1033/2017 · Άρειος Πάγος (Supreme Civil and Criminal Court of Greece)

Απόφαση 1033 / 2017 (Β1, ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ)

Αριθμός 1033/2017

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΑΡΕΙΟΥ ΠΑΓΟΥ

Β1’ Πολιτικό Τμήμα

ΣΥΓΚΡΟΤΗΘΗΚΕ από τους δικαστές: Ευφημία Λαμπροπούλου, Αντιπρόεδρο του Αρείου Πάγου, Χριστόφορο Κοσμίδη, Στυλιανή Γιαννούκου, Χαράλαμπο Μαχαίρα και Σοφία Καρυστηναίου, Αρεοπαγίτες.

ΣΥΝΗΛΘΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο κατάστημά του στις 20 Δεκεμβρίου 2016, με την παρουσία και της γραμματέως Ελένης Τσιουρή, για να δικάσει την υπόθεση μεταξύ:

Της αναιρεσείουσας: Εταιρείας περιορισμένης ευθύνης με την επωνυμία "... ΕΠΕ" που εδρεύει στην ... και εκπροσωπείται νόμιμα, η οποία εκπροσωπήθηκε από τον πληρεξούσιο δικηγόρο της Γεώργιο Θεοδόση και κατέθεσε προτάσεις.

Της αναιρεσίβλητης: Β. Σ.-D. J. του Ι., η οποία παραστάθηκε με τον πληρεξούσιο δικηγόρο της Παναγιώτη Καραμπούλια και κατέθεσε προτάσεις.

Η ένδικη διαφορά άρχισε με την από 10-8-2008 αγωγή της ήδη αναιρεσίβλητης, που κατατέθηκε στο Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών.

Εκδόθηκαν οι αποφάσεις: 1602/2010 του ίδιου δικαστηρίου και 671/2014 του Μονομελούς Εφετείου Αθηνών.

Την αναίρεση της τελευταίας απόφασης ζητεί η αναιρεσείουσα με την από 27-10-2014 αίτησή της.

Κατά τη συζήτηση της αίτησης αυτής που εκφωνήθηκε από το πινάκιο, οι διάδικοι παραστάθηκαν όπως σημειώνεται πιο πάνω.

Η εισηγήτρια Αρεοπαγίτης Στυλιανή Γιαννούκου ανέγνωσε την από 22-12-2015 έκθεσή της, με την οποία εισηγήθηκε την παραδοχή όλων των λόγων της αίτησης.

Ο πληρεξούσιος της αναιρεσείουσας ζήτησε την παραδοχή της αίτησης, ο πληρεξούσιος της αναιρεσίβλητης την απόρριψή της, καθένας δε την καταδίκη του αντιδίκου μέρους στη δικαστική δαπάνη.

ΣΚΕΦΘΗΚΕ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ ΝΟΜΟ

Από τις διατάξεις των άρθρων 656 Α.Κ. 1 και 5 παρ. 1 v. 2112/1920 σε συνδυασμό με εκείνες των άρθρων 5 και 7 του ν. 3198/1955 προκύπτει ότι η καταγγελία της σύμβασης εξαρτημένης εργασίας αορίστου χρόνου έχει το χαρακτήρα μονομερούς αναιτιώδους δικαιοπραξίας και χωρεί ελεύθερα, εκτός αν περιοριστεί με συμφωνία των μερών ή με διάταξη νόμου.

Η άσκηση όμως του σχετικού δικαιώματος είτε του εργοδότη είτε του εργαζομένου δεν είναι απεριόριστη και ανέλεγκτη αλλά υπόκειται στους περιορισμούς που προβλέπονται από τη διάταξη του άρθρου 281 Α.Κ., της οποίας η παράβαση επάγεται απόλυτη ακυρότητα της καταγγελίας της εργασιακής σύμβασης, που θεωρείται σαν να μην έγινε σύμφωνα με τις διατάξεις των άρθρων 174 και 180 Α.Κ.

Στην περίπτωση αυτή ο καταγγέλλων εργοδότης που αρνείται να δεχτεί τις προσηκόντως προσφερόμενες υπηρεσίες του εργαζομένου καθίσταται υπερήμερος και υποχρεούται να καταβάλει σ’ αυτόν το μισθό του κατά τα άρθρα 349, 350 και 656 Α.Κ. Η καταγγελία της εργασιακής σύμβασης αντίκειται στη διάταξη του άρθρου 281 του Α.Κ.

και είναι άκυρη όταν έγινε από εκδίκηση του εργοδότη ή εξαιτίας εχθρότητας προς το μισθωτό λόγω συνδικαλιστικής του δράσης. Εξ άλλου επί απόλυσης που οφείλεται σε οικονομικοτεχνικούς λόγους, όπως μεταξύ άλλων είναι η αναδιοργάνωση των υπηρεσιών της επιχείρησης και η μείωση του προσωπικού για λόγους οικονομικούς που επιβάλλονται από συγκεκριμένες οικονομικές συνθήκες τις οποίες αντιμετωπίζει η επιχείρηση, η απόφαση του εργοδότη να ανταπεξέλθει με τον τρόπο αυτό στη διαφαινόμενη οικονομική κρίση της επιχείρησης δεν ελέγχεται από τα δικαστήρια.

Ελέγχεται όμως αφενός ο αιτιώδης σύνδεσμος της επιλογής αυτής και η καταγγελία της σύμβασης εργασίας συγκεκριμένου εργαζομένου ως έσχατο μέσο αντιμετώπισης των προβλημάτων της επιχείρησης και αφετέρου ο τρόπος επιλογής προς απόλυση του εν λόγω εργαζομένου, η οποία πρέπει να πραγματοποιείται βάσει των αντικειμενικών κριτηρίων του άρθρου 281 Α.Κ.

Ειδικότερα ο εργοδότης οφείλει κατά την επιλογή του απολυτέου μεταξύ των εργαζομένων που ανήκουν στην ίδια κατηγορία και ειδικότητα και είναι του ίδιου επιπέδου από απόψεως ικανότητας, προσόντων και απόδοσης, να λάβει υπόψη και να συνεκτιμήσει τα κοινωνικά και οικονομικά κριτήρια της αρχαιότητας, της ηλικίας, της οικογενειακής και οικονομικής κατάστασης κάθε μισθωτού και της δυνατότητας εξεύρεσης από αυτόν άλλης εργασίας ή ακόμη να προτείνει στο μισθωτό που πρόκειται να απολύσει την απασχόλησή του σε άλλη θέση, έστω και κατώτερη εκείνης που αυτός κατείχε, εφόσον βεβαίως υπάρχει τέτοια κενή θέση στην επιχείρησή του και ο υπό απόλυση μισθωτός είναι κατάλληλος να εργασθεί σε αυτήν (Α.Π. 2243/2013).

Στην προκείμενη περίπτωση το εφετείο με την προσβαλλόμενη απόφασή του δέχθηκε, μεταξύ άλλων και τα ακόλουθα, κρίσιμα για την έρευνα των λόγων αναίρεσης, πραγματικά περιστατικά: "Η ενάγουσα [σημ: εδώ αναιρεσίβλητη] είναι από το έτος 1987 απόφοιτος της Ανωτάτης Σχολής Οικονομικών και Εμπορικών Επιστημών - τμήμα Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων και γνωρίζει την αγγλική γλώσσα επιπέδου Proficiency.

Στις 29-4-1989 προσλήφθηκε από την εδρεύουσα στην ..., με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας... Αρχικά εργάσθηκε ως υπάλληλος του τμήματος "..." με τόπο παροχής την Ελλάδα αλλά με δυνατότητα απασχόλησής της σε οιοδήποτε τόπο η εταιρεία διεξάγει εργασίες. Την 1-9-1996 ανέλαβε τα καθήκοντα της προϊσταμένης στο τμήμα προγραμματισμού και εισαγωγής εμπορευμάτων.

Από τα τέλη του 2006 κατόπιν έγγραφης συμφωνίας παρείχε τις υπηρεσίες της σε θέση αναλυτή συστημάτων στον τομέα ... στην ..., όπου διέμενε μόνιμα μετά του αλλοδαπού συζύγου της, εργαζομένου ομοίως στην ίδια εταιρεία. Την 30-4-2007 η αρχική εργοδότρια... μεταβίβασε στην εναγομένη [σημ: εδώ αναιρεσείουσα] εταιρεία τα περιουσιακά στοιχεία και υποχρεώσεις της που σχετίζονται με τον ιατρικό κλάδο, τον οδοντιατρικό κλάδο και τον κλάδο των συστημάτων μοριακής απεικόνισης.

Η εργασιακή σχέση της ενάγουσας, που απασχολείτο στο μεταβιβασθέντα κλάδο, μεταβιβάστηκε αυτοδίκαια στην εναγομένη. Επελθούσης της μεταβίβασης καταρτίσθηκε με την εναγομένη έγγραφη σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου, στην οποία αποτυπωνόταν ότι η ενάγουσα θα παρέχει την εργασία της από 1-5-2007 από τη θέση της "..." με μηνιαίες αποδοχές 4.470 ευρώ, με το αυτό περιεχόμενο, όρους, δικαιώματα και υποχρεώσεις στην εναγομένη.

Η ενάγουσα συνέχισε την παροχή εργασίας της στην ... συναινούσης προς τούτο της εναγομένης. Η εναγομένη μετά την εξαγορά του κλάδου ιατρικής απεικόνισης της ..., για επιχειρηματικούς λόγους που σαφώς εκφεύγουν του δικαστικού ελέγχου, άρχισε την υλοποίηση σε παγκόσμια κλίμακα ενός εκτεταμένου προγράμματος αναδιάρθωσης των λειτουργιών της, με στόχο την ορθολογικότερη, οικονομικότερη και αποτελεσματικότερη λειτουργία και απόδοσή της με στόχο τη μείωση των λειτουργικών εξόδων.

Ειδικότερα στο τμήμα "... (υπολογιστές και επιχειρησιακά συστήματα) στο οποίο εργαζόταν η ενάγουσα, προέβη σε ενοποίηση των τεχνικών υπηρεσιών σε πολλές χώρες και στην απλούστευση των διαδικασιών. Γνωστοποίησε δε την 15-5-2008 η εναγομένη με έγγραφη επιστολή της προς την ενάγουσα που εργαζόταν στην ... ότι, ενόψει των επιχειρηματικών αναγκών της και αναδιάρθρωσης του τμήματος μηχανογράφησης, θα προβεί σε καταγγελία της σύμβασης εργασίας της την 31-5-2008.

Αφού διευθετήθηκαν τεχνικά ζητήματα που αφορούσαν τον τρόπο καταβολής της οφειλόμενης αποζημίωσης η οποία θα επαυξάνετο με την οικειοθελή παροχή του ισόποσου τριών μηνιαίων μισθών, η εναγομένη κατήγγειλε τη σύμβαση και κατέβαλε στην ενάγουσα... το ποσό των 98.574 ευρώ (μικτές αποδοχές), εκ των οποίων ειδικότερα για νόμιμη αποζημίωση 82.859,20...

Η ενάγουσα κατά το χρόνο απόλυσής της, όπως προαναφέρθηκε, ήταν διευθύντρια ειδικών προγραμμάτων με αντικείμενο τον τομέα των ηλεκτρονικών υπολογιστών και ειδικότερα τα επιχειρησιακά προγράμματα και συστήματα της εταιρείας, στα οποία είχε πολύχρονη εμπειρία με αποδοτικότητα στην εργασία της... Όμως η εναγομένη, ως προς την περίπτωση της ενάγουσας, επέλεξε το έσχατο μέσο, το πλέον δυσμενές για την ενάγουσα ως εργαζόμενη και συγκεκριμένα την καταγγελία της σύμβασης εργασίας.

Ενόψει της εμπειρίας της ενάγουσας σε πολλούς τομείς... δεν της έκανε ούτε καν πρόταση για τροποποίηση της αρχικής σύμβασης με δυνατότητα απασχόλησης σε κάποιο άλλο τομέα, έστω και με μικρότερες αποδοχές, έστω και αν αποτελούσε βλαπτική μεταβολή των όρων της σύμβασης... Περαιτέρω η εναγομένη δεν έλαβε υπόψη την ηλικία της (43 ετών το 2008), τις οικογενειακές περιστάσεις, έγγαμη με άνεργο σύζυγο, την εμπειρία της, την αποδοτικότητά της και την προϋπηρεσία της στην εναγομένη ως καθολική διάδοχο της ...

Inc στο συγκεκριμένο κλάδο ιατρικών απεικονίσεων. Αντίθετα η εναγομένη διατήρησε στις θέσεις της δύο άλλες εργαζόμενες με κατώτερα προσόντα που υστερούσαν στην ηλικία, αρχαιότητα, εμπειρία. Ειδικότερα η εναγομένη είχε προσλάβει την Ε. Φ., που γεννήθηκε το 1982, πτυχιούχο ανωτάτης εκπαίδευσης, που προσλήφθηκε την 23-8-2007 με την ειδικότητα της λογίστριας και τη Β.

Κ. που γεννήθηκε το 1981, πτυχιούχο ανώτερης εκπαίδευσης, που προσλήφθηκε την 4-3-2008 ως υπεύθυνη πιστωτικού ελέγχου. Η ενάγουσα δε κάλλιστα μπορούσε να απασχοληθεί στα τμήματα των ως άνω υπαλλήλων. Από τη σύγκριση των παραπάνω στοιχείων αποδεικνύεται ότι η εναγομένη κατά καταχρηστικό τρόπο, υπερβαίνοντα τα όρια του διευθυντικού δικαιώματός της, όπως διαγράφονται από το άρθρο 281 Α.Κ. (κοινωνικός και οικονομικός σκοπός του δικαιώματος) κατήγγειλε τη σύμβαση εργασίας της ενάγουσας.

Άρα η γενόμενη καταγγελία είναι άκυρη και η εναγομένη περιήλθε σε υπερημερία με τη μη αποδοχή της εργασίας της ενάγουσας για το επίδικο διάστημα 30-5-2008 έως 30-10-2009...". Με βάση αυτές τις παραδοχές το εφετείο δέχθηκε την έφεση της ενάγουσας κατά της απόφασης του πρωτοβάθμιου δικαστηρίου με την οποία είχε απορριφθεί στο σύνολό της η αγωγή ως κατ’ ουσίαν αβάσιμη, εξαφάνισε την εκκαλούμενη απόφαση και αφού κράτησε την υπόθεση και δίκασε την αγωγή, δέχθηκε αυτήν ως και μερικώς κατ’ ουσίαν βάσιμη και αναγνώρισε ότι είναι άκυρη η καταγγελία της μεταξύ των διαδίκων σύμβασης εργασίας.

Έτσι που έκρινε το εφετείο παραβίασε ευθέως με εσφαλμένη εφαρμογή την ουσιαστικού δικαίου διάταξη του άρθρου 281 Α.Κ. αναφορικά με το ουσιώδες ζήτημα της ακυρότητας ή μη ως καταχρηστικής της καταγγελίας της συμβάσεως εργασίας για οικονομοτεχνικούς λόγους. Και τούτο διότι: α) Προϋπόθεση της διατήρησης στην υπηρεσία σε περίπτωση απόλυσης μισθωτού για την εν λόγω αιτία είναι, κατά τα προεκτεθέντα, να καθορισθεί κατά λογική προτεραιότητα ο κύκλος των προσώπων μεταξύ των οποίων θα χωρήσει η επιλογή του απολυτέου εργαζόμενου, τα οποία πρέπει να ανήκουν στην ίδια επαγγελματική κατηγορία και ειδικότητα και να είναι του ίδιου επιπέδου από απόψεως ικανότητας, προσόντων και υπηρεσιακής απόδοσης, ν’ ανήκουν δε στην ίδια εκμετάλλευση στην οποία παρουσιάσθηκε η ανάγκη μείωσης του προσωπικού (τα οποία έγιναν ομοίως δεκτά και με τη μείζονα σκέψη της προσβαλλόμενης κατά την ερμηνεία της εν λόγω διάταξης), στη συνέχεια δε μεταξύ των προσώπων αυτών να κριθεί ο απολυτέος με βάση τα ρηθέντα κοινωνικά και οικονομικά κριτήρια.

Στην προκειμένη όμως περίπτωση το εφετείο, κατά την υπαγωγή του αποδεικτικού υλικού στον εφαρμοσθέντα κανόνα ουσιαστικού δικαίου του άρθρου 281 Α.Κ., οδηγήθηκε στην κρίση ότι η εναγομένη εργοδότρια "κατά καταχρηστικό τρόπο, υπερβαίνοντα τα όρια του διευθυντικού δικαιώματός της, όπως διαγράφονται από το άρθρο 281 Α.Κ. (κοινωνικός και οικονομικός σκοπός του δικαιώματος) κατήγγειλε τη σύμβαση εργασίας της ενάγουσας", αφού αμέσως προηγουμένως και προκειμένου να αχθεί στο εν λόγω αποδεικτικό πόρισμα, αξιολόγησε "ως συγκρίσιμα στοιχεία" τα προσόντα και τις ικανότητες των διατηρηθεισών στην επιχείρηση της εναγομένης εργαζομένων Ε.

Φ. και Β. Κ., οι οποίες όμως κατά τις ίδιες παραδοχές δεν ανήκαν στον κλάδο ιατρικών απεικονίσεων της εναγομένης, στον οποίο και δη στο τμήμα "…" προσέφερε τις υπηρεσίες της η ενάγουσα και στον οποίο κλάδο η εναγομένη προέβη για οικονομοτεχνικούς λόγους σε εκτεταμένο πρόγραμμα αναδιάρθρωσης των τεχνικών υπηρεσιών της, ούτε ανήκαν στην ίδια επαγγελματική κατηγορία και ειδικότητα, ούτε ήταν του ίδιου επιπέδου από απόψεως ικανότητας, προσόντων και υπηρεσιακής απόδοσης με την ενάγουσα, ούτε τέλος παρείχαν στον ίδιο τόπο τις υπηρεσίες τους, ενόψει των παραδοχών ότι αυτή (ενάγουσα) - απόφοιτος της Ανωτάτης Σχολής Οικονομικών και Εμπορικών Επιστημών - τμήματος Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων, κάτοχος Proficiency, προσλήφθηκε στις 24-4-1989 στην Ελλάδα, παρείχε από τα τέλη του 2006 και συνεχώς έκτοτε τις υπηρεσίες της στην έδρα της εργοδότριας στην ..., αρχικά σε θέση αναλυτή συστημάτων ...

και από την 1-5-2007 στη θέση "... ... κατά δε το χρόνο απόλυσής της ήταν διευθύντρια ειδικών προγραμμάτων με αντικείμενο τον τομέα των ηλεκτρονικών υπολογιστών και ειδικότερα τα επιχειρησιακά προγράμματα και συστήματα της εταιρείας, ενώ οι εν λόγω συγκρίσιμες και δη η Ε. Φ., πτυχιούχος ανώτατης εκπαίδευσης, απασχολείτο με ειδικότητα λογίστριας, η δε Β.

Κ., πτυχιούχος ανώτερης εκπαίδευσης, απασχολείτο ως υπεύθυνη πιστωτικού ελέγχου (χωρίς, σε κάθε περίπτωση, οποιονδήποτε ειδικότερο προσδιορισμό των επαγγελματικών προσόντων τους) στην Ελλάδα, είχαν προσληφθεί στις 23-8-2007 και στις 4-3-2008 αντιστοίχως, επρόκειτο δε για "εργαζόμενες με κατώτερα προσόντα που υστερούσαν στην ηλικία, αρχαιότητα, εμπειρία" έναντι της ενάγουσας.

β) Καθόσον αφορά το ουσιώδες ζήτημα αν η καταγγελία στα πλαίσια εφαρμογής της αρχής της αναλογικότητας, ως κριτηρίου ελέγχου της καταχρηστικής ή μη άσκησης και της αξιολόγησής της, ήταν αναπόφευκτη ή ήταν αντικειμενικά δυνατή η συνέχιση της απασχόλησης της ενάγουσας στην εναγομένη, δέχθηκε ότι η εναγομένη "επέλεξε το έσχατο μέσο" χωρίς να της κάνει "ούτε καν πρόταση για τροποποίηση της αρχικής σύμβασης με δυνατότητα απασχόλησης σε κάποιο άλλο τομέα...", χωρίς όμως να δέχεται περαιτέρω ότι συνέτρεχε και η προς τούτο προσαπαιτούμενη κατά νόμο προϋπόθεση της ύπαρξης κενής θέσης εργασίας κατά τον ένδικο χρόνο.

Συνακόλουθα οι πρώτος και δεύτερος αναιρετικοί λόγοι, κατά το μέρος τους με το οποίο αποδίδεται στην προσβαλλόμενη απόφαση η αναιρετική πλημμέλεια του άρθρου 559 αριθ. 1 εδ. α Κ.Πολ.Δ., είναι βάσιμοι.

Επομένως πρέπει να γίνουν δεκτοί οι αναιρετικοί αυτοί λόγοι και να αναιρεθεί η προσβαλλόμενη απόφαση, παρελκούσης της έρευνας των ίδιων λόγων αναίρεσης κατά το μέρος τους με το οποίο αποδίδεται στην προσβαλλόμενη απόφαση η αναιρετική πλημμέλεια του άρθρου 559 αριθ. 19 Κ.Πολ.Δ., να παραπεμφθεί δε η υπόθεση προς περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο δικαστήριο, η σύνθεση του οποίου από άλλους δικαστές είναι δυνατή (άρθρο 580 παρ. 3 Κ.Πολ.Δ.). Τέλος πρέπει να συμψηφισθεί ολικά μεταξύ των διαδίκων η εκατέρωθεν δικαστική δαπάνη (άρθρο 179 περ. β Κ.Πολ.Δ. σε συνδυασμό με το άρθρο 183 του ίδιου κώδικα).

ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΛΟΓΟΥΣ ΑΥΤΟΥΣ

Αναιρεί την 671/2014 απόφαση του Εφετείου Αθηνών.

Παραπέμπει την υπόθεση προς περαιτέρω εκδίκαση στο ίδιο δικαστήριο, συγκροτούμενο από άλλους δικαστές.

Συμψηφίζει ολικά μεταξύ των διαδίκων την εκατέρωθεν δικαστική δαπάνη.

ΚΡΙΘΗΚΕ, αποφασίσθηκε στην Αθήνα, στις 7 Μαρτίου 2017.

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ σε δημόσια συνεδρίαση στο ακροατήριό του, στην Αθήνα, στις 15 Ιουνίου 2017.

Η ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΣ Η ΓΡΑΜΜΑΤΕΑΣ