρόσθετη οικονομική επιχορήγηση του ιδρύματος, προς εκπλήρωση των σκοπών του". Με βάση τις παραδοχές του αυτές, το Εφετείο δέχθηκε την αίτηση του αναιρεσιβλήτου ιδρύματος και απέρριψε την αυτοτελή παρέμβαση του αναιρεσείοντος Ελληνικού Δημοσίου. Με τον μοναδικό λόγο αναίρεσης προσάπτεται στην προσβαλλόμενη απόφαση η πλημμέλεια από τον αριθμό 1 του άρθρου 559 ΚΠολΔ, ότι το Εφετείο δεχόμενο ότι η θέληση της διαθέτιδας ικανοποιείται πληρέστερα με τη μεταβολή της, ενώ έπρεπε να δεχθεί ότι η θέληση αυτή ικανοποιείται πληρέστερα με τη μεταβολή της εκμετάλλευσης της καταληφθείσας περιουσίας. Ο λόγος αυτός είναι αβάσιμος, διότι στηρίζεται σε αναληθή προϋπόθεση. Και τούτο διότι, από το όλο περιεχόμενο της απόφασης προκύπτει ότι το Εφετείο αφού δέχεται ότι η βούληση της διαθέτιδας για προσθήκη νέας πτέρυγας στο γηροκομείο δεν είναι δυνατή μετά την ανέγερση νέου κτιρίου και την εξάντληση του ανώτατου ορίου επιτρεπόμενης δόμησης στο υπάρχον οικόπεδο, έκρινε ότι επιβάλλεται η μεταβολή της εκμετάλλευσης της καταληφθείσας περιουσίας με τον τρόπο που αναφέρεται και αιτιολογείται επαρκώς.

ΙΙ. Κατ' ακολουθίαν των ανωτέρω η αναίρεση πρέπει να απορριφθεί και να καταδικασθεί το αναιρεσείον στη δικαστική δαπάνη του αναιρεσιβλήτου, σύμφωνα με το άρθρο 22 του Ν 3693/57.

ΓIA TOYΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Απορρίπτει την από 20-1-2010 αίτηση για αναίρεση της 3384/2009 απόφασης του Εφετείου Αθηνών.

Καταδικάζει το αναιρεσείον στη δικαστική δαπάνη του αναιρεσιβλήτου, την οποία ορίζει σε τριακόσια (300) ευρώ.

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 2 Δεκεμβρίου 2010. Και

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 3 Φεβρουαρίου 2011.

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Ο ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ