Supreme Court allows partial appeal regarding inheritance share calculation errors in Greek civil law.

Απόφαση 1231 / 2009 (Γ, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ) Αριθμός 1231/2009

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Γ' Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους Δικαστές: Δημήτριο Κανελλόπουλο, Αντιπρόεδρο, Ελισάβετ Μουγάκου-Μπρίλλη, Μίμη Γραμματικούδη, Ιωάννη Σίδερη και Νικόλαο Μπιχάκη, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο Κατάστημά του, στις 18 Φεβρουαρίου 2009, με την παρουσία και της γραμματέως Φωτεινής Σαμέλη, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Του αναιρεσείοντος: ..., ο οποίος παραστάθηκε με την πληρεξούσια δικηγόρο του Μαρία Καραγιαννίδη.

Των αναιρεσιβλήτων: 1. Ν3, 2. Ν2, οι οποίοι παραστάθηκαν με τον πληρεξούσιο δικηγόρο τους Γεώργιο Χρυσίνη και 3. Ν1, η οποία εκπροσωπήθηκε από την πληρεξούσια δικηγόρο της Χρυσούλα Ψαράκη.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 12-2-2001 αγωγή του ήδη αναιρεσείοντος, που κατατέθηκε στο Πολυμελές Πρωτοδικείο Αθηνών. Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 6361/2003 του ίδιου Δικαστηρίου και 7091/2004 μη οριστική, 8525/2005 οριστική του Εφετείου Αθηνών. Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί ο αναιρεσείων με την από 3-11-2006 αίτησή του. Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής, που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω. Ο Εισηγητής Αρεοπαγίτης Νικόλαος Μπιχάκης ανέγνωσε την από 14-1-2008 έκθεσή του κωλυομένου να μετάσχει στη σύνθεση του Δικαστηρίου τούτου Αρεοπαγίτη Λεωνίδα Ζερβομπεάκου, με την οποία εισηγήθηκε την παραδοχή του δεύτερου, κατά το πρώτο μέρος αυτού, λόγου αναίρεσης και την απόρριψη των λοιπών λόγων αναίρεσης της από 3-11-2006 αιτήσεως αναιρέσεως της 8525/2005 απόφασης του Εφετείου Αθηνών. Η πληρεξούσια του αναιρεσείοντος ζήτησε την παραδοχή της αίτησης, οι πληρεξούσιοι των αναιρεσιβλήτων την απόρριψή της, καθένας δε την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Ι. Κατά τις διατάξεις των άρθρων 1710, 1813, 1820, 1825 και 1828 ΑΚ δικαίωμα νόμιμης μοίρας στην κληρονομιά έχουν οι κατιόντες και οι γονείς του κληρονομουμένου, καθώς και ο επιζών σύζυγος, οι οποίοι θα καλούνταν ως εξ αδιαθέτου κληρονόμοι, κατά το ποσοστό δε της νόμιμης μοίρας ο μεριδούχος συντρέχει ως κληρονόμος.

Η κατάλειψη της νόμιμης μοίρας μπορεί να γίνει και με εγκατάσταση σε δήλο πράγμα, όταν προκύπτει ότι ο διαθέτης ήθελε εγκατάσταση του μεριδούχου ως κληρονόμου, με καταλογισμό των δήλων πραγμάτων στη μερίδα του. Στην περίπτωση αυτή, κατά το μέρος που η εγκατάσταση επί δήλου πράγματος ή ποσού δεν καλύπτει τη νόμιμη μοίρα, ο μεριδούχος είναι αυτοδικαίως συγκληρονόμος στα κληρονομιαία, αποκτώντας έτσι εμπράγματο δικαίωμα κατά το ανάλογο ποσοστό σε όλα τα στοιχεία της κληρονομιάς, το οποίο ασκεί με την περί κλήρου αγωγή.

Εξάλλου, κατά τις διατάξεις των άρθρων 1825. 1827, 1831 και 1833 ΑΚ, όπως ισχύουν μετά το Ν. 1329/1983, για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας οποιουδήποτε μεριδούχου, η οποία συνίσταται στο μισό της εξ αδιαθέτου μερίδας, λαμβάνεται ως βάση η κατάσταση και η αξία της κληρονομιάς κατά το χρόνο του θανάτου του κληρονομουμένου, δηλαδή όλα τα δεκτικά κληρονομικής διαδοχής περιουσιακά στοιχεία που υπάρχουν κατά το χρόνο αυτό στην κληρονομιά (πραγματική κληρονομική ομάδα), στα οποία προστίθενται και θεωρούνται ότι υπάρχουν στην κληρονομία (πλασματική κληρονομική ομάδα), με την αξία που έχουν κατά το χρόνο της παροχής, ο,τιδήποτε ο κληρονομούμενος παραχώρησε, όσο ζούσε, χωρίς αντάλλαγμα, σε μεριδούχο, είτε με δωρεά είτε με άλλο τρόπο και επίσης οποιαδήποτε δωρεά που ο κληρονομούμενος έκαμε στα τελευταία δέκα χρόνια πριν από το θάνατο του, εκτός αν την επέβαλαν λόγοι ευπρεπείας ή ηθικό καθήκον (ΟλΑΠ 1404/1984).

Μετά τον καθορισμό της αυξημένης (πλασματικής) αυτής κληρονομικής ομάδας θα εξευρεθεί, με βάση αυτή, η νόμιμη μοίρα του μεριδούχου. Ειδικότερα για τον υπολογισμό της νόμιμης μοίρας του μεριδούχου: α) εκτιμάται η αξία όλων των αντικειμένων της κληρονομιάς κατά το χρόνο του θανάτου του κληρονομουμένου, β) αφαιρούνται από την αξία αυτή της πραγματικής ομάδας της κληρονομιάς τα χρέη της και οι δαπάνες της κηδείας του κληρονομουμένου και απογραφής της κληρονομιάς, γ) στο ποσό που απομένει μετά την αφαίρεση των παραπάνω χρεών, προστίθενται, με την αξία που είχαν κατά το χρόνο που πραγματοποιήθηκαν, οι πιο πάνω παροχές του κληρονομουμένου προς τους μεριδούχους ή τρίτους, δ) με βάση αυτή την αυξημένη (πλασματική) κληρονομική ομάδα που προσδιορίσθηκε θα εξευρεθεί η νόμιμη μοίρα του μεριδούχου, ε) από το ποσό αυτής (νόμιμης μοίρας) θα αφαιρεθεί η αξία των πραγμάτων, στα οποία τυχόν έχει εγκατασταθεί ο μεριδούχος, καθώς και η αξία της παροχής που τυχόν έχει λάβει και υπόκειται σε συνεισφορά, στ) αν προκύπτει ότι έχει καταλειφθεί σε αυτόν λιγότερο από τη νόμιμη μοίρα του θα σχηματισθεί ένα κλάσμα με αριθμητή το υπόλοιπο από την παραπάνω αφαίρεση και παρονομαστή την αξία εκείνων των στοιχείων της πραγματικής ομάδας, από τα οποία (χωρίς αφαίρεση των παραπάνω χρεών και δαπανών) θα λάβει ο μεριδούχος το απαιτούμενο ποσοστό προς συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας του (ΟλΑΠ 935/1975).

Το κλάσμα αυτό ή ο δεκαδικός αριθμός που προκύπτει από τη διαίρεση του αριθμητή με τον παρονομαστή, αποτελεί το ποσοστό το οποίο πρέπει να λάβει ο μεριδούχος, πέραν εκείνων που τυχόν είχαν καταλειφθεί σε αυτόν, αυτούσιο σε κάθε αντικείμενο της πραγματικής ομάδας της κληρονομιάς, για να συμπληρωθεί η ληφθεί η νόμιμη μοίρα του.

Αν στον μεριδούχο έχει καταλειφθεί συγκεκριμένο (δήλο) πράγμα, που δεν συμπληρώνει τη νόμιμη μοίρα του, πρέπει η αξία του να αφαιρεθεί και από τον παρονομαστή του παραπάνω κλάσματος, διότι, για την ανεύρεση του συμπληρώματος της νόμιμης μοίρας του έχει αφαιρεθεί η αξία του πράγματος τούτου από την αξία της νόμιμης μοίρας, διαφορετικά θα υπολογιζόταν δύο φορές η αξία του (ΑΠ 511/1982) Στην προκειμένη περίπτωση, που αντικείμενο της δίκης είναι η συμπλήρωση της νόμιμης μοίρας του ενάγοντος-αναιρεσείοντος επί της κληρονομίας της μητέρας του, το Εφετείο, όπως προκύπτει από την προσβαλλόμενη απόφαση του, δέχθηκε ανελέγκτως τα εξής: "Ο ενάγων τυγχάνει το μοναδικό τέκνο της Κ1 η οποία απεβίωσε την 10-4-2000 και κατέλιπε την από ...

ιδιόγραφη διαθήκη της, με την οποία ορίζει ότι αφήνει 1) στον υιό της ενάγοντα το ΛΑ εξ αδιαιρέτου διαμερίσματος στην οδό ... και ένα τεμάχιο 500 τ.μέτρων στη ..., επί της οδού ...., 2) στην ανηψιά της Ν1 (τρίτη εναγομένη) ή τους κληρονόμους της 1000 τ.μ., συνέχεια του άνω τεμαχίου του ενάγοντος, 3) στην ανηψιά της ... (μητέρα της δεύτερης εναγόμενης) ή τους κληρονόμους της 2.000 τ.μ.

επί της ίδιας ως άνω διευθύνσεως ... και 4) στον Ν3 (πρώτο εναγόμενο) ή τους κληρονόμους του 2.000 τ.μ. στην ίδια ως άνω διεύθυνση, που περιλαμβάνουν και την ισόγεια κατοικία της. Ολόκληρο το παραπάνω τεμάχιο (οικόπεδο), το οποίο η διαθέτις κατέλιπε στους ανωτέρω κληρονόμους, δηλαδή 500 τετρ.μ. στον ενάγοντα, 1000 τετρ.μ.

στην Ν1, 2000 τετρ.μ. στην Ν2 και 2000 τετρ.μ. στον Ν3, δια των από 27/8/1970 και 13/6/1977 διαταγμάτων τροποποιήσεως και επεκτάσεως του ρυμοτομικού σχεδίου ...., είχε ρυμοτομηθεί και είχαν στην θέση του διαμορφωθεί τρία (3) οικόπεδα άρτια κατά κανόνα και οικοδομήσιμα, εντός του ρυμοτομικού σχεδίου του Δήμου...και στα υπ' αριθμ. ..., ...

και ... Ο.Τ., τα υπ' αριθμ. 2, 4 και 3 της αγωγής αντιστοίχως συνολικής εκτάσεως, μετά την ρυμοτόμηση, 4.485,59 τετρ.μ., ενώ πριν την ρυμοτόμηση, κατά πρόσφατη καταμέτρηση είχεν έκταση 6.090,96 τετρ.μ. Και το οικόπεδο εις το υπ' αριθμ. ... Ο.Τ. έχει επιφάνεια 420,86 τετρ.μ., εις το ... Ο.Τ. έχει επιφάνεια 3.301,42 τετρ.μ., και εις το ...

Ο.Τ., 763,29 τετρ.μ., το άνω δε οικόπεδο, των 420,86 τετρ.μ., περιλαμβάνεται ολόκληρο στο περιγραφέν με την διαθήκη τμήμα των 500 τετρ.μ., του μείζονος ακινήτου, το δεύτερο δε των 3.301,42 τετρ.μ., περιλαμβάνει βιοτεχνικό κτίριο αποτελούμενο από τον κυρίως χώρο του επιφανείας 290,50 τετρ.μ. και τα γραφεία του επιφανείας 65,67 τετρ.μ.

ως και ισόγεια οικία επιφανείας 116,56 τετρ.μ. Περαιτέρω η αξία των άνω οικοπέδων κατά τον χρόνο του θανάτου της διαθέτιδος είναι 80.000 δραχμές ανά τετρ.μ., συμπίπτει δε με την αντικειμενική αξία κατά τον χρόνον εκείνον (10/4/2000). Εντεύθεν και η πραγματική αξία α) του οικοπέδου των 420,86 τετρ.μ., καταλειφθέντος εις τον ενάγοντα, ήτο 33.500.000 δρχ.

περίπου, του ποσοστού 1/2 εξ αδιαιρέτου του διαμερίσματος στην ....ήτο 9.000.000 δραχμές, του οικοπέδου των 763,29 τετρ.μ., ήτο 61.000.000 δραχμές, του οικοπέδου των 3.301,42 τετρ.μ. ήτο 264.000.000 δραχμές, και με συνυπολογισμό της αξίας των επικειμένων του, βιοτεχνικού συγκροτήματος 17.500.000 δραχμών, οικίας 15.000.000 δραχμών και επιπλέον και σκευών αυτής 2.500.000 δραχμών και συνολικώς 299.000.000 δραχμές.

Εξάλλου απεδείχθη ότι, εκτός της άνω καταλειφθείσης περιουσίας δια της διαθήκης, η Κ1 κατέλιπε και άλλη περιουσία ως προς την οποία εχώρησεν η εξ αδιαθέτου διαδοχή και δη α) ένα κτήμα στις ..., εκτάσεως 2,5 στρεμμάτων με 75 ελαιόδενδρα, αξίας κατά το χρόνο του θανάτου της 5.000.000 δραχμών και β) το εξ αδιαιρέτου ενός αυτοκινήτου, αξίας (του ποσοστού αυτού) 100.000 δραχμών.

Κατά συνέπεια των ανωτέρω, η αξία της, κατά τον χρόνο του θανάτου της κληρονομουμένης, κληρονομιάς, αποτελούμενης εκ των ανωτέρω στοιχείων, είναι (33.500.000 + 9.000.000 + 61.000.000 + 299.000.000 + 5.000.000 + 100.000 =) 407.600.000 δρχ. Ο ενάγων υιός της διαθέτιδος εγκατεστάθη δια της ρηθείσας διαθήκης μόνον επί του 1/2 εξ αδιαιρέτου του διαμερίσματος επί της οδού ...

και επί του οικοπέδου του υπ' αριθμ. ... Ο.Τ., αξίας αμφοτέρων των άνω κληρονομιαίων στοιχείων (9.000.000 + 33.500.000=) 42.500.000 δραχμών, κατά τον χρόνο του θανάτου, ούτος δε ως μοναδικόν τέκνον της αποβιωσάσης μητρός του εκληρονόμησεν εξ αδιαθέτου ταύτην και κατά την αδιάθετον περιουσία της, του κτήματος στις ... και του αυτοκινήτου κατά τ' άνω αναφερθέντα, αξίας, εν όλω, αυτών 5.100.000 δραχμών και επομένως περιήλθαν εις αυτόν στοιχεία αξίας (42.500.000 + 5.100.000 =) 47.600.000 δραχμών.

Λαμβανομένου δε υπόψη ότι η νόμιμος μοίρα του ενάγοντος είναι (407.600.000 : 2=) 203.800.000 δραχμές, το 1/2 δηλαδή της εξ αδιαθέτου διαδοχής, απαιτείται προς συμπλήρωση αυτής (νομίμου μοίρας του) ποσόν (203.800.000-47.600.000=) 156.200.000 δραχμών και ποσοστόν επί της κληρονομιάς 156.200.000 : 407.600.000= 0,38 ή 38/100, επί του οποίου και πρέπει ο ενάγων να αναγνωρισθεί νόμιμος μεριδούχος, δεκτής γενομένης εν μέρει της κρινομένης αγωγής ως και κατ' ουσίαν βάσιμου.

Τα αυτά δεχθείσα και η εκκαλουμένη απόφαση, η οποία ανεγνώρισε τον ενάγοντα νόμιμο μεριδούχο κατά το άνω ποσοστόν επί των οικοπέδων στα υπ' αριθμ. ... και ...Ο.Τ. επιφανείας 3301,42 τετρ.μ. μετά των επ' αυτού κτισμάτων και 763,29 τετρ.μ. αντιστοίχως, δεν έσφαλε". Με βάση τις παραπάνω παραδοχές του το Εφετείο αναγνώρισε κληρονομικό δικαίωμα του ενάγοντος και ήδη αναιρεσείοντος ως νόμιμου μεριδούχου στην κληρονομιά της μητέρας του Κ1, κατά ποσοστό 38/100 επί των προαναφερομένων δύο κληρονομιαίων ακινήτων.

Με τις παραδοχές του αυτές το, Εφετείο, προβαίνοντας στον προσδιορισμό της νόμιμης μοίρας του ενάγοντος με τον συνυπολογισμό στην κληρονομιαία περιουσία και των περιελθόντων εξ αδιαθέτου σ' αυτόν πραγμάτων, συνολικής αξίας 5.500.000 δραχμών, δεν παραβίασε, ευθέως ή εκ πλαγίου, τις προαναφερόμενες ουσιαστικού δικαίου διατάξεις του ΑΚ και πρέπει να απορριφθεί ο περί του αντιθέτου πρώτος, από τους αριθ.1 και 19 του άρθρου 559 ΚΠολΔ, λόγος αναιρέσεως.

Περαιτέρω, όμως, το Εφετείο, προσδιορίζοντας τη νόμιμη μοίρα του ενάγοντος χωρίς την αφαίρεση της αξίας των καταλειφθέντων σ' αυτόν συγκεκριμένων δήλων πραγμάτων (ήτοι του ποσού των 47.600.000 δραχμών) από τον παρονομαστή του παραπάνω κλάσματος (δηλαδή από το ποσό των 407.600.000 δραχμών, που αντιστοιχεί στην αξία του συνόλου της κληρονομιαίας περιουσίας), παραβίασε ευθέως τις προαναφερθείσες διατάξεις του ΑΚ και πρέπει να γίνει δεκτός, ως βάσιμος, ο δεύτερος από τον αριθ.1 του άρθρου 559 Κ.Πολ.Δ λόγος αναιρέσεως.

Επομένως πρέπει να αναιρεθεί η προσβαλλόμενη απόφαση και να παραπεμφθεί η υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο Εφετείο συγκροτούμενο από άλλους δικαστές εκτός από εκείνους που εξέδωσαν την προσβαλλόμενη απόφαση (άρθρο 580 παρ. 3 Κ.Πολ.Δ).

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την 8525/2005 απόφαση του Εφετείου Αθηνών.

Παραπέμπει την υπόθεση για περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο Εφετείο, συντιθέμενο από άλλους δικαστές εκτός από εκείνους που εξέδωσαν την αναιρούμενη απόφαση.

Καταδικάζει τους αναιρεσιβλήτους στα δικαστικά έξοδα του αναιρεσείοντος τα οποία ορίζει στο ποσό των χιλίων τριακόσια (1300) ευρώ..

Κρίθηκε και αποφασίσθηκε στην Αθήνα στις 17 Μαρτίου 2009. Και

Δημοσιεύθηκε στην Αθήνα σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του στις 20 Μαΐου 2009 .

Ο ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ