Supreme Court allows appeal against appellate court's rejection of heir's claim for legal share due to error in calculating inheritance value.

Απόφαση 1332 / 2019 (Γ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)Αριθμός 1332/2019

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Γ' Πολιτικό Τμήμα

Συγκροτήθηκε από τους δικαστές: Ασπασία Μαγιάκου, Προεδρεύουσα Αρεοπαγίτη, Αναστασία Περιστεράκη, Λάμπρο Καρέλο, εισηγητή, Ανθή Γκάμαρη, Ζαμπέτα Στράτα, Αρεοπαγίτες.

Συνεδρίασε δημόσια στο ακροατήριό του, στις 18 Σεπτεμβρίου 2019, με την παρουσία και της γραμματέως Σπυριδούλας Τζαβίδη, για να δικάσει την εξής υπόθεση μεταξύ:

Της αναιρεσείουσας Α. Γ. Δ., κατοίκου ..., η οποία εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο της Θεόδωρο Λύτρα .

Της αναιρεσίβλητης Ε. (E.) Μ. (M.) του Μ. (M.), κατοίκου ..., η οποία εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο της Θεόδωρο Καζά.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 9-11-2011 αγωγή και της αναιρεσείουσας στο Μονομελές Πρωτοδικείο Ναυπλίου. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 612/2014 του παραπάνω Δικαστηρίου και 111/2017 του Μονομελούς Εφετείου Ναυπλίου. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητά η αναιρεσείουσα με την από 28-12-2017 αίτησή της. Για τη συζήτηση της αίτησης ορίστηκε δικάσιμος η 5-12-2018 και, μετά από αναβολή, αυτή που αναφέρεται στην αρχή της απόφασης.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης, που έγινε με τη σειρά εγγραφής της στο πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως αναφέρεται παραπάνω και οι πληρεξούσιοι δικηγόροι τους ζήτησαν την παραδοχή και την απόρριψη, αντίστοιχα, της αίτησης και την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Η υπό κρίση αίτηση στρέφεται κατά της 111/2017 απόφασης του Μονομελούς Εφετείου Ναυπλίου. Με την απόφαση αυτή, κατά το μέρος που αφορά την προκείμενη δίκη, έγινε δεκτή, αντιμωλία των διαδίκων, έφεση της αναιρεσείουσας κατά της 612/2014 απόφασης του Μονομελούς Πρωτοδικείου Ναυπλίου και, αφού εξαφανίστηκε η απόφαση αυτή, απερρίφθη ως αβάσιμη περί κλήρου αγωγή συμπλήρωσης νόμιμης μοίρας της αναιρεσείουσας, η οποία είχε απορριφθεί ως απαράδεκτη με την πρωτοβάθμια απόφαση. Η αίτηση ασκήθηκε νομότυπα και εμπρόθεσμα (άρθρα 495, 552, 553, 556, 558, 564, 566 παρ. 1 ΚΠολΔ). Πρέπει, επομένως, να ερευνηθεί το παραδεκτό και βάσιμο των λόγων της (άρθρο 577 παρ. 3 ΚΠολΔ).

Από το συνδυασμό των διατάξεων των άρθρων 1142, 1166, 1800 παρ. 2, 1813, 1825, 1827, 1829, 1831 και 1833 ΑΚ συνάγεται, ότι η εγκατάσταση με διαθήκη αναγκαίου κληρονόμου του διαθέτη (μεριδούχου), όπως είναι και το γνήσιο τέκνο του, σε μόνη την επικαρπία ή σε μόνη την ψιλή κυριότητα ορισμένου ή ορισμένων κληρονομιαίων ακινήτων, των οποίων η ψιλή κυριότητα ή η επικαρπία, αντίστοιχα, καταλείπεται σε άλλους, αποτελεί, κατά το μέρος που βαρύνει τη νόμιμο μοίρα του, περιορισμό αυτού ως μεριδούχου.

Για το λόγο τούτο, ο περιορισμός αυτός θεωρείται, κατά το παραπάνω μέρος, σαν να μη έχει γραφεί και ο μεριδούχος συντρέχει ως κληρονόμος με τους λοιπούς κληρονόμους και θα λάβει τα κληρονομιαία αντικείμενα κατά πλήρη κυριότητα μέχρι του ποσοστού της νόμιμης μοίρας του, το οποίο είναι το μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας του.

Εφόσον δε, δεν υπάρχει στη διαθήκη αντίθετη διάταξη, όρος, δηλαδή, του διαθέτη να περιορισθεί ο μεριδούχος στη νόμιμη μοίρα του, αν επιδιώξει την αναγνώριση ότι ο περιορισμός της νόμιμης μοίρας του θεωρείται σαν να μη έχει γραφεί (σοκίνειος ρήτρα), θα λάβει αυτός, κατά το υπερβάλλον και την επικαρπία ή την ψιλή κυριότητα, αντίστοιχα, στην οποία έχει εγκατασταθεί.

Όταν, όμως, εκτός της επικαρπίας ή της ψιλής κυριότητας, καταλείφθηκαν στο μεριδούχο και άλλα περιουσιακά στοιχεία, η αξία των οποίων δεν εξαντλεί τη νόμιμη μοίρα του, μπορεί αυτός να ζητήσει τη συμπλήρωση του ελλείποντος, με τις ίδιες παραπάνω προϋποθέσεις. Στην περίπτωση αυτή ανακύπτει ανάγκη λογιστικού προσδιορισμού της νόμιμης μοίρας, με βάση την πλασματική κληρονομική ομάδα.

Στη συνέχεια, από τη νόμιμη μοίρα, που προσδιορίζεται κατά τον τρόπο αυτό, αφαιρούνται: α)η αξία των περιουσιακών στοιχείων που καταλείφθηκαν στο μεριδούχο και β) οι παροχές που έγιναν σε αυτόν και είναι καταλογιστέες στη νόμιμη μοίρα του. Δεν αφαιρείται, όμως και η αξία της επικαρπίας ή της ψιλής κυριότητας που του καταλείφθηκε, γιατί αυτό προϋποθέτει ότι η επικαρπία ή η ψιλή κυριότητα αποτελεί μέρος της νόμιμης μοίρας, ενώ τούτο δεν συμβαίνει.

Το υπόλοιπο που προκύπτει από την παραπάνω αφαίρεση ανάγεται σε κλάσμα της καθαρής κληρονομικής ομάδας, δηλαδή της αξίας ολόκληρης της κληρονομίας που καταλείφθηκε, αφού αφαιρεθούν τα χρέη και οι δαπάνες κηδείας του διαθέτη και τα έξοδα απογραφής της κληρονομίας. Το κλάσμα τούτο παριστά το ελλείπον της νόμιμης μοίρας του μεριδούχου, κατά το οποίο συντρέχει αυτός ως κληρονόμος σε ολόκληρη τη λοιπή κληρονομία (δηλαδή στην καθαρή κληρονομική ομάδα που καταλείφθηκε σε τρίτους).

Επιπλέον και εφόσον ο διαθέτης δεν όρισε διαφορετικά, ο μεριδούχος θα λάβει, κατά το υπερβάλλον και την επικαρπία ή την ψιλή κυριότητα, στην οποία έχει εγκατασταθεί (ΑΠ 721/2010). Εξάλλου, κατά τη διάταξη του άρθρου 559 αριθ. 1 ΚΠολΔ, αναίρεση, για ευθεία παράβαση κανόνα ουσιαστικού δικαίου, επιτρέπεται, αν το δικαστήριο της ουσίας ερμήνευσε εσφαλμένα τον κανόνα αυτό, του προσέδωσε δηλαδή έννοια διαφορετική από την αληθινή ή δεν τον εφάρμοσε, ενώ συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις εφαρμογής του ή τον εφάρμοσε, ενώ δεν συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις αυτές, απαιτώντας περισσότερα ή αρκούμενο σε λιγότερα, αντίστοιχα, στοιχεία από όσα αξιώνει ο νόμος για την εφαρμογή του ή αν τον εφάρμοσε εσφαλμένα (ΟλΑΠ 7/2006).

Αν το δικαστήριο απεφάνθη για την ουσία της υπόθεσης, η παράβαση κανόνα ουσιαστικού δικαίου κρίνεται βάσει των πραγματικών περιστατικών που ανέλεγκτα δέχτηκε ότι αποδείχθηκαν και της υπαγωγής αυτών στο νόμο. Ιδρύεται δε ο παραπάνω λόγος, αν το δικαστήριο εφάρμοσε το νόμο, παρότι τα πραγματικά περιστατικά που δέχτηκε ότι αποδείχτηκαν, δεν ήταν αρκετά για την εφαρμογή του ή αν δεν τον εφάρμοσε, παρότι τα πραγματικά περιστατικά που δέχτηκε, αρκούσαν για την εφαρμογή του, καθώς και όταν προέβη σε εσφαλμένη υπαγωγή των πραγματικών περιστατικών σε διάταξη, στο πραγματικό της οποίας αυτά δεν υπάγονται (ΟλΑΠ 4/2018).

Εν προκειμένω, από την παραδεκτή επισκόπηση της προσβαλλόμενης απόφασης (άρθρο 561 παρ. 2 ΚΠολΔ), προκύπτει, ότι το Εφετείο που την εξέδωσε, δέχτηκε με αυτή, ότι από τα αποδεικτικά μέσα που αναφέρει, αποδείχτηκε, κατά την αναιρετικά ανέλεγκτη εκτίμησή του (άρθρο 561 παρ. 1 ΚΠολΔ), ότι: "ο Γ. Δ. του Μ., πατέρας της ενάγουσας Α.

Δ. (ήδη αναιρεσείουσας), κάτοικος ..., απεβίωσε στις 10-10-2010. Κατά το χρόνο του θανάτου του ήταν κύριος των κάτωθι ακινήτων: 1) ενός αγρού, ο οποίος βρίσκεται στη θέση "..." της κτηματικής περιφέρειας της τέως Κοινότητας ... και ήδη της δημοτικής ενότητας ... του Δήμου ..., εκτάσεως 2 στρεμμάτων, αξίας 1.200 ευρώ, 2) ενός αγρού στη θέση "…." της κτηματικής περιφέρειας της τέως Κοινότητας ...

και ήδη της δημοτικής ενότητας ... του Δήμου ..., εκτάσεως 3,5 στρεμμάτων, αξίας 2.100 ευρώ, 3) πέντε ελαιοδέντρων που βρίσκονται σε ξένο αγρό, ιδιοκτησίας Γ. Δ., στην ειδική θέση "…." της κτηματικής περιφέρειας της τέως Κοινότητας ... και ήδη της δημοτικής ενότητας ... του Δήμου ..., αξίας 1.000 ευρώ, 4) μίας οικίας διώροφης εντός του χωριού ..., επί οικοπέδου συνολικής εκτάσεως 75 τμ, αξίας 27.559,60 ευρώ, 5) ενός αγροτεμαχίου μη άρτιου και μη οικοδομήσιμου, που βρίσκεται στη θέση "..." της κτηματικής περιφέρειας του Δήμου ..., εκτός του εγκεκριμένου ρυμοτομικού σχεδίου του ως άνω Δήμου, τέως περιφέρειας Δήμου ….., εκτάσεως 324 τμ, αξίας 14.742 ευρώ, 6) ενός αγροτεμαχίου που βρίσκεται στη θέση "..." της κτηματικής περιφέρειας της τέως Κοινότητας ...

και ήδη της δημοτικής ενότητας ... του Δήμου ..., εκτάσεως 8,5 στρεμμάτων, αξίας 4.775 ευρώ και 7) των 3/8 εξ αδιαιρέτου ενός αγροτεμαχίου που βρίσκεται στη θέση "...", της τέως κοινότητας ... και ήδη δημοτικής ενότητας ... του Δήμου ..., εκτάσεως 6.512 τμ, αξίας 1.330 ευρώ. Κατά το χρόνο θανάτου του μοναδική εξ αδιαθέτου κληρονόμος ήταν η ενάγουσα θυγατέρα του, δεδομένου ότι σε βάρος της συζύγου του Δ.

Δ., είχε ασκήσει την από 10-6-2009 αγωγή διαζυγίου, επί της οποίας εκδόθηκε η 4226/12-7-2010 απόφαση του Πολυμελούς Πρωτοδικείου Πειραιώς, με την οποία λύθηκε ο γάμος τους και ως εκ τούτου η ανωτέρω πρώην σύζυγός του αποκλείεται...από το κληρονομικό της δικαίωμα, τη νόμιμη μοίρα και από το εξαίρετο. Ο ανωτέρω κληρονομούμενος είχε συντάξει την από 5-6-2010 ιδιόγραφη διαθήκη του, η οποία δημοσιεύτηκε με τα 483/2010 πρακτικά του Μονομελούς Πρωτοδικείου Ναυπλίου, δυνάμει της οποίας κατέλειπε στη θυγατέρα του την ψιλή κυριότητα των ανωτέρω ακινήτων και στη σύντροφό του-εναγομένη (ήδη αναιρεσίβλητη), με την οποία συζούσε από το 2006, την επικαρπία αυτών.

Η ενάγουσα διατείνεται με την αγωγή της ότι με την προρρηθείσα διαθήκη προσβάλλεται η νόμιμη μοίρα της. Ωστόσο, από όλα τα προαναφερθέντα αποδεικτικά μέσα προέκυψε ότι ο κληρονομούμενος, κατά το χρόνο του θανάτου του, πέραν των ανωτέρω ακινήτων, είχε στην κυριότητά του τα κάτωθι: 1) κατάθεση στον ...83-14 ατομικό τραπεζικό λογαριασμό στην ..., ποσού 8.437,52 ευρώ, 2) ένα δίκαννο κυνηγητικό όπλο μάρκας BAIKAL, με αριθμό ...84, αξίας περίπου 300 ευρώ, 3) το ...44 ΙΧΕ αυτοκίνητο μάρκας NISSAN, τύπου ALMERA, 1497 cc, έτους κυκλοφορίας 2002, αξίας περίπου 2.000 ευρώ, 4) το ...13 IX φορτηγό αυτοκίνητο, εργοστασίου κατασκευής NISSAN, τύπου NAVARA, 2488 cc, έτους κυκλοφορίας 2007, αξίας τουλάχιστον 5.000 ευρώ.

Επομένως, η συνολική αξία της κληρονομιάς του αποβιώσαντος κατά το χρόνο θανάτου του ανήρχετο στο ποσό των 68.444,12 ευρώ (52.706,6 ευρώ η αξία της πλήρους κυριότητας των προαναφερόμενων ακινήτων + 8.437,52 + 300 + 2.000 + 5.000). Από το ποσό αυτό πρέπει να αφαιρεθεί το ποσό των χρεών του κληρονομούμενου προς το Δημόσιο ύψους 2.252,93 ευρώ και των εξόδων κηδείας του 1.653,65 ευρώ (3.153,65 έξοδα κηδείας - 1.500 ευρώ το οποίο καλύφθηκε από το ΙΚΑ).

Σε αυτό το σημείο πρέπει να επισημανθεί ότι ουδόλως αποδείχθηκε ότι η εναγομένη καρπώθηκε το ποσό των 67.635 ευρώ που έλαβε ο αποβιώσας από το Ταμείο Ασφάλισης Υπαλλήλων Τραπεζών και Επιχειρήσεων Κοινής Ωφέλειας ως εφάπαξ το 2008, παρά τους όψιμους ισχυρισμούς της ενάγουσας-εκκαλούσας με την προσθήκη-αντίκρουση των προτάσεών της ενώπιον του Εφετείου και ως εκ τούτου το προαναφερόμενο ποσό δεν προστίθεται στην κληρονομία.

Συνεπώς, η αξία της κληρονομιάς, βάσει της οποίας πρέπει να προσδιοριστεί η νόμιμη μοίρα της ενάγουσας θυγατέρας του αποβιώσαντος ανέρχεται στο ποσό των 64.537,54, οπότε το ποσό της νόμιμης μοίρας που δικαιούται η ενάγουσα είναι το 1/2 της εξ αδιαθέτου μερίδα της, ήτοι 32.268,77 ευρώ. Από το σύνολο δε του εισφερθέντος στην παρούσα δίκη αποδεικτικού υλικού προέκυψε ότι αυτή έλαβε ως μοναδική εξ αδιαθέτου κληρονόμος όλα τα υπό στοιχεία 1 έως 4 κληρονομιαία πράγματα και με τη διαθήκη ο αποβιώσας της κατέλειπε επιπλέον την ψιλή κυριότητα των προρρηθέντων ακινήτων, συνολικής αξίας 26.302 ευρώ, ήτοι έλαβε το ποσό των 42.039,82 ευρώ (26.302 + 15.737,52).

Επομένως, δεν έχει προσβληθεί η νόμιμη μοίρα της με την ως άνω διαθήκη και ως εκ τούτου η υπό κρίση αγωγή, κρίνεται απορριπτέα ως ουσία αβάσιμη...". Ήτοι, το Εφετείο απέρριψε στην ουσία την παραπάνω αγωγή συμπλήρωσης της νόμιμης μοίρας της αναιρεσείουσας, επειδή, κατά τον προσδιορισμό της νόμιμης μοίρας της, αφαίρεσε από αυτή, όχι μόνο την αξία των περιουσιακών στοιχείων που έλαβε η αναιρεσείουσα ως εξ αδιαθέτου κληρονόμος του πατέρα της, ποσού 15.737,52 ευρώ, αλλά και την αξία της ψιλής κυριότητας των κληρονομιαίων ακινήτων που καταλείφθηκε σε αυτή με τη διαθήκη, την οποία αξία προσδιόρισε σε 26.302 ευρώ, κατά παράβαση των ανωτέρω στη μείζονα σκέψη της απόφασης αυτής ουσιαστικών διατάξεων του ΑΚ, σύμφωνα με τις οποίες, κατά τον προσδιορισμό του ελλείποντος ποσοστού της νόμιμης μοίρας, δεν υπολογίζεται η αξία του δικαιώματος της ψιλής κυριότητας ή της επικαρπίας επί του ακινήτου που καταλείφθηκε στο μεριδούχο με τη διαθήκη, δεδομένου ότι ο περιορισμός αυτός θεωρείται ως μη γεγραμμένος.

Συνεπώς, το Εφετείο με την παραπάνω κρίση του παραβίασε ευθέως τις ανωτέρω διατάξεις, υποπίπτοντας έτσι στην αναιρετική πλημμέλεια του άρθρου 559 αριθ. 1 ΚΠολΔ, κατά το βάσιμο πρώτο λόγο αναίρεσης, ο οποίος πρέπει να γίνει δεκτός, ενώ παρέλκει η έρευνα του άλλου λόγου. Κατόπιν αυτών πρέπει να αναιρεθεί η προσβαλλόμενη απόφαση και να παραπεμφθεί η υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο Εφετείο, του οποίου είναι δυνατή η συγκρότηση από άλλο δικαστή, αφού χρειάζεται περαιτέρω διερεύνηση (άρθρο 580 παρ. 3 ΚΠολΔ), να διαταχθεί η επιστροφή στην αναιρεσείουσα του παραβόλου που κατέθεσε (άρθρο 495 παρ. 3 ΚΠολΔ) και να καταδικασθεί η αναιρεσίβλητη, αφού ηττάται, στη δικαστική δαπάνη της αναιρεσείουσας, κατά παραδοχή του σχετικού νομίμου αιτήματος αυτής (άρθρα 176, 183, 191 παρ. 2 ΚΠολΔ), σύμφωνα με το διατακτικό.

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την 111/2017 απόφαση του Μονομελούς Εφετείου Ναυπλίου.

Παραπέμπει την υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο Εφετείο, που θα συγκροτηθεί από άλλο δικαστή. Διατάσσει την επιστροφή στην αναιρεσείουσα του παραβόλου που κατέθεσε. Και

Καταδικάζει την αναιρεσίβλητη στη δικαστική δαπάνη της αναιρεσείουσας, που ορίζει σε δυο χιλιάδες (2.000) ευρώ.

ΚΡΙΘΗΚΕ, αποφασίσθηκε στην Αθήνα, στις 16 Οκτωβρίου 2019.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του, στην Αθήνα, στις 7 Νοεμβρίου 2019.

H ΠΡΟΕΔΡΕΥΟΥΣΑ ΑΡΕΟΠΑΓΙΤΗΣ Και νυν ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ