Cyprus District Court allows tort claims against negligent officials for environmental damage and procedural failures.

ΑΝΑΦΟΡΕΣ:

Κυπριακή νομολογία στην οποία κάνει αναφορά η απόφαση αυτή:

CHRYSOTHEMIS PALANTZI ν. NICOLAS AGROTIS (1968) 1 CLR 448

EVANGELOU & ANOTHER ν. AMBIZAS AND ANOTHER (1982) 1 CLR 41

MANTHOPOULOS PLASTICS ν. HADJILOSIF (1983) 1 CLR 291

Θεοσκέπαστη Φάρμ ν. Δημοκρατίας (1990) 1 ΑΑΔ 984

Ιωαννίδης ν. Χαραλάμπους και άλλου (1992) 1 ΑΑΔ 558

Star Fiberglass Ltd ν. Elneda Trading Ltd (1992) 1 ΑΑΔ 875

Bauer Ludwig ν. Διογένης Hροδότου και Yιοί Λίμιτεδ (1994) 1 ΑΑΔ 325

Λάρκου κ.ά. ν. Παναγή (1996) 1 ΑΑΔ 80

Zαβρού Tάκης ν. Aνδρέα Xαραλάμπους (1996) 1 ΑΑΔ 447

Medcon Construction Ltd ν. Nίκης Eυαγγέλου και Άλλου (1997) 1 ΑΑΔ 565

Zαμπάς Kώστας ν. A & G Tsiarkezos Constructions Limited κ.ά. (1998) 1 ΑΑΔ 820

Xαραλάμπους Xρύσω K. κ.ά. ν. Eλισάβετ Xριστοφόρου Aντωνιάδη κ.ά. (1998) 1 ΑΑΔ 2167

Σαββιτζιήκκης - Καρπασίτης Γιάννης και Άλλη ν. Γεώργιου Α. Σιόκουρου (2002) 1 ΑΑΔ 472

Καλότυχος Χρίστος ν. Cypsun Holidays Co Ltd (2002) 1 ΑΑΔ 1681

Παλαικυθρίτου Αλέκα ν. Δημοκρατίας (1994) 4 ΑΑΔ 1759

Θεσμοί Πολιτικής Δικονομίας στους οποίους κάνει αναφορά η απόφαση αυτή:

Θεσμοί Πολιτικής Δικονομίας Δ.10

Κυπριακή νομοθεσία στην οποία κάνει αναφορά η απόφαση αυτή:

Ν. 111/1985 - Ο περί Δήμων Νόμος του 1985

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟΦΑΣΗΣ:

ECLI:CY:EDLEF:2017:A408

ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ

ΕΝΩΠΙΟΝ: Αλ. Παναγιώτου, Π.Ε.Δ.

Αρ. Αγωγής: 4567/2010

Συνένωση αγωγών δυνάμει διατάγματος ημερ. 7.3.14

4568/10, 4569/10, 4599/10, 4600/10, 4601/10,

4638/10, 4639/10, 4640/10, 4688/10, 4689/10,

4729/10, 4730/10, 4731/10, 5904/10, 9226/10,

9550/10, 1860/11, 7200/11, 116/12 και 117/12 Μεταξύ:

1. Θεοφάνης Χρυσάνθου με την προσωπική του ιδιότητα και ως πατέρας και κηδεμόνας του Σταύρου ετών 11 αμφότεροι από τα Λατσιά.

2. Κωνσταντίνα Μπάρκα με την προσωπική της ιδιότητα και ως μητέρα και συγκηδεμόνας του πιο πάνω παιδιού.

Εναγόντων και

1. Σωτήρης Λιασής

2. Μαρούλα Λιασή

3. Φοίβος Λιασής

4. Αστρασόλ Λτδ

5. Επίσημο Παραλήπτη (ως εκκαθαριστή της περιουσίας της εταιρείας “Liasis Shoelasts Company Ltd”

6. Γενικό Εισαγγελέα της Δημοκρατίας

(Διά Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας και Υπουργείου Εργασίας, και Τμήμα Πολεοδομίας)

7. Δήμο Λατσιών

Εναγομένων

Ημερομηνία: 29 Δεκεμβρίου 2017

Για ενάγοντες: κος Λουκής Λουκαΐδης με κα Πατσαλίδου

Για εναγόμενους 1, 2, 3 & 4: κος Μιχάλης Μιχαήλ

Για εναγόμενο 5: κα Βασιλική Χριστοφόρου

Για εναγόμενο 6: κος Ανδρέας Χριστοφόρου Για εναγόμενο 7: κος Απόστολος Ντορζής

Α Π Ο Φ Α Σ Η

Η εναγομένη 4 εταιρεία Αστρασόλ Λτδ, λειτουργούσε το επίδικο εργοστάσιο (στο εξής εργοστάσιο Astrasol) στην περιοχή Λατσιών αρχικά για την κατασκευή καλαποδιών υποδημάτων. Στην συνέχεια και μετά το 1976, κατασκεύαζε σόλες για υποδήματα μέχρι και το 2009 που το εργοστάσιο έκλεισε. Η μετατροπή της χρήσης σε εργοστάσιο μαζικής κατασκευής σόλων, φάνηκε εκ των υστέρων ότι δεν έγινε με άδεια των αρμοδίων αρχών. Για την κατασκευή των σόλων, το εργοστάσιο χρησιμοποιούσε ως διαλυτικό το υλικό «διχλωρομεθάνιο R40», το οποίο εξέπεμπε από το φουγάρο του υποστατικού και το οποίο χαρακτηρίζεται ως δυνητικά καρκινογόνο για τον άνθρωπο.

Η θέση των εναγόντων – κατοίκων στην περιοχή γύρω από το πιο πάνω εργοστάσιο, είναι ότι τα αυξημένα κρούσματα καρκίνου που εκδηλώθηκαν στις οικογένειες τους, οφείλονται στην εκπομπή από τα φουγάρα του εργοστασίου, της εν λόγω καρκινογόνας ουσίας «διχλωρομεθάνιο R40». Ισχυρίζονται επίσης ότι το εν λόγω εργοστάσιο λειτουργούσε από τις 6 το πρωί μέχρι τις 1.00 τα μεσάνυχτα, προκαλώντας οχληρία που συνίστατο σε δυνατό θόρυβο από τα μηχανήματα και έντονη δυσοσμία από το φουγάρο σε βαθμό που να επηρεάζεται η χρήση και απόλαυση της περιουσίας τους.

Με τις παρούσες συνενωμένες αγωγές, οι ενάγοντες ζητούν γενικές και ειδικές αποζημιώσεις λόγω της πιο πάνω οχληρίας των εναγομένων 1- 5. Οι εναγόμενοι 1 & 2 είναι οι διοικητικοί σύμβουλοι της εναγομένης 5 και της εναγομένης 4 εταιρείας, στην οποία ανήκε το πιο πάνω εργοστάσιο. Ο εναγόμενος 3 που είναι γιός των εναγομένων 1 & 2, ήταν κατά τους ισχυρισμούς των εναγόντων, διευθυντής του εργοστασίου και μοναδικός υπεύθυνος για την λειτουργία του. Η εναγομένη 5 ενάγεται ως η ιδιοκτήτρια του υποστατικού, το οποίο ενοικίαζε στην εναγομένη 4. Τέλος, οι ενάγοντες ισχυρίζονται ότι η εναγομένη 6 Δημοκρατία μέσω των Τμημάτων Πολεοδομίας και Επιθεώρησης Εργασίας, παρέλειψε να προστατεύσει του κατοίκους της περιοχής, επιτρέποντας στο εν λόγω εργοστάσιο να λειτουργεί παράνομα χωρίς εγκεκριμένη άδεια χρήσης. Επιπλέον δεν έγινε ο απαραίτητος έλεγχος από τις κρατικές υπηρεσίες ώστε να διαφανεί η υπέρβαση των εκπομπών διχλωρομεθανίου από τα φουγάρα του εργοστασίου, το οποίο για πολλά χρόνια μόλυνε την περιοχή, εις βάρος της υγείας των περιοίκων. Για τους ίδιους λόγους, ενάγεται και ο Δήμος Λατσιών αφού κατά τους ενάγοντες, καθ’ όλη την διάρκεια της εν λόγω παράνομης χρήσης δεν πήρε οποιοδήποτε μέτρο για τον τερματισμό της παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου.

Οι εναγόμενοι αρνούνται με τις υπερασπίσεις τους, τους πιο πάνω ισχυρισμούς των εναγόντων για οχληρία καθώς και για πρόκληση καρκίνου από το διχλωρομεθάνιο. Επιπλέον, οι εναγόμενοι 1, & 2 ισχυρίζονται ότι είχαν εξασφαλίσει όλες τις απαιτούμενες άδειες για την λειτουργία του εργοστασίου ενώ ο εναγόμενος 3 αναφέρει ότι ήταν υπάλληλος της εναγομένης 4 εταιρείας και ενεργούσε αποκλειστικά και στα πλαίσια των οδηγιών που έπαιρνε από τους εναγόμενους 1 & 2. Η εναγομένη 4 εταιρεία, ισχυρίζεται μεταξύ άλλων ότι η λειτουργία του εργοστασίου της ήταν μέσα στα νόμιμα πλαίσια και ουδέποτε επηρέασε τις ανέσεις και την υγεία των περιοίκων. Η εναγομένη 5, αρνείται ότι αποκαλύπτεται οποιαδήποτε αιτία αγωγής εναντίον της. Ο εναγόμενος 6 Γενικός Εισαγγελέας, αρνείται ότι η Δημοκρατία ενήργησε αμελώς και κατά παράβαση οιουδήποτε Νόμου. Τέλος ο εναγόμενος 7 Δήμος Λατσιών στην υπεράσπιση του, αναφέρει σειρά ενεργειών στις οποίες προέβη ως Δημοτική αρχή για να προστατεύσει τους δημότες της. Παραθέτει δε, λεπτομέρειες αμέλειας των υπολοίπων εναγομένων, οι οποίοι και θα ευθύνονται αν αποδειχθούν, οι κατ’ ισχυρισμό βλάβες στους ενάγοντες.

Μετά το κλείσιμο των δικογράφων, καταχωρήθηκαν ειδοποιήσεις συνεναγομένων δυνάμει της Δ.10 χωρίς όμως οι εναγόμενοι να ανταλλάξουν μεταξύ τους δικόγραφα. Έτσι δεν τίθεται θέμα επιμερισμού της ευθύνης μεταξύ τους (βλ. Ιωαννίδης ν. Χαραλάμπους κα (1992) 1 Α.Α.Δ 558). Στην συνέχεια με διάταγμα του Δικαστηρίου, αποφασίστηκε η συνεκδίκαση των αγωγών αφού σχετίζονται με τα ίδια πραγματικά και νομικά θέματα. Η διαταγή για συνεκδίκαση όμως, αφορά αποκλειστικά το θέμα της ευθύνης και όχι όλα τα επίδικα θέματα. Έτσι σε περίπτωση που αποδειχθεί ευθύνη για οιονδήποτε των εναγομένων, οι αγωγές θα πρέπει να αποσυνδεθούν για να εκδικαστεί και αποφασιστεί, των ύψος των αποζημιώσεων σε κάθε αγωγή ξεχωριστά (βλ.

Αντωνιάδης ν. Οικονομίδης (1977) 1 JSC 103)

Μαρτυρία

Η ακρόαση της υπόθεσης υπήρξε χρονοβόρα λόγω κυρίως του όγκου της δοθείσας μαρτυρίας, στην οποία συμπεριλαμβάνεται και μεγάλου μεγέθους μαρτυρία εμπειρογνωμόνων, η αντεξέταση των οποίων ήταν μακρά αφού αφορούσε εξειδικευμένα επιστημονικά θέματα.

Θα παραθέσω στην συνέχεια σύνοψη της δοθείσας μαρτυρίας. Η μαρτυρία των εμπειρογνωμόνων θα παρατεθεί πιο αναλυτικά αφού αυτή θα κρίνει ουσιαστικά και το θέμα της ευθύνης. Εκτενέστερη ανάλυση θα γίνει όπου χρειάζεται και στο στάδιο αξιολόγησης της μαρτυρίας. Μ.Ε.1 Θεοφάνης Χρυσάνθου.

Είναι ο ενάγοντας 1 στην παρούσα αγωγή. Στη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 1), αναφέρει ότι τόσον αυτός όσον και η ενάγουσα 2, κινούν την παρούσα αγωγή με την προσωπική τους ιδιότητα ως γονείς και κηδεμόνες του ανήλικου υιού τους Σταύρου.

Κατά τα έτη 2002 με 2004 μαζί με την σύζυγο του και το τρίχρονο παιδάκι τους, ενοικίασαν σπίτι στην Οδό Μαραθοβούνου 3Α στη περιοχή Λατσιών, 15 μέτρα από το εργοστάσιο Astrasol. Παρατήρησαν ότι το εργοστάσιο λειτουργούσε από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 τα μεσάνυκτα, προκαλώντας οχληρία και τρομερά δυνατό θόρυβο. Επιπρόσθετα, από τα φουγάρα του εργοστασίου έβγαινε καπνός και άσχημες μυρωδιές με αποτέλεσμα να μην μπορούν να ανοίξουν τις πόρτες και τα παράθυρα ούτε να καθίσουν στη βεράντα του σπιτιού τους. Επίσης, τους προκαλούσε δύσπνοια, δάκρυα στα μάτια και φαγούρα σε ολόκληρο το σώμα. Έκαναν πολλές φορές παράπονο μαζί με γείτονες τους, τόσο στον ιδιοκτήτη του εργοστασίου όσο και στις αρμόδιες αρχές χωρίς αποτέλεσμα.

Κατά τον Δεκέμβριο του 2002, ο ίδιος άρχισε να παρουσιάζει αναπνευστικά προβλήματα και μολύνσεις σε όλο του το σώμα, αναγκαζόμενος να χρησιμοποιεί συχνά αντιβίωση και εισπνεόμενη κορτιζόνη. Την ίδια περίοδο, ο τρίχρονος υιός του εμφάνισε συνεχή αναπνευστικά προβλήματα και αλλεργίες, τα οποία αντιμετωπίστηκαν με αντιβίωση και κορτιζόνη. Στην συνέχεια τον Δεκέμβριο του 2004, ο υιός του διαγνώστηκε με οξεία λεμφοπλαστική λευχαιμία. Είχαν διαπιστώσει ότι και άλλοι γείτονες διαγνώστηκαν με καρκίνο και υποψιάστηκαν ότι ίσως αυτό να οφειλόταν στο εργοστάσιο Astrasol που κατασκεύαζε σόλες παπουτσιών. Δεν γνώριζαν τότε ότι το εν λόγω εργοστάσιο χρησιμοποιούσε την ουσία διχλωρομεθάνιο R40 που είναι καρκινογόνα.

Επισκέφθηκαν το ογκολογικό κέντρο αλλά και εξειδικευμένη κλινική στη Μόσχα. Εκεί επιβεβαιώθηκε η διάγνωση για τον ανήλικο υιό του. Διαπιστώθηκε επίσης ότι το παιδί του αλλά και ο ίδιος, είχαν σοβαρό πρόβλημα στους πνεύμονες. Οι γιατροί στη Μόσχα, τον ρώτησαν αν εκεί που κατοικούσε υπήρχαν εργοστάσια που να χρησιμοποιούν χημικές ουσίες, γιατί λόγω της σοβαρότητας του προβλήματος στους πνεύμονες του ιδίου και του παιδιού του, υπέθεσαν ότι πρέπει να ανάπνεαν για αρκετό καιρό κάτι πολύ επικίνδυνο.

Επιστρέφοντας στο ξενοδοχείο, τηλεφώνησε στο γείτονα του Ιωνά Κκαϊλή, του οποίου η σύζυγος και η κόρη είχαν ήδη διαγνωστεί με καρκίνο. Του ζήτησε να διερευνήσει κατά πόσο στο εν λόγω εργοστάσιο χρησιμοποιούνταν επικίνδυνα υλικά. Ο κ. Καϊλής αφού αφαίρεσε ετικέτες από βαρέλια που υπήρχαν στο εργοστάσιο της Astrasol, τις μετέφερε σε γιατρό του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας, όπου του ανέφερε ότι πρόκειται για καρκινογόνες ουσίες και τον συμβούλευσε να προβεί σε άμεσες ενέργειες για να σταματήσει την λειτουργία του το εργοστάσιο. Ανέφεραν στο διευθυντή του ιατρικού κέντρου στη Μόσχα τις ουσίες που υπήρχαν στα βαρέλια και αυτός τους είπε να μην ξαναπάρουν το παιδί τους στη συγκεκριμένη περιοχή και να ενημερώσουν τους κατοίκους ότι κινδυνεύουν και πρέπει να λάβουν τα απαραίτητα μέτρα.

Μετά την επιστροφή τους στην Κύπρο και αφού ακολούθησαν διάφορες θεραπείες, μετέβηκαν τον Απρίλιο του 2005 στη Νέα Υόρκη σε εξειδικευμένο ιατρικό κέντρο. Εκεί, το παιδί του παρακολουθείτο από ειδικό παιδοογκολόγο και ερευνητή στη λευχαιμία. Ο εν λόγω γιατρός, τον παρότρυνε να μην ξαναπάρει το παιδί του στη συγκεκριμένη περιοχή που χρησιμοποιείται η χημική ουσία διχλωρομεθάνιο R40.

Το παιδί τους υπέστη εντατική χημειοθεραπεία στην Αμερική με πάρα πολλά προβλήματα με αποτέλεσμα να πέσει σε κώμα για δέκα μέρες. Μετά την χημειοθεραπεία, παρέμειναν για 30 ολόκληρους μήνες σε άλλο ιατρικό κέντρο στην Αμερική, το οποίο τους στοίχισε αρκετά χρήματα. Ύστερα από πολλές επιπλοκές, ο γιος του ολοκλήρωσε το 2007 επιτυχώς τη θεραπεία του και επισκεπτόταν το Νοσοκομείο στο Μανχάταν μόνο για ιατρικές εξετάσεις. Τον Σεπτέμβριο του 2007, τους δόθηκε άδεια από το γιατρό να επιστρέψουν στην Κύπρο, τους συμβούλευσε όμως να αποφύγουν δια παντός την περιοχή Λατσιών όπου βρίσκεται το εργοστάσιο της Astrasol. Τους συμβούλευσε επίσης να παραμείνουν τουλάχιστον για ένα χρόνο μακριά από οποιαδήποτε άλλη πόλη και να μεταβούν σε βουνό, όπου θα έχει καθαρό αέρα διότι αυτό θα βοηθούσε το παιδί τους.

Μέχρι τον Ιανουάριο του 2015, το παιδί του δεν παρουσίασε άλλα προβλήματα. Όμως στις 5.1.2015 διαγνώστηκε με οξεία μυοκαρδίτιδα, η οποία είναι πολύ επικίνδυνη όπως τους λέχθηκε από τους γιατρούς του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας. Τους λέχθηκε επίσης ότι πιθανό το περιστατικό αυτό να οφειλόταν στις συνεχόμενες χημειοθεραπείες που το παιδί είχε υποστεί.

Ο ίδιος, είχε συνεχή αναπνευστικά προβλήματα. Στην συνέχεια, τον Οκτώβριο του 2013, διαγνώστηκε με καρκίνο στον προστάτη. Μετέβηκε στην Μόσχα όπου υπεβλήθηκε σε σειρά εξετάσεων και θεραπείες.

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι τόσον ο ίδιος, η μητέρα του παιδιού του καθώς και το ίδιο το παιδί, υπέστηκαν σοβαρή ζημιά στα δικαιώματα ζωής και κατοικίας, τα οποία υπονομεύθηκαν σε ουσιαστικό βαθμό τόσον από τον θόρυβο και τη δυσοσμία όσο και από τα προβλήματα υγείας που τους δημιουργήθηκαν.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι ο ίδιος δεν προέβη σε έρευνα κατά πόσον στην περιοχή λειτουργούσαν και άλλα εργοστάσια. Γνωρίζει όμως ότι το συγκεκριμένο εργοστάσιο της Astrasol, ήταν σε απόσταση 15 μέτρων απέναντι από το σπίτι που ενοικίαζε και ότι το φουγάρο του, εξέπεμπε την καρκινογόνα ουσία διχλωρομεθάνιο R40. Ο ίδιος δεν είναι ειδικός σε χημικά θέματα, όμως ανέφερε ότι υπάρχουν μελέτες από ειδικούς επιδημιολόγους. Επέμενε επίσης ότι από το εργοστάσιο, προέρχονταν δυνατοί θόρυβοι και δυσοσμία που επηρέαζαν την απόλαυση της οικογενειακής του ησυχίας. Ειδικά για το θέμα της οσμής, ανέφερε ότι έμοιαζε όπως τα μουχλιασμένα αυγά. Όταν σταματούσε η λειτουργία του εργοστασίου, σταματούσε και η έντονη δυσοσμία.

Όταν αντιλήφθηκαν ότι η περιοχή ήταν επικίνδυνη, αρχικά μεταφέρθηκαν στο Στρόβολο. Σήμερα ζει στη Κυπερούντα όπου ο αέρας είναι καθαρός.

Ο ίδιος δεν υπέβαλε προσωπικά οποιοδήποτε παράπονο στις αρμόδιες αρχές. Το έκανε όμως σε συνεννόηση με τους υπόλοιπους γείτονες που εκπροσωπούσε ο Ιωνάς Καϊλής, ο οποίος προέβαινε σε συνεχείς παραστάσεις και παράπονα στις αρχές. Όμως προς τον ιδιοκτήτη, τα παράπονα του μάρτυρα ήταν προσωπικά και συνεχόμενα για την οχληρία και τις μυρωδιές.

Επανέλαβε ότι οι Ρώσοι γιατροί, τον ρώτησαν αν χρησιμοποιούνται χημικά στην περιοχή του, ο δε Αμερικάνος γιατρός, ήταν ξεκάθαρος ότι σε περιοχή που χρησιμοποιείται διχλωρομεθάνιο R40 δεν πρέπει να κατοικεί κανένας.

Μ.Ε.2 Κυριάκος Μιχαήλ

Εργαζόταν στο εργοστάσιο της Astrasol από το 1995 έως το 2007. Κατά τη διάρκεια της εργασίας του, πρόσεξε μέσα στο εργοστάσιο διάφορα βαρέλια που είχαν απ’ έξω ζωγραφισμένο το σήμα της νεκροκεφαλής. Δύο χρόνια μετά που ξεκίνησε να εργάζεται, άρχισε να έχει σοβαρούς πονοκεφάλους. Στην συνέχεια, το 2010 υπέστη καρκίνο τύπου Hodgkin’s. Υπεβλήθηκε σε χημειοθεραπείες στο Γενικό Νοσοκομείο Λευκωσίας. Μετέβη επίσης στο Ισραήλ για ιατρικές εξετάσεις.

Ακολούθως, μετά από παράπονα και διαμαρτυρίες των κατοίκων της περιοχής, αντιλήφθηκε ότι αιτία της ασθένειας του ήταν το διχλωρομεθάνιο R40 που χρησιμοποιείτο καθημερινά στο εργοστάσιο. Ο ίδιος έπλενε καθημερινά τα καλούπια με αυτό το υλικό και έλιωναν όπως είπε τα χέρια του. Ένιωθε κάψιμο στα μάτια και ζητούσε μάσκες από τη διεύθυνση χωρίς όμως ανταπόκριση.

Του υπεβλήθη στην αντεξέταση ότι όλα τα υλικά που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο Astrasol, ήταν δηλωμένα στις αρμόδιες υπηρεσίες και απολύτως νόμιμα. Απάντησε ότι δεν γνωρίζει κάτι τέτοιο, ξέρει όμως ότι ο ίδιος υπέφερε από την ασθένεια, η οποία οφείλεται στα εν λόγω υλικά. Δεν εγκατέλειψε την εργασία του γιατί είχε όπως είπε να σπουδάσει δύο παιδιά, παρότι αντιλήφθηκε ότι τον επηρέαζαν τα χημικά που χρησιμοποιούσε. Τον διαβεβαίωσαν επίσης οι ιδιοκτήτες ότι τα εν λόγω χημικά δεν ήταν καρκινογόνα. Δέχτηκε ότι ο ίδιος δεν είναι ειδικός για να καταθέσει γι’ αυτό το θέμα, ισχυρίστηκε όμως ότι υπάρχουν σχετικές γνωματεύσεις γιατρών.

Στο εργοστάσιο είχε περίπου 20 εργαζόμενους. Αρνήθηκε υποβολή ότι δεν ασθένησαν και άλλοι εργαζόμενοι. Ισχυρίστηκε ότι ασθένησαν και άλλοι, οι οποίοι δεν έκαμαν αγωγή και προθυμοποιήθηκε μάλιστα να αναφέρει και τα ονόματα τους.

Επανεξεταζόμενος, επανέλαβε ότι και άλλοι υπάλληλοι αρρώστησαν, κάμνοντας ιδιαίτερη αναφορά σε μία συγγενή του εναγομένου 3, η οποία απεβίωσε από καρκίνο.

Μ.Ε.3 Χρίστος Μηνά

Κατά τους επίδικους χρόνους κατοικούσε με τη γυναίκα του και τα τρία παιδιά του στην Οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 2Α στα Λατσιά, σε οικία που απέχει από το εργοστάσιο της Astrasol γύρω στα 50 μέτρα.

Τόσο ο ίδιος όσο και η γυναίκα του, είναι καρκινοπαθείς. Η σύζυγος του υπεβλήθη σε μαστεκτομή και χημειοθεραπείες στην Κύπρο και την Αγγλία. Υπεβλήθη επίσης σε πλαστική εγχείρηση αποκατάστασης, όμως στη συνέχεια επανεμφανίστηκε καρκίνος και αναγκάστηκε να αφαιρέσει το ¼ του αριστερού της πνεύμονα.

Ο ίδιος διαγνώστηκε με καρκίνο στην ουροδόχο κύστη. Υπεβλήθη σε εγχείρηση και έκτοτε παρακολουθείται τακτικά από ουρολόγους. Στη συνέχεια, επανεμφανίστηκε ο καρκίνος στην κύστη και υπεβλήθη σε χημειοθεραπεία.

Παρότι οι γιατροί τους δεν ανέφεραν οτιδήποτε για τα αίτια της ασθένειας, πληροφορήθηκε από γείτονες στην περιοχή ότι το εργοστάσιο Astrasol εκπέμπει καρκινογόνα υλικά και ότι αρκετοί στη γειτονιά, έχουν αρρωστήσει με καρκίνο.

Ο μάρτυρας αναφέρθηκε στη συνέχεια στις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας των κατοίκων έξω από το εργοστάσιο που ανάγκασαν το Δήμο Λατσιών να ζητήσει διάταγμα κατεδάφισης του κτηρίου. Παρότι εκδόθηκε διάταγμα, η κατεδάφιση δεν έγινε ποτέ, αφού το κτήριο ανέλαβε ο Έφορος Εταιρειών.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι παλιά το εργοστάσιο λειτουργούσε με άλλη εταιρεία, η οποία κατασκεύαζε υποδήματα. Στην συνέχεια κατασκεύαζε σόλες παπουτσιών. Κατά τη διάρκεια λειτουργίας του εργοστασίου, έκαιγαν όπως είπε τα μάτια του, χωρίς όμως να προσδιορίσει πού ακριβώς οφειλόταν το πρόβλημα αυτό. Ειδικά το καλοκαίρι, έκλειναν τα παράθυρα για να μπορέσουν να κοιμηθούν, επειδή το εργοστάσιο εξέπεμπε μυρωδιές 30 μέτρα από το υπνοδωμάτιο τους. Συνέχισε να διαμένει στην περιοχή αφού όπως είπε, εκεί ήταν το σπίτι του και δεν είχε άλλη επιλογή.

Οι κάτοικοι έκαμαν πολλά παράπονα στο Δήμο Λατσιών, ο οποίος ζήτησε από ένα μηχανολόγο να προβεί σε έρευνα. Επίσης στάλθηκαν στους κατοίκους, τα αποτελέσματα μετρήσεων από τις εκπομπές αερίων του φουγάρου του εργοστασίου.

Μ.Ε.4 Δήμος Μεταξάς

Σύμφωνα με τη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 2), είναι αδελφός της αποθανούσας Δέσποινας Μεταξά, η οποία απεβίωσε σε ηλικία 37 ετών στις 8.3.2014 σαν αποτέλεσμα της ασθένειας του καρκίνου του μαστού. Είναι γιος της Ευρυδίκης Μεταξά, η οποία είναι επίσης καρκινοπαθής. Διέμενε στην Οδό Ακάμαντος 4Α στα Λατσιά μαζί με τη μητέρα του και την αδελφή του μέχρι το 2006, σε απόσταση 50 μέτρων από το εργοστάσιο της Astrasol.

Το 1994 η μητέρα του διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι η ασθένεια της μητέρας του, οφειλόταν στη χημική ουσία διχλωρομεθάνιο R40 που εξέπεμπε το εν λόγω εργοστάσιο παράνομα με συνυπεύθυνους τους υπόλοιπους εναγομένους. Λόγω της ασθένειας του καρκίνου, η μητέρα του εγχειρίστηκε και υπέφερε για αρκετά χρόνια με άγχος, πόνους και ψυχική οδύνη. Για 13 χρόνια αναγκαζόταν να παίρνει συνεχώς φάρμακα. Δυστυχώς, το 2010 διαγνώστηκε καρκίνος και στην αδελφή του, επίσης στο στήθος και εγχειρίστηκε τον Ιανουάριο του 2011 σε ηλικία 35 ετών. Από τον Φεβρουάριο ως τον Ιούλιο του 2011, υποβλήθηκε σε επικουρική χημειοθεραπεία και από τις 15.9.2011 μέχρι 27.10.2011 σε ακτινοθεραπεία.

Τον Σεπτέμβριο του 2012, διαγνώστηκε με πολλές μεταστάσεις και απεβίωσε στις 8.3.2014.

Το 2004 ενημερώθηκε ότι το εργοστάσιο Astrasol στα Λατσιά χρησιμοποιούσε την καρκινογόνο ουσία διχλωρομεθάνιο R40 ως διαλυτικό για τον καθαρισμό των καλουπιών των μηχανών. Το ίδιο έτος, διαπίστωσε με άλλους κατοίκους που οι οικίες τους γειτνίαζαν με το εν λόγω εργοστάσιο, σειρά από κρούσματα καρκίνου στην περιοχή. Μετά από έρευνα, πληροφορήθηκαν ότι η εν λόγω ουσία που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο ήταν καρκινογόνος και δημιουργούσε ιδιαίτερα υπό τις συνθήκες λειτουργίας του εργοστασίου, τον κίνδυνο πρόκλησης καρκίνου στην περιοχή. Ανέφερε όλα τα πιο πάνω στους γιατρούς που παρακολουθούσαν την αδελφή του. Του ανέφεραν ότι υπάρχει μεγάλη πιθανότητα, ο καρκίνος της αδελφής του να οφείλεται στην εν λόγω καρκινογόνα ουσία.

Παρόλες τις ενέργειες που είχαν κάμει προς τις αρμόδιες αρχές, συνειδητοποίησαν ότι τίποτε δεν γινόταν και το εργοστάσιο δεν επρόκειτο να κλείσει. Έτσι αποφάσισαν με βαριά καρδιά να πουλήσουν το σπίτι τους στα Λατσιά και να φύγουν για πιο ασφαλές μέρος. Ήταν σαν να βίωναν όπως είπε δεύτερη εισβολή διότι δεν ήθελαν να αρρωστήσει άλλο μέλος της οικογένειας τους.

Στην αντεξέταση, δέχτηκε ότι ο ίδιος δεν αντιμετωπίζει οποιοδήποτε πρόβλημα με την ασθένεια του καρκίνου. Η αγωγή κινήθηκε από τον ίδιο, την μητέρα και την αδελφή του. Στηρίζει την απαίτηση του στα όσα ο ίδιος πέρασε με το να έχει στο σπίτι την μητέρα και την αδελφή του με πρόβλημα καρκίνου και την άσχημη κατάσταση που βίωσε ειδικά τα τελευταία χρόνια πριν αποβιώσει η αδελφή του. Μέχρι σήμερα, πολλά άτομα στη γειτονιά έχουν αρρωστήσει και αρκετά από αυτά έχουν αποβιώσει. Με αυτή την έννοια δεν απέκλεισε να συμβεί και στον ίδιο κάτι τέτοιο.

Ο μάρτυρας δεν έχει επιστημονικές γνώσεις για καρκινογόνες ουσίες γι’ αυτό και οι γείτονες αποτάθηκαν σε ειδικούς, οι οποίοι επιβεβαίωσαν τους φόβους τους για το συγκεκριμένο υλικό διχλωρομεθάνιο R40 που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο. Βασίστηκαν επίσης σε μελέτη της Επιτρόπου Διοικήσεως, η οποία τους δικαίωσε.

Μ.Ε.5 Ελένη Κλεοβούλου

Σύμφωνα με τη γραπτή της δήλωση (έγγραφο 3), εγκαταστάθηκε με το σύζυγο της στην Οδό Καντάρας 3 στα Λατσιά το 1990. Η ίδια διέμενε στη συγκεκριμένη διεύθυνση από το 1975 που γεννήθηκε. Η πιο πάνω οικία της, εφάπτεται με το επίδικο εργοστάσιο της Astrasol. Μαζί τους διέμενε και η μητέρα της Ευδοκία Κλεοβούλου, η οποία εγκαταστάθηκε στην εν λόγω διεύθυνση από το 1964.

Με τον σύζυγο της απέκτησαν μία κόρη, την Μαρία, η οποία απεβίωσε το 1999 σε ηλικία τριών ετών σαν αποτέλεσμα της ασθένειας του καρκίνου στον εγκέφαλο.

Η μάρτυρας ανέφερε στη συνέχεια ότι παρατηρούσαν ότι το εργοστάσιο Astrasol λειτουργούσε από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυκτα, προκαλώντας οχληρία και πολύ δυνατό θόρυβο. Με τον σύζυγο της, παρατηρούσε τα βαρέλια με την ουσία διχλωρομεθάνιο R40, τα οποία ήταν στοιβαγμένα στην εξωτερική πλευρά του εργοστασίου και σε απόσταση 3-4 μέτρα από το σπίτι τους. Επιπρόσθετα, από τα φουγάρα του εργοστασίου έβγαινε καπνός και άσχημες μυρωδιές με αποτέλεσμα να μην μπορούν να ανοίξουν τις πόρτες και τα παράθυρα ή να καθίσουν στη βεράντα του σπιτιού τους. Η ίδια και ο σύζυγος της, πολλές φορές έκαμαν παράπονο στον ιδιοκτήτη του εργοστασίου, στο Δήμο Λατσιών, στο Υπουργείο Εργασίας αλλά και στον Αστυνομικό Σταθμό Λατσιών για την πιο πάνω οχληρία.

Στη συνέχεια, η μάρτυρας αναφέρθηκε στις θεραπείες τις οποίες υπεβλήθη η ανήλικη κόρη της, οι οποίες δεν είχαν αποτέλεσμα και το παιδί δυστυχώς απεβίωσε από την ασθένεια του καρκίνου.

Κατά το 2004 μαζί με άλλους κατοίκους της περιοχής που γειτνίαζε με το εργοστάσιο, διαπίστωσαν σειρά από κρούσματα καρκίνου. Περαιτέρω έρευνα των κατοίκων, κατέδειξε ότι το εργοστάσιο χρησιμοποιούσε την ουσία διχλωρομεθάνιο R40, η οποία ήταν καρκινογόνος και δημιουργούσε ιδιαίτερα υπό τις συνθήκες που λειτουργούσε το εργοστάσιο, τον κίνδυνο πρόκλησης καρκίνου στην περιοχή.

Οι περίοικοι προέβησαν σε διαμαρτυρίες προς τις αρμόδιες αρχές. Οι εν λόγω αρχές περιλαμβανομένου και του Δήμου, με εξαίρεση το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, αδιαφόρησαν και δεν απάντησαν στις διαμαρτυρίες τους. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, απλά πληροφόρησε τους επηρεαζόμενους ότι για την περίοδο 2003-2005, το εργοστάσιο Astrasol κατανάλωσε 42.000 περίπου κιλά της ουσίας διχλωρομεθάνιο R40. Ουδεμία έρευνα έγινε εκ μέρους των εν λόγω αρχών προς αποτροπή του κινδύνου από την εν λόγω καρκινογόνο ουσία και τον τερματισμό λειτουργίας του εργοστασίου, το οποίο συνέχισε να λειτουργεί παράνομα μέχρι το 2009.

Στη συνέχεια και περί τον Ιούλιο του 2010 μετά από σχετικές εξετάσεις, διαγνώστηκε ότι η μητέρα της έπασχε από αδενικό καρκίνωμα τραχήλου της μήτρας. Υποβλήθηκε σε εγχείρηση με την οποία της έγινε αφαίρεση του καρκινώματος. Ακολούθως, υποβλήθηκε σε 27 συνεχόμενες σειρές ακτινοθεραπείας. Οι παρενέργειες από τις θεραπείες αυτές, ήταν μεγάλες και οδυνηρές. Δυστυχώς απεβίωσε το 2012 από την πιο πάνω ασθένεια.

Ήταν η θέση της μάρτυρος ότι ο θάνατος της κόρης της από καρκίνο στον εγκέφαλο και της μητέρας της από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, είναι αποτέλεσμα της καρκινογόνου ουσίας διχλωρομεθάνιο R40 που εξέπεμπε το εργοστάσιο της εναγομένης 4 με συνυπεύθυνους για την εκπομπή αυτή, τους υπόλοιπους εναγομένους. Κανένας δεν αξιολόγησε το γεγονός ότι υπήρχε υπέρβαση του ανώτατου επιτρεπτού ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου που συνέβαινε κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής με συνεπαγόμενο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των ενοίκων. Καμία αρχή δεν ανέλαβε πρωτοβουλία για την άμεση επίλυση του προβλήματος και κανείς δεν ενήργησε έγκαιρα προς την κατεύθυνση λήψεως των αναγκαίων δικαστικών ή άλλων μέτρων.

Στην αντεξέταση, επανέλαβε ότι το εργοστάσιο λειτουργούσε από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυκτα. Πολλές φορές, λειτουργούσαν και τα Σαββατοκύριακα. Ανέφερε με βεβαιότητα ότι οι θόρυβοι και οι δυσοσμίες προέρχονταν από το συγκεκριμένο εργοστάσιο αφού το δωμάτιο τους ήταν δίπλα και εφάπτεται ακριβώς με τον τοίχο του εργοστασίου. Ξυπνούσαν από τους θορύβους και διαπίστωναν ότι μέσα στο εργοστάσιο, εργάζονταν συγκεκριμένοι εργάτες. Της υπεβλήθη ότι δίπλα ακριβώς, λειτουργεί εργοστάσιο ένδυσης, ξυλουργείο, κατασκευές αλουμινίου, γκαράζ αυτοκινήτων, βαφεία καθώς και άλλα εργοστάσια. Απάντησε ότι τα εν λόγω εργοστάσια ήταν σε αρκετή απόσταση από το σπίτι της. Η ίδια αναφέρθηκε σε θόρυβο που προερχόταν από το επίδικο εργοστάσιο που ήταν ακριβώς δίπλα της και είναι σε θέση να γνωρίζει με ακρίβεια την προέλευση του θορύβου.

Έβλεπε στο εργοστάσιο αρκετά βαρέλια με το σήμα της νεκροκεφαλής πάνω. Μεταφέρονταν από ανθρώπους που φορούσαν στολές. Οι γείτονες δεν είχαν ιδέα, ούτε τους εξήγησαν την επικινδυνότητα αυτού του υλικού.

Ανέφερε επίσης ότι ήταν φανερό ότι οι οσμές προέρχονταν από το εργοστάσιο της Astrasol. Έμενε στο σπίτι που ήταν ακριβώς δίπλα από το εργοστάσιο και δεν υπάρχει περίπτωση να έκανε λάθος και οι οσμές να προέρχονταν από κάπου αλλού. Αρχικά δεν γνώριζαν πόσο επικίνδυνη ήταν η λειτουργία του εργοστασίου. Μετά που άρχισαν ο ένας θάνατος πίσω από τον άλλο στη γειτονιά, αντιλήφθηκαν ότι το πρόβλημα ήταν εκεί. Τις υποψίες της, επιβεβαίωσαν και οι εκθέσεις των εμπειρογνωμόνων.

Επέμενε ότι δεν έγινε καμία ενέργεια από τις κρατικές υπηρεσίες για επίλυση του προβλήματος, παρά τις διαμαρτυρίες των κατοίκων. Σε ερώτηση του δικηγόρου για το Δήμο Λατσιών γιατί δεν προέβη σε οποιεσδήποτε δικαστικές ενέργειες εναντίον του εργοστασίου, ανέφερε ότι όταν αρρώστησε το μωρό της δεν είχε άλλες έγνοιες, ούτε χρόνο για να ασχοληθεί με οτιδήποτε άλλο. Γίνονταν όμως συνέχεια παράπονα στον ιδιοκτήτη του εργοστασίου, ο οποίος υποσχόταν ότι θα σταματούσε τον θόρυβο και την λειτουργία σε ακατάλληλες ώρες. Όταν δεν συμμορφώθηκε, αποτάθηκαν με το σύζυγο της στον Αστυνομικό Σταθμό Λατσιών. Οι αστυνομικοί όμως του έκαναν απλές παρατηρήσεις, χωρίς τίποτε περαιτέρω.

Μ.Ε.6 Χρύσανθος Παφίτης

Σύμφωνα με τη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 4), διατηρεί ταβέρνα στην Λεωφόρο Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στα Λατσιά, η οποία λειτουργεί από το 1998. Η ταβέρνα του με την ονομασία «Χρύσανθος», απέχει περίπου 100 μέτρα με το εργοστάσιο της Astrasol. Εργάζονταν μαζί με τη σύζυγο του στην εν λόγω ταβέρνα από το πρωί μέχρι αργά το βράδυ, όλες τις ημέρες της εβδομάδας. Το 2009, η γυναίκα του διαγνώστηκε με καρκίνο στον τράχηλο.

Απεβίωσε στις 16.4.2012 σε ηλικία 48 ετών από την πιο πάνω ασθένεια.

Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι οι εναγόμενοι 1, 2 και 3, υπήρξαν καθ’ όλον τον ουσιώδη χρόνο, διευθυντές και διαχειριστές της εταιρείας «Liasis Shoelasts Company Ltd» (εναγόμενος 5) που λειτουργούσε το εργοστάσιο, το οποίο αργότερα περιήλθε στην κατοχή της εταιρείας Astrasol Ltd (εναγομένη 4).

Το εν λόγω εργοστάσιο από το 1976 κατασκεύαζε σόλες παπουτσιών και εξέπεμπε κατά τη λειτουργία του από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυκτα καθημερινώς εκτός Κυριακής, ενοχλητικές και επικίνδυνες για την υγεία ουσίες και συγκεκριμένα την ουσία διχλωρομεθάνιο R40. Η εν λόγω ουσία εμπίπτει στην κατηγορία των καρκινογόνων ουσιών.

Από τα φουγάρα του εργοστασίου έβγαινε συνεχώς καπνός και τις περισσότερες μέρες, άσχημες μυρωδιές που εισέρχονταν στο χώρο της ταβέρνας του και του προκαλούσαν δύσπνοια και δάκρυα στα μάτια. Αρκετοί από τους πελάτες της ταβέρνας, εξέφραζαν παράπονα για το γεγονός αυτό. Η σύζυγος του, του ανέφερε ότι όταν πήγε στο εργοστάσιο για να παραδώσει φαγητό στους εργαζομένους, υπήρχαν έντονες αναθυμιάσεις στο βαθμό που δεν μπορούσε να αναπνεύσει.

Κατά το 2004 μαζί με άλλους κατοίκους της περιοχής που οι οικίες τους γειτνίαζαν με το εν λόγω εργοστάσιο, διαπίστωσαν σειρά από κρούσματα καρκίνου. Το 2004 είχαν 15 κρούσματα, περίπου 50 το 2009 και το 2010 αυξήθηκαν στα 65. Οι κάτοικοι προέβησαν σε έρευνες και διαπίστωσαν ότι η ουσία διχλωρομεθάνιο R40 που χρησιμοποιούσε το εν λόγω εργοστάσιο ήταν καρκινογόνος και δημιουργούσε τον κίνδυνο πρόκλησης καρκίνου στην περιοχή. Του αναφέρθηκε επίσης από εργαζομένους στο εργοστάσιο ότι εκτός από τους γείτονες και κάποιοι από τους εργάτες πλήγηκαν από την ασθένεια του καρκίνου.

Στη συνέχεια μαζί με άλλους παθόντες στη γύρω περιοχή, προέβησαν σε διαμαρτυρίες προς τις δημόσιες υπηρεσίες ήτοι τον εναγόμενο 7 – Δήμο Λατσιών και το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας της Δημοκρατίας. Μόνο το

Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας απάντησε στις διαμαρτυρίες τους, πληροφορώντας απλά τους επηρεαζόμενους ότι για την περίοδο 2003-2005, το εργοστάσιο κατανάλωσε περίπου 42.000 κιλά διχλωρομεθάνιο R40. Κατά τον μάρτυρα δεν έγινε καμία έρευνα από τις εν λόγω αρχές, ούτε οποιαδήποτε ενέργεια προς τερματισμό της λειτουργίας του εργοστασίου που λειτουργούσε παράνομα, για να αποτραπεί ο κίνδυνος περαιτέρω προσβολής της υγείας των κατοίκων της περιοχής.

Συγκεκριμένα το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, παρέλειψε από την 1.7.1999 που εκδόθηκε «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» από το Υπουργείο Εργασίας μέχρι και την λήξη του εν λόγω πιστοποιητικού, να προβεί σε οποιαδήποτε μέτρηση εκπομπής των αερίων αποβλήτων του εργοστασίου.

Το εν λόγω Τμήμα προέβη σε μετρήσεις των αερίων αποβλήτων του φουγάρου του εργοστασίου κατά το 2005 και το 2006, οι οποίες κατέδειξαν υπέρβαση του ανωτάτου επιτρεπόμενου ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου. Παρόλα αυτά δεν λήφθηκε κανένα μέτρο παρά το γεγονός ότι η υπέρβαση συνέβαινε κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής και δημιουργούσε άμεσο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των περιοίκων.

Ο μάρτυρας ενημερώθηκε ότι ο διευθυντής του Τμήματος Εργασίας με επιστολή του ημερ. 20.7.2005 προς την εναγομένη 4, αφού ανέφερε ότι οι εκπομπές αερίων υπερέβαιναν σημαντικά το όριο της άδειας και ότι το διχλωρομεθάνιο φέρει την ένδειξη κινδύνου R40, δηλαδή ότι υπήρχε ισχυρή πιθανότητα να προκαλέσει κρούσματα καρκίνου στους κατοίκους της γύρω περιοχής, ζήτησε την μείωση των εκπομπών εντός των ορίων, άλλως θα λάμβανε όλα τα υπό του Νόμου προβλεπόμενα μέτρα. Παρόλα αυτά, σύμφωνα με το μάρτυρα, μέχρι και τον Νοέμβριο του 2005 δεν λήφθηκε κανένα δικαστικό μέτρο από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας εναντίον του εν λόγω εργοστασίου, ούτε έγινε οποιαδήποτε ανάκληση της εκδοθείσας άδειας εκπομπής αερίων, παρόλο που το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας γνώριζε τους κινδύνους που εγκυμονούσε, η λειτουργία του εργοστασίου.

Όσον αφορά το Υπουργείο Εργασίας, εξέδωσε για το εν λόγω εργοστάσιο «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» για την περίοδο 1.7.1999 μέχρι 30.6.2004 και Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων από την 1.11.2004 μέχρι την 1.11.2009. Αυτό, παρόλο που το εν λόγω πιστοποιητικό και άδεια θα έπρεπε να εκδίδονται μόνο για νόμιμα λειτουργούσες βιομηχανίες, πράγμα που δεν συνέβαινε με το εν λόγω εργοστάσιο. Σύμφωνα με τον μάρτυρα, η Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων και το εν λόγω Πιστοποιητικό, συνέβαλαν στη διατήρηση και παγίωση της συνέχισης της παράνομης λειτουργίας του εν λόγω εργοστασίου, εντός της μικτής βιοτεχνικής ζώνης και ειδικότερα πλησίον κατοικιών, παρά την παράνομη χρήση του εργοστασίου που ήταν «βιομηχανική χρήση αυξημένου βαθμού οχληρίας». Ως εκ τούτου κατά το μάρτυρα, το Υπουργείο Εργασίας δεν ενήργησε έγκαιρα προς την κατεύθυνση λήψης των αναγκαίων μέτρων, παρά το γεγονός ότι η παράνομη χρήση μαζικής παραγωγής σόλων παπουτσιών σε σχέση με την οποία χρησιμοποιείτο το διχλωρομεθάνιο, ξεκίνησε από το 1979. Επιπλέον η Πολεοδομική Αρχή δεν πήρε κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον των εναγομένων 1-4 για παράνομη χρήση του εργοστασίου.

Όσον αφορά τον Δήμο Λατσιών, ήταν γνωστό ότι οι εναγόμενοι 1-4 λειτουργούσαν παράνομα το εργοστάσιο ιδιοκτησίας της εναγομένης 5. Συγκεκριμένα, η εταιρεία Liasis Shoelasts Company Ltd από το έτος 1979 έως

2000 άλλαξε τη χρήση του εργοστασίου από κατασκευή καλαποδιών σε εργοστάσιο κατασκευής σόλων παπουτσιών με τη χρήση διχλωρομεθανίου. Στη συνέχεια οι εναγόμενοι 1-4 μεταφέρθηκαν σε άλλο κτίριο και το λειτούργησαν παρανόμως ως εργοστάσιο κατασκευής σόλων παπουτσιών με τη χρήση διχλωρομεθανίου από το 2001 μέχρι και το 2009 που το εργοστάσιο έκλεισε, μετά από διαμαρτυρίες των κατοίκων. Καθ’ όλη τη διάρκεια της εν λόγω παράνομης χρήσης, ο Δήμος Λατσιών δεν προέβη σε κανένα μέτρο για τον τερματισμό της παράνομης χρήσης του εργοστασίου.

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι ο εναγόμενος 7 Δήμος Λατσιών, αντί να κινηθεί εναντίον των υπευθύνων του εργοστασίου για την αλλαγή της χρήσης του, περιορίστηκε στην άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον της ιδιοκτήτριας εταιρείας του εργοστασίου, απλώς για κατοχή και χρήση του, χωρίς πιστοποιητικό τελικής έγκρισης. Δεν έγινε δίωξη εναντίον της εταιρείας που λειτουργούσε παράνομα το εργοστάσιο και η οποία δημιουργούσε το όλο πρόβλημα στην περιοχή.

Ο Δήμος Λατσιών δεν αξιολόγησε το γεγονός ότι υπήρξε υπέρβαση του ανώτατου επιτρεπτού ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου που συνέβαινε κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής με συνεπαγόμενο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των κατοίκων. Δεν έλαβε καμία πρωτοβουλία για την άμεση επίλυση του προβλήματος, ούτε αναζητήθηκαν οι αιτίες για την επί μακρόν παράνομη λειτουργία του εργοστασίου σε ακατάλληλη για τις εργασίες του ζώνη και ότι η χρήση του εργοστασίου έπαυσε να είναι βιοτεχνική και μετατράπηκε σε βιομηχανική αυξημένου βαθμού οχληρίας.

Οι κάτοικοι της περιοχής απηύθυναν με επιστολή ημερ. 25.12.2004 έκκληση στο Δήμο Λατσιών να παρέμβει καθότι τα κρούσματα καρκίνου είχαν αυξηθεί πάρα πολύ. Από τότε μέχρι σήμερα δεν απαντήθηκε η εν λόγω επιστολή από το Δήμο Λατσιών. Ούτε επισκέφθηκε κάποιος αρμόδιος την περιοχή, προκειμένου να διαπιστώσει το πρόβλημα του καρκίνου, παρόλο που ο Δήμος γνώριζε για την παράνομη αλλαγή χρήσης που έγινε στο εν λόγω εργοστάσιο.

Τον Ιούλιο του 2007, εκδόθηκε διάταγμα κατεδάφισης του εργοστασίου σε διαδικασία ποινικής δίωξης που καταχώρισε ο Δήμος Λατσιών. Παρόλα αυτά, ο Δήμος δεν προχώρησε σε καμία ενέργεια προς την κατεύθυνση της κατεδάφισης παρά την αντίθετη γνώμη και του νομικού συμβούλου του Δήμου. Όταν μάλιστα στις 26.3.2009 διαπιστώθηκε και πάλι ότι οι εκπομπές διχλωρομεθανίου ήταν υπερβολικά ψηλές και πάλι ο Δήμος απέφυγε να κλείσει το εργοστάσιο και ο τότε Δήμαρχος Λατσιών, προσπάθησε να αποτρέψει εκδηλώσεις διαμαρτυρίας των κατοίκων.

Στις 27.1.2010, η Επίτροπος Διοίκησης εξέδωσε την έκθεση της σε παράπονο που υπέβαλαν κάτοικοι της περιοχής. Σε αυτήν αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι το Υπουργείο Εργασίας, ο Δήμος Λατσιών και το Επαρχιακό Γραφείο Πολεοδομίας και Οικήσεως δεν συνέβαλαν έγκαιρα και κατά τρόπο καθοριστικό προκειμένου να αναζητηθούν οι αιτίες της επί μακρόν παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου, σε ζώνη ακατάλληλη για τις εργασίες του. Η Επίτροπος, αποφάνθηκε επίσης ότι τα δικαιώματα των κατοίκων της περιοχής να διαβιούν σε υγιές περιβάλλον και να απολαμβάνουν ευημερίας και σεβασμού στη ζωή τους παραβιάστηκαν και ότι οι ανησυχίες τους για επηρεασμό της υγείας του είναι εύλογες.

Περαιτέρω ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος εξέδωσε στις 25.6.2009 ανακοίνωση, με την οποία τόνισε ότι το τοξικό αέριο που μολύνει την ατμόσφαιρα από το εργοστάσιο Astrasol, θεωρείται άκρως επικίνδυνο για τις ζωές των κατοίκων των Λατσιών.

Ο μάρτυρας ανέφερε στη συνέχεια ότι μετά το κλείσιμο του εργοστασίου, ο τότε Δήμαρχος Λατσιών ξεκίνησε μια εκστρατεία καταπίεσης και εκφοβισμού των κατοίκων, έτσι ώστε να μην προχωρήσουν σε οποιαδήποτε δικαστικά μέτρα εναντίον του Δήμου, σχετικά με την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι διατηρεί ταβέρνα στην οποία ψήνει διάφορα φαγητά χρησιμοποιώντας κάρβουνα. Του υπεβλήθη ότι και από το δικό του φουγάρο, εκπέμπονται οσμές και καπνός και απάντησε ότι δεν είχε κανένα παράπονο από γείτονα ή οποιαδήποτε αρμόδια αρχή σε σχέση με αυτό το θέμα.

Του υπεβλήθη επίσης ότι ο εναγόμενος 3 δεν είχε καμία σχέση με το αξίωμα του διευθυντή ή διαχειριστή του εργοστασίου, αλλά ήταν εγγεγραμμένος υπάλληλος που λειτουργούσε κάτω από τις οδηγίες των εναγομένων 1 και 2 ως διευθυντών. Απάντησε ότι ο εναγόμενος 3, ήταν ο μόνος υπεύθυνος του εργοστασίου και ότι μέχρι και σήμερα που η εταιρεία περιήλθε στον Έφορο Εταιρειών, εισέρχεται παράνομα στο εργοστάσιο.

Όλες οι αναφορές στις οποίες προέβηκε για τη λειτουργία του εργοστασίου και την αλλαγή χρήσης του, τις πήρε από πληροφορίες που του έδωσαν οι δικηγόροι του.

Αρνήθηκε ότι η αγωγή του καταχωρήθηκε με σκοπό να στοχοποιήσει άδικα το εργοστάσιο. Ισχυρίστηκε ότι απεβίωσαν 6 με 7 άτομα μέσα στο εργοστάσιο και άλλα 30 με 35 στη γειτονιά γύρω από αυτό. Υπάρχουν άλλοι 40 καρκινοπαθείς στην περιοχή κοντά στο εργοστάσιο, στοιχείο που αποδεικνύει ότι ευθύνη φέρει το ίδιο το εργοστάσιο, το οποίο ο ίδιος δεν προσπαθεί άδικα να στοχοποιήσει.

Σε ερώτηση γιατί δεν καταχώρισε αγωγή πριν το 2010 αφού τα προβλήματα με το εργοστάσιο εμφανίστηκαν πολλά χρόνια πριν, απάντησε ότι μόνο μετά τις εκθέσεις των εμπειρογνωμόνων και το κλείσιμο του εργοστασίου, έγινε σαφές από πού προήλθαν τα προβλήματα καρκίνου στην περιοχή. Προηγουμένως δεν γνώριζαν τις αιτίες του καρκίνου, παρά μόνο υπήρχαν υποψίες λόγω του ότι τα γύρω σπίτια έχουν από 1 μέχρι 2 καρκινοπαθείς.

Επανέλαβε τη θέση του ότι ο Δήμος Λατσιών αδιαφόρησε για το πρόβλημα, παρά τις συνεχείς διαμαρτυρίες των κατοίκων και τις επισκέψεις από την Επιτροπή Καρκινοπαθών της περιοχής.

Δέχτηκε ότι στις 18.2.2009 σε σύσκεψη των κατοίκων της περιοχής με το Δημαρχείο, ο Δήμαρχος κ. Κυπριανού τους ενημέρωσε για τα διαβήματα στα οποία προέβηκε ο Δήμος. Ήταν όμως η άποψη του μάρτυρα ότι όλα αυτά τα διαβήματα, έγιναν πολύ αργά και μετά που έγινε το κακό στους κατοίκους.

Ισχυρίστηκε επίσης ότι ο Δήμος Λατσιών κινήθηκε για την παράνομη οικοδόμηση του εργοστασίου και όχι για την παράνομη χρήση της εκπομπής καρκινογόνων ουσιών. Περιορίστηκε δηλαδή σε διάταγμα κατεδάφισης γιατί το εργοστάσιο δεν είχε τελική έγκριση. Ωσάν να έφταιγε κατά τον μάρτυρα μόνο το κτήριο και όχι η χρήση που γινόταν μέσα σε αυτό. Επιπλέον, αντί να επιδιώξει κλείσιμο του εργοστασίου, ο Δήμαρχος κυνηγούσε τους καρκινοπαθείς της περιοχής για να μην κινηθούν νομικά.

Ευθύνη έχει κατά τον μάρτυρα και ο προηγούμενος Δήμαρχος γιατί είχε το ένταλμα κατεδάφισης μέσα στο συρτάρι του για δύο χρόνια χωρίς να το ενεργοποιήσει. Και ενώ υποσχόταν ότι επίκειται η κατεδάφιση, το εργοστάσιο εξακολουθεί μέχρι σήμερα να είναι εκεί. Μπορεί μάλιστα αυτή τη στιγμή που μιλούμε να υπάρχουν ακόμα μέσα χημικά.

Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι ήταν μετά από πιέσεις των κατοίκων που έκλεισε τελικά το εργοστάσιο. Ήταν η θέση του ότι οι αρμόδιες αρχές αγνοούσαν το γεγονός ότι πέθαναν πολλοί κάτοικοι από καρκίνο και επέτρεψαν στο εργοστάσιο να λειτουργεί για οικονομικούς και μόνο λόγους.

Μ.Ε.7 Ιωνάς Κκαϊλής

Σύμφωνα με τη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 5), είναι συνταξιούχος ηλικίας 72 ετών πρώην τεχνικός σε τοποθέτηση παρκέ, πατωμάτων και χαλιών. Είναι οικογενειάρχης με τρία παιδιά, μία θυγατέρα και δύο γιους. Η θυγατέρα του είναι 38 ετών και οι γιοι του 42 με 35. Όλα τα παιδιά του είναι παντρεμένα και έχουν τα δικά τους παιδιά. Η σύζυγος του Κυριακή Κκαϊλή, απεβίωσε στις

7.3.2009 σε ηλικία 63 ετών σαν αποτέλεσμα της ασθένειας του καρκίνου.

Εγκαταστάθηκε στην Οδό Μαραθοβούνου 6Α στα Λατσιά από το 1980. Η οικία στην οποία διέμενε με την αποβιώσασα σύζυγο του και εξακολουθεί να διαμένει μέχρι και σήμερα, συνορεύει με το χώρο του επίδικου εργοστασίου. Οι εναγόμενοι 1, 2 και 3, κατά το μάρτυρα ήταν κατά τον ουσιώδη χρόνο διευθυντές και διαχειριστές του εργοστασίου της εναγομένης 5, «Liasis Shoelasts Company Ltd» το οποίο αργότερα περιήλθε στην κατοχή της εναγομένης 4 εταιρείας «Astrasol Ltd».

Σύμφωνα με τον μάρτυρα, η εναγομένη 5 εταιρεία «Liasis Shoelasts Company Ltd» είχε στα Λατσιά τρία εργοστάσια. Στο πρώτο εργοστάσιο, εργαζόταν ο εναγόμενος 1 και κατασκεύαζε από το 1975 μόνο καλαπόδια. Για το δεύτερο εργοστάσιο που επίσης βρισκόταν στα Λατσιά, εκδόθηκε στις 9.8.1979, άδεια οικοδομής για χρήση ως αποθήκη και εργοστάσιο καλαποδιών (τεκμ. 33). Αντίθετα όμως με τους όρους της άδειας, το εργοστάσιο αυτό λειτουργούσε παράνομα από το 1976 ως εργοστάσιο κατασκευής για πλαστικές σόλες υποδημάτων. Για τις εν λόγω κατασκευές, χρησιμοποιούσε το υλικό διχλωρομεθάνιο. Στο εν λόγω εργοστάσιο, εργάζονταν οι εναγόμενοι 3 και 4. Η λειτουργία του εν λόγω εργοστασίου διήρκεσε μέχρι το 2000, οπόταν και μεταφέρθηκε στο τρίτο εργοστάσιο, επίσης στην περιοχή Λατσιών.

Στις 9.8.1985, εκδόθηκε από τις αρμόδιες αρχές άδεια οικοδομής στην εταιρεία «Sun Shoes Ltd» για την ανέγερση εργοστασίου υποδηματοποιίας στην Οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά (τεκμ. 34). Κάτοχος της εν λόγω οικοδομής την περίοδο 2001-2009 ήταν η εναγομένη 4 εταιρεία Astrasol Ltd. Πρόκειται για το τρίτο εργοστάσιο, όπως αναφέρεται πιο πάνω, που λειτουργούσε από το 2001 μέχρι το 2009. Στις 6.7.2001, το υποστατικό αυτό πωλήθηκε από την “Sun Shoes Ltd», στην εναγομένη 5 εταιρεία «Liasis Shoelasts Company Ltd».

Σε αυτό to εργοστάσιο από το 2001 μέχρι το 2009, κατασκευάζονταν σόλες παπουτσιών. Για την κατασκευή τους, το εργοστάσιο εξέπεμπε την καρκινογόνο ουσία διχλωρομεθάνιο R40 και λειτουργούσε τα μηχανήματα της από τις 6.00 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυκτα καθημερινώς, εκτός Κυριακής και ορισμένων Σαββάτων.

Πέραν της εκπομπής του διχλωρομεθανίου, από τη λειτουργία του εργοστασίου δημιουργούνταν υπερβολικοί και ανυπόφοροι θόρυβοι. Ο μάρτυρας ανέφερε ότι σε απόσταση δέκα μέτρων από το παράθυρο της οικίας του, καθαρίζονταν τα φίλτρα των μηχανημάτων του εργοστασίου και στα 20 μέτρα, τα φουγάρα του έβγαζαν συνεχώς καπνό και άσχημες μυρωδιές. Από το 2001 μέχρι και το 2009, ήταν αδύνατο να ανοίξουν τα παράθυρα της οικίας τους ή να καθίσουν στη βεράντα του σπιτιού τους. Δεν μπορούσαν ως εκ τούτου να απολαύσουν την ιδιωτική τους ζωή με την οικογένεια τους, στους χώρους της κατοικίας τους.

Για την εν λόγω οχληρία, προέβη σε παράπονο και απέστειλε επιστολές στο Δήμο Λατσιών, στο Υπουργείο Εργασίας, στη Πολεοδομία και στο Υπουργείο Υγείας, χωρίς όμως θετική ανταπόκριση (τεκμ. 35 & 36).

Ως αποτέλεσμα της εκπομπής της καρκινογόνου ουσίας διχλωρομεθάνιο R40, το 2008 πλήγηκε ο ίδιος από την ασθένεια του καρκίνου στον προστάτη. Υποβλήθηκε σε θεραπεία στο ογκολογικό ίδρυμα της Τράπεζας Κύπρου μέσω ακτινοβολίας που διήρκεσε από 2.12.2008 μέχρι 1.3.2012. Κατέθεσε ως τεκμήριο 40, πιστοποιητικό από τον θεράποντα ιατρό του, ο οποίος τον παρακολουθεί μέχρι σήμερα. Ο μάρτυρας ανέφερε επίσης ότι η πιο πάνω θεραπεία δεν εγγυάται πλήρη αποκλεισμό της πιθανότητας επιστροφής της ασθένειας γι’ αυτό και πρέπει να εξετάζεται κατά τακτά χρονικά διαστήματα και να παίρνει συνεχή φαρμακευτική αγωγή.

Η γυναίκα του διαγνώστηκε με καρκίνο του μαστού και υπεβλήθη σε δεξιά μαστεκτομή στις 15.3.2000. Υπεβλήθη επίσης σε σειρά χημειοθεραπείας και ακτινοθεραπείας. Παρουσίασε μετάσταση στα οστά και στο συκώτι για τις οποίες υπεβλήθη σε διάφορες θεραπείες το 2005. Ταλαιπωρήθηκε αφάνταστα από την ασθένεια και τις παρενέργειες της χημειοθεραπείας.

Τον Ιανουάριο του 2009, η σύζυγος του νοσηλεύθηκε για 10 μέρες στο Ογκολογικό Κέντρο της Τράπεζας Κύπρου. Στο διπλανό κρεβάτι, νοσηλευόταν η αδελφότεκνη του εναγομένου 1 Σωτήρη Λιασή, η κυρία Δεσπούλα Χρυσοστόμου. Τους ανέφερε ότι εργαζόταν στο επίδικο εργοστάσιο και προσεβλήθη από καρκίνο στον εγκέφαλο. Τους ανέφερε επίσης ότι ακόμη έξι άτομα που εργάζονταν στο εν λόγω εργοστάσιο, προσβλήθηκαν από καρκίνο. Ο μάρτυρας ανέφερε ονομαστικά τους έξι εργαζομένους στο εργοστάσιο που προσβλήθηκαν από καρκίνο, μερικοί εκ των οποίων δυστυχώς απεβίωσαν.

Κατά το 2004, διαπίστωσε ότι υπήρχαν κρούσματα καρκίνου και σε άλλους κατοίκους της περιοχής που γειτνίαζαν με το εργοστάσιο. Διαπίστωσε επίσης ότι χρησιμοποιείτο από το εργοστάσιο ένα υλικό, το οποίο βρισκόταν σε βαρέλια στο πεζοδρόμιο δίπλα από το σπίτι του. Αφαίρεσε τις ετικέτες των πιο πάνω βαρελιών και τις πήρε σε γιατρό του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας. Η γιατρός αφού διάβασε τις πινακίδες, του ανέφερε ότι πρόκειται για καρκινογόνες ουσίες και τον συμβούλευσε να προβεί σε άμεσες ενέργειες για να τερματιστεί η λειτουργία του εργοστασίου.

Το εργοστάσιο συνέχισε να λειτουργεί, με αποτέλεσμα το 2010 τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή γύρω από αυτό να ανέλθουν σε 63-65. Ο ίδιος μαζί με άλλους παθόντες ή συγγενείς παθόντων και αποθανόντων, προέβησαν σε διαμαρτυρίες προς τις αρμόδιες υπηρεσίες ήτοι τον Δήμο Λατσιών, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας και το Τμήμα Πολεοδομίας. Με εξαίρεση το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, οι υπόλοιπες αρχές αδιαφόρησαν για τις καταγγελίες. Ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 44, την έκθεση μετρήσεων εκπομπών ρύπων από το εργοστάσιο Astrasol. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, πληροφόρησε τους κατοίκους ότι για την περίοδο 2003-2005, το εργοστάσιο κατανάλωσε περίπου 42.000 κιλά διχλωρομεθάνιο R40. Στη συνέχεια όμως δεν έγινε καμία ενέργεια από τις αρμόδιες αρχές για τον τερματισμό λειτουργίας του εν λόγω εργοστασίου που λειτουργούσε παράνομα.

Όσον αφορά την ευθύνη του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι παρέλειψε από την 1.7.1999 που εκδόθηκε «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» μέχρι και τη λήξη του εν λόγω πιστοποιητικού στις 30.6.2004 να προβεί σε οποιαδήποτε μέτρηση εκπομπής των ορίων αερίων αποβλήτων του εργοστασίου. Αυτό, παρά το γεγονός ότι το εν λόγω Τμήμα είχε υποχρέωση να ελέγχει την ρύπανση της ατμόσφαιρας.

Το εν λόγω Τμήμα, προέβη σε μετρήσεις των αερίων αποβλήτων στο φουγάρο του εργοστασίου Astrasol κατά το 2005 και το 2006. Οι εν λόγω μετρήσεις, κατέδειξαν υπέρβαση του ανώτατου επιτρεπόμενου ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου. Παρόλα αυτά δεν δόθηκε καμία βαρύτητα στις εν λόγω μετρήσεις και δεν λήφθηκε καμία ενέργεια εκ μέρους των αρμοδίων αρχών, οι οποίες δεν έλαβαν καθόλου υπόψη ότι η υπέρβαση συνέβαινε κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής και δημιουργούσε έτσι άμεσο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των ενοίκων τους.

Ο διευθυντής του εν λόγω Τμήματος, ζήτησε με δύο επιστολές του προς το εργοστάσιο, την μείωση των εκπομπών εντός των ορίων. Παρόλα αυτά, κανένα δικαστικό μέτρο δεν λήφθηκε εναντίον του εργοστασίου. Στάλθηκε νέα επιστολή στις 13.4.2007 με την οποία ζητείτο ο τερματισμός της λειτουργίας του εργοστασίου μέχρι να λάβει μέτρα για τη μείωση των εκπομπών. Ο εναγόμενος 4 δεν συμμορφώθηκε με την εισήγηση του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας και το εργοστάσιο συνέχισε να εργάζεται κανονικά. Άλλες μετρήσεις που έγιναν από το εν λόγω Τμήμα στις 26.3.2009 και 28.4.2009, έδειξαν πάλι ότι οι εκπομπές διχλωρομεθανίου ήταν υπερβολικά ψηλές.

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι παρόλα αυτά, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας δεν έλαβε νομικά μέτρα για τερματισμό της επικίνδυνης αυτής κατάστασης και παρέλειψε να προβεί στην ανάκληση της εκδοθείσας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, παρόλο που γνώριζε από το 2005 τους κινδύνους που εγκυμονούσε η λειτουργία του εργοστασίου για την υγεία των κατοίκων.

Όσον αφορά το Υπουργείο Εργασίας, αυτό εξέδωσε για το εν λόγω εργοστάσιο «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» για την περίοδο 1.7.1999 μέχρι 30.6.2004 και Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων από την 1.11.2004 μέχρι την 1.11.2009. Οι εν λόγω άδειες κατά τον μάρτυρα, έπρεπε να εκδίδονται μόνο για νόμιμα λειτουργούσες βιομηχανίες, πράγμα που δεν συνέβαινε με το εν λόγω εργοστάσιο. Επιπλέον, οι πιο πάνω άδειες συνέβαλαν στη διατήρηση και παγίωση της συνέχισης της παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου εντός της μικτής οικιστικής, βιοτεχνικής ζώνης και ειδικότερα πλησίον κατοικιών. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι το Υπουργείο Εργασίας δεν ενήργησε έγκαιρα προς την κατεύθυνση λήψεως των αναγκαίων μέτρων, παρά το γεγονός ότι η παράνομη χρήση στο επίδικο εργοστάσιο μαζικής παραγωγής σόλων παπουτσιών σε σχέση με την οποία χρησιμοποιούσε καρκινογόνες ουσίες, ξεκίνησε από το έτος 1979.

Όσον αφορά την ευθύνη της Πολεοδομικής Αρχής, αυτή έγκειται κατά το μάρτυρα στο γεγονός ότι δεν πήρε κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον των εναγομένων 1 έως 4, παρόλο ότι γνώριζε ότι δεν εξασφάλισε πολεοδομική άδεια για μαζική παραγωγή σόλων για υποδήματα. Αυτό παρότι είχε αποσταλεί στον εναγόμενο 4 ειδοποίηση ημερομηνίας 12.12.2006 με την οποία τον καλούσε όπως σε προθεσμία δύο μηνών τερματίσει την αυθαίρετη χρήση του εργοστασίου σε εργοστάσιο παραγωγής σόλων και υποβάλει αίτηση με σχέδια για να εξεταστεί το ενδεχόμενο χορήγησης πολεοδομικής άδειας. Στη συνέχεια, με επιστολή ημερ. 5.1.2007 προς τους διευθυντές και ιδιοκτήτες του εργοστασίου, υπέδειξε πάλι ότι η κατασκευή σόλων για την οποία χρησιμοποιείται διχλωρομεθάνιο που ενέχει κίνδυνο καρκινογένεσης δεν καλύπτεται με άδεια, ούτε είναι εφικτή η χορήγηση πολεοδομικής άδειας λόγω της χρησιμοποίησης της εν λόγω τοξικής ουσίας. Ως εκ τούτου, το Τμήμα Πολεοδομίας κάλεσε τους ιδιοκτήτες του εργοστασίου να τερματίσουν την κατασκευή σόλων υποδημάτων, άλλως θα λαμβάνονταν δικαστικά μέτρα εναντίον τους. Παρόλα αυτά, η Πολεοδομική Αρχή δεν πήρε οποιοδήποτε δικαστικό μέτρο εναντίον των εναγομένων 1, 2, 3 και 4.

Όσον αφορά την ευθύνη του Δήμου Λατσιών, επανέλαβε ότι οι εναγόμενοι 1-4 λειτουργούσαν παράνομα το εργοστάσιο του εναγομένου 5 από το έτος 1979 έως 2000, διότι από τότε άλλαξαν τη χρήση του εργοστασίου από κατασκευή καλαποδιών σε εργοστάσιο κατασκευής σόλων παπουτσιών με τη χρήση διχλωρομεθανίου. Στην συνέχεια, οι εναγόμενοι μεταφέρθηκαν σε άλλο κτήριο και το λειτούργησαν για την περίοδο 2001 μέχρι 2009. Καθ’ όλη την διάρκεια της εν λόγω παράνομης χρήσης, ο Δήμος Λατσιών δεν προέβη σε οποιοδήποτε μέτρο για τον τερματισμό της παρανομίας. Πρόσθεσε επί του προκειμένου, την αμέλεια και ανοχή του Δήμου μέσω του τότε Δημάρχου κ. Χριστοφίδη να μην φέρει ένσταση στην έκδοση του Πιστοποιητικού Διεργασίας, παρόλο που ο εναγόμενος 4 χρησιμοποιούσε παράνομα το εργοστάσιο. Ήταν η θέση του ότι ο Δήμος Λατσιών δεν αξιολόγησε την αναγκαιότητα της άδειας για εγγραφή διεργασίας σε συνάρτηση με τη χρήση του εργοστασίου.

Ο Δήμος Λατσιών αντί να κινηθεί εναντίον των υπευθύνων του εργοστασίου για την αλλαγή της χρήσης του με στόχο την έκδοση διατάγματος τερματισμού της λειτουργίας του, περιορίστηκε μόλις τον Δεκέμβριο του 2006 στην άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον της ιδιοκτήτριας του εργοστασίου – εναγομένης 5, για κατοχή και χρήση του εργοστασίου χωρίς πιστοποιητικό τελικής έγκρισης. Δεν καταχωρήθηκε καμία υπόθεση εναντίον της εναγομένης 4 που λειτουργούσε παράνομα το εργοστάσιο και η οποία δημιουργούσε το όλο πρόβλημα στην περιοχή με τη χρήση διχλωρομεθανίου. Το πρόβλημα κατά τον μάρτυρα δεν ήταν η οικοδομή αυτή καθ’ εαυτή αλλά η παράνομη χρήση της. Ο Δήμος Λατσιών δεν αξιολόγησε το γεγονός ότι υπήρξε υπέρβαση του ανωτάτου επιτρεπτού ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου κοντά σε κατοικίες μόνιμης διαμονής, με συνεπαγόμενο κίνδυνο στην υγεία και ευημερία των κατοίκων. Ούτε αναζητήθηκαν οι αιτίες της επί μακρών παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου και δεν λήφθηκε κανένα μέτρο για την άμεση επίλυση του προβλήματος. Η συναίνεση του Δήμου Λατσιών για την έκδοση Πιστοποιητικού Διεργασίας αλλά και της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, ήταν εσφαλμένη αφού ο Δήμος γνώριζε ότι το εν λόγω εργοστάσιο λειτουργούσε παράνομα.

Οι κάτοικοι της περιοχής απηύθυναν επιστολή ημερ. 25.12.2004 με την οποία καλούσαν το Δήμο Λατσιών να παρέμβει καθ’ ότι τα κρούσματα καρκίνου είχαν αυξηθεί πολύ. Όμως μέχρι σήμερα δεν δόθηκε καμία απάντηση σ’ αυτή την επιστολή. Ούτε επισκέφθηκε κάποιος εκ μέρους του Δήμου Λατσιών τους παραπονούμενους για να διαπιστώσει το πρόβλημα του καρκίνου. Παρ’ ότι ο Δήμος γνώριζε για την παράνομη αλλαγή χρήσης και τους κινδύνους που αυτή συνεπάγεται και παρ’ ότι ο Δήμος ενημερώθηκε από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας ότι και στην περίπτωση που τηρούνται τα όρια εκπομπών δεν αποκλείεται όταν επικρατούν δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες να επηρεάζονται οι κάτοικοι από τα αέρια που εκπέμπει το εργοστάσιο.

Στις 20.7.2007, εκδόθηκε από το Δικαστήριο διάταγμα κατεδάφισης του εργοστασίου ως αποτέλεσμα της ποινικής δίωξης που άσκησε ο Δήμος Λατσιών για αλλαγή χρήσης του υποστατικού. Ο νομικός σύμβουλος του Δήμου με γνωμάτευση του, ζήτησε την κατεδάφιση του εργοστασίου. Όμως ο Δήμαρχος Λατσιών, ζήτησε από τον νομικό σύμβουλο να ξεχάσει την υπόθεση. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα κατά τον μάρτυρα, ο νομικός σύμβουλος του Δήμου κ. Γεώργιος Καραπατάκης να υποβάλει την παραίτηση του. Και παρά το γεγονός ότι τα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου συμφώνησαν με την κατεδάφιση, ο νέος νομικός σύμβουλος διαφώνησε έντονα και την απέτρεψε.

Στις 26.3.2009 διαπιστώθηκε ότι οι εκπομπές διχλωρομεθανίου ήταν υπερβολικά ψηλές, ήτοι 870% αντί 200% που ήταν το επιτρεπόμενο όριο σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α’ αυξημένου βαθμού οχληρίας. Ο Δήμος Λατσιών και πάλι δεν έκλεισε το εργοστάσιο, ο δε Δήμαρχος προσπάθησε να αποτρέψει εκδηλώσεις διαμαρτυρίας, εκφοβίζοντας του κατοίκους της περιοχής. Μάλιστα όταν ο Δήμος πληροφορήθηκε ότι η εναγομένη 5 τελούσε υπό εκκαθάριση, ζήτησε από τον Επίσημο Παραλήπτη να αναλάβει κατοχή του εργοστασίου για να αποτραπεί η κατεδάφιση του. Ο Επίσημος Παραλήπτης ενημέρωσε τον εναγόμενο 7 Δήμο Λατσιών ότι θα αναλάμβανε την κατοχή για να προστατεύσει τα συμφέροντα των πιστωτών της εταιρείας από την υλοποίηση του διατάγματος κατεδάφισης.

Ο μάρτυρας και άλλα δέκα πρόσωπα, με επιστολή τους ημερ. 20.7.2009 υπέβαλαν παράπονο στην Επίτροπο Διοίκησης κατά του Υπουργείου Εργασίας, του Δήμου Λατσιών και του Τμήματος Πολεοδομίας, αναφορικά με την παράλειψη τους να αντιμετωπίσουν άμεσα και αποτελεσματικά την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Η Επίτροπος Διοίκησης αφού μελέτησε το θέμα συνέταξε έκθεση (τεκμ. 48), στην οποία έκρινε μεταξύ άλλων ότι το Υπουργείο Εργασίας, ο Δήμος Λατσιών και το Επαρχιακό Γραφείο Πολεοδομίας και Οικήσεως δεν συνέβαλαν έγκαιρα και κατά τρόπο καθοριστικό, στην αναζήτηση των αιτιών για την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Με αυτόν τον τρόπο, τα δικαιώματα των κατοίκων της περιοχής παραβιάστηκαν και οι ανησυχίες για επηρεασμό της υγείας τους, είναι εύλογες.

Ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος μετά από συνάντηση που είχε με την Επιτροπή Καρκινοπαθών Κατοίκων Λατσιών, εξέδωσε ανακοίνωση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης ημερ. 25.6.2009 (τεκμ. 49). Στην εν λόγω ανακοίνωση, αναφέρεται ότι το τοξικό αέριο που μολύνει την ατμόσφαιρα από το εργοστάσιο Astrasol, είναι άκρως επικίνδυνο για τις ζωές των κατοίκων της περιοχής. Ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος, ανέφερε επίσης ότι η τοξικότητα του αερίου αυτού είναι επιστημονικά αποδεδειγμένη και ότι δεν θα πρέπει να εκπέμπεται και να μολύνει το περιβάλλον σε κατοικημένες περιοχές.

Μετά το κλείσιμο του εργοστασίου, ο Δήμαρχος Λατσιών ξεκίνησε κατά το μάρτυρα μια εκστρατεία καταπίεσης και εκφοβισμού των κατοίκων για να τους αποτρέψει από του να λάβουν δικαστικά μέτρα εναντίον του Δήμου, σχετικά με την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου.

Στην αντεξέταση, ο μάρτυρας ανέφερε ότι εργαζόταν σε εφαρμογές χαλιών και παρκέ από το 1967. Αρνήθηκε ότι χρησιμοποιούσε οποιαδήποτε τοξικά υλικά στην πιο πάνω εργασία του.

Του υπεβλήθη ότι ο εναγόμενος 3, Φοίβος Λιασής ήταν απλά υπάλληλος της εναγομένης 4 και ότι οι διευθυντές της ήταν οι εναγόμενοι 1 και 2. Απάντησε ότι σύμφωνα με την έκθεση της Επιτρόπου Διοίκησης, οι εναγόμενοι 1 και 2 ήταν ιδιοκτήτες και ο εναγόμενος 3 που ήταν ο γιος τους, ήταν ο διευθυντής της εταιρείας.

Αρνήθηκε υποβολή ότι δεν υπήρχαν υπερβολικοί θόρυβοι από το εργοστάσιο. Επανέλαβε ότι από το 2001 έως το 2009, το εργοστάσιο εργαζόταν από τις 6.00 το πρωί, προκαλώντας υπερβολικό θόρυβο. Επίσης γινόταν καθαρισμός των μηχανών με τοξικά αέρια δέκα μέτρα από το παράθυρο του σπιτιού του. Από τρία φουγάρα του εργοστασίου, γίνονταν εκπομπές του διχλωρομεθανίου πολύ κοντά στο παράθυρο του.

Οι κομπρεσόροι του εργοστασίου και τα μηχανήματα, εργάζονταν συνέχεια και εξέπεμπαν υπερβολικό θόρυβο. Όπως είπε χαρακτηριστικά, από το βουητό έτρεμε το σπίτι τους. Αρνήθηκε ότι οι κομπρεσόροι βρίσκονταν σε υπόγειο χώρο. Επέμενε ότι ήταν έξω από το εργοστάσιο, δίπλα από το παράθυρο του, γεγονός που επιβεβαιώνει και η έκθεση του Δρα Γιάννη Φεσά που έγινε με εντολές του Δήμου Λατσιών. Αναφέρεται χαρακτηριστικά στην εν λόγω έκθεση ότι στο σπίτι του μάρτυρα δεν μπορεί να διεξαχθεί φυσιολογική συζήτηση από το θόρυβο που προέρχεται από το εργοστάσιο. Αρνήθηκε επίσης ότι ο θόρυβος προερχόταν από παρακείμενο εργοστάσιο επίπλων. Ισχυρίστηκε ότι από το 2009 που έκλεισε το εργοστάσιο της Astrasol, ησύχασε η γειτονιά από τους θορύβους και τις δυσοσμίες. Οι μόνη που ενοχλούσε όπως είπε, ήταν η Astrasol. Τα υπόλοιπα υποστατικά δεν δημιουργούσαν θόρυβο και κυρίως δεν εξέπεμπαν χημικά στην ατμόσφαιρα.

Αρνήθηκε υποβολή ότι σκοπός του είναι η στοχοποίηση του εργοστασίου της Astrasol. Επανέλαβε ότι η βιοτεχνική ζώνη στην περιοχή δεν προέβλεπε την λειτουργία τέτοιου είδους εργοστασίου. Τόσον μεγάλη ήταν η δυσοσμία όπως είπε που δεν μπορούσαν να ανοίξουν τα παράθυρα του σπιτιού τους.

Ισχυρίστηκε ότι ο ίδιος έκτισε το σπίτι του νόμιμα στην περιοχή και δεν μπόρεσε να ζήσει εκεί ως άνθρωπος μαζί με τα παιδιά του, αφού η εναγόμενη 4 λειτουργούσε παράνομα, με την ανοχή της Δημοκρατίας και του Δήμου Λατσιών.

Στη συνέχεια, αναφέρθηκε στα γεγονότα που τον οδήγησαν στο να αφαιρέσει την ετικέτα από ένα βαρέλι και να ρωτήσει για το υλικό που χρησιμοποιούσε το εργοστάσιο. Η γιατρός στην οποία το μετέφερε, του είπε ότι θα πρέπει να σταματήσει η λειτουργία του εργοστασίου άμεσα γιατί πρόκειται για καρκινογόνο υλικό.

Ισχυρίστηκε ότι δεν γίνονταν καθόλου μετρήσεις του ατμοσφαιρικού αέρα στην περιοχή. Οι μόνες μετρήσεις που έγιναν από το Τμήμα Εργασίας, ήταν μετά που άρχισε να διαμαρτύρεται ο κόσμος για τον καρκίνο. Αρνήθηκε επίσης ότι πίεσε τον Παγκύπριο Ιατρικό Σύλλογο να εκδώσει ανακοίνωση για το εργοστάσιο της Astrasol.

Πήρε την έκθεση του Δρος Φεσά αφού του υποσχέθηκε ότι θα του δώσει αντίγραφο. Στην έκθεση γίνεται σαφής αναφορά για την οχληρία που γινόταν στο σπίτι του. Η έκθεση αφορά κυρίως τον θόρυβο, αφού ο Δρ. Φεσάς αναφέρει ότι δεν είναι επιδημιολόγος για να μπορεί να καταθέσει για το διχλωρομεθάνιο.

Απαντώντας σε ερωτήσεις του συνηγόρου για το Δήμο Λατσιών, επανέλαβε ότι ο νομικός τους σύμβουλος παραιτήθηκε γιατί δεν ήθελε να συμμετέχει στην συγκάλυψη των παραλείψεων του Δήμου. Επανέλαβε επίσης ότι ο ίδιος ο Δήμαρχος, τον απείλησε αρκετές φορές ότι θα τον στείλει φυλακή. Ο Δήμαρχος κατά τον μάρτυρα, τίποτε δεν έκανε για να προστατεύσει τους κατοίκους της περιοχής, παρά μόνο τους φοβέριζε και τους απειλούσε, προκειμένου να μην λάβουν μέτρα εναντίον του Δήμου.

Στην επανεξέταση, ανέφερε ότι επιβεβαίωσε τη θέση ότι υπάρχει πρόβλημα με το διχλωρομεθάνιο και ότι σε αυτό μπορεί να οφείλονται τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή, όταν μελέτησε συνεδρίες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, στις οποίες διακεκριμένοι επιστήμονες αναφέρθηκαν στην τοξικότητα του υλικού αυτού. Πληροφορήθηκε επίσης ότι τις ίδιες διαπιστώσεις είχαν και Κύπριοι επιστήμονες, όπως ο Δρ. Βωνιάτης και ο καθηγητής Κωνσταντίνος Μακρής.

Μ.Ε.8 Δρ. Κωνσταντίνος Μακρής

Είναι αναπληρωτής καθηγητής περιβαλλοντικής τεχνολογίας στο Τεχνολογικό Πανεπιστήμιο Κύπρου. Κατέθεσε ως τεκμήριο 52, έγγραφη εμπειρογνωμοσύνη σχετικά με την υπόθεση ύπαρξης συμπλέγματος καρκίνου γύρω από το εργοστάσιο Astrasol στην περιοχή Λατσιών.

Στο εν λόγω έγγραφο, ο μάρτυρας αναφέρεται αρχικά στα προσόντα του. Είναι αναπληρωτής καθηγητής στην έδρα περιβαλλοντικής υγείας του Διεθνούς Ινστιτούτου Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια Υγεία (στο εξής το Ινστιτούτο), το οποίο υπάγεται στη Σχολή Επιστημών Υγείας του Τ.Ε.Π.Α.Κ. Κατείχε επίσης τον τίτλο εξωτερικού επίκουρου καθηγητή περιβαλλοντικής υγείας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ στην Αμερική για επτά χρόνια.

Απέκτησε τον διδακτορικό του τίτλο στην εφαρμοσμένη περιβαλλοντική χημεία το 2004 από το Πανεπιστήμιο της Φλόριντα στην Αμερική. Ακολούθως έκανε το μεταδιδακτορικό του στο Πανεπιστήμιο Saint Antonio του Τέξας. Μετέπειτα προσλήφθηκε ως λέκτορας στο ίδιο πανεπιστήμιο, εξειδικεύοντας σε μεθόδους ελέγχου και μείωσης της ανθρώπινης έκθεσης σε χημικά για κατοίκους νέων οικιστικών περιοχών που αναπτύσσονται σε περιοχές που ήταν προηγούμενα ρυπασμένες με χημικά και εκρηκτικά.

Ακολούθως, το 2008 προσλήφθηκε από το πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ ως επίκουρος καθηγητής περιβαλλοντικής υγείας και τοποθετήθηκε στο Διεθνές Ινστιτούτο Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια υγεία το οποίο δημιουργήθηκε από κοινού από την Κυπριακή Δημοκρατία και το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ. Το Ινστιτούτο μεταφέρθηκε το 2010 στο Τ.Ε.Π.Α.Κ όπου και υπάγεται έως και σήμερα.

Έκτοτε, τα επαγγελματικά καθήκοντα της θέσης του είναι η διδασκαλία σε μεταπτυχιακό και διδακτορικό επίπεδο και η έρευνα σε θέματα αξιολόγησης, έκθεσης πληθυσμών σε χημικούς ρύπους και πως αυτοί σχετίζονται με διάφορα χρόνια νοσήματα. Η ερευνητική του ομάδα που αποτελείται από οκτώ νέους ερευνητές σε συνεργασία με φορείς του εξωτερικού και συναδέλφους από το Ινστιτούτο, διεξάγει πληθυσμιακές μελέτες για να βελτιώσει την κατανόηση στις σχέσεις μεταξύ διαφόρων περιβαλλοντικών παραγόντων και των πιθανοτήτων να νοσήσει ομάδα του γενικού πληθυσμού. Επιπλέον, το Ινστιτούτο ασχολείται συστηματικά από το 2004, με την έρευνα και διδασκαλία παραγόντων ρίσκου και επιβάρυνσης της δημόσιας υγείας.

Ο ίδιος τα τελευταία δέκα χρόνια ασχολείται με ερευνητικά θέματα που άπτονται διαφόρων περιβαλλοντικών και χημικών παραγόντων και των επιπτώσεων τους στην ανθρώπινη υγεία. Αποτελεί εθνικό σημείο επαφής για την Κύπρο για την τετραετία 2015-2019 στο Πανευρωπαϊκό Δίκτυο COST, το οποίο εποπτεύεται από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας σχετικά με ρυπασμένες αστικές περιοχές γύρω από βιομηχανίες.

Το 2015 διετέλεσε ειδικός εμπειρογνώμονας για λογαριασμό της επιτροπής κατοίκων πόλης και επαρχίας Αραδίππου σχετικά με την προοπτική εγκατάστασης εργοστασίου εξευγενισμού χρυσού και τους πιθανούς κινδύνους για την ασφάλεια και υγεία των κατοίκων πέριξ της βιομηχανικής ζώνης Λάρνακας. Το 2014 ενήργησε ως ειδικός εμπειρογνώμονας για λογαριασμό της κυβέρνησης σχετικά με την βιωσιμότητα και τις πιθανές επιπτώσεις στο περιβάλλον και υγεία, της τότε προτεινόμενης δημιουργίας ενιαίας μικτής οικιστικής ανάπτυξης δίπλα από την κοινότητα Άλασσας και του φράγματος του Κούρρη στη Λεμεσό.

Το 2009 διετέλεσε ειδικός εμπειρογνώμονας για λογαριασμό του κοινοτικού συμβουλίου Μάμμαρι αναφορικά με τη διενέργεια έρευνας, για έκθεση του πληθυσμού στο τοξικό μέταλλο αρσενικό και την τυχόν δημιουργία καρκίνου του δέρματος. Ήταν επίσης μέλος της Επιτροπής του Υπουργείου Υγείας που συστάθηκε για το ίδιο θέμα.

Διετέλεσε μέλος της Επιτροπής του Υπουργείου Υγείας που συστάθηκε μετά την έκρηξη στο Μαρί για να εκτιμήσει τις πιθανές επιπτώσεις της έκρηξης στο γειτονικό πληθυσμό. Τέλος, ήταν μέλος της επιστημονικής επιτροπής που συστάθηκε από την ιατρική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών για τον σχεδιασμό και εκτέλεση επιδημιολογικής έρευνας σχετικά με την επίπτωση καρκίνου λόγω έκθεσης σε εξασθενές χρώμιο στους κατοίκους γύρω από την βιομηχανική περιοχή των Οινοφύτων, 50 χλμ.

βόρεια της Αθήνας.

Σε σχέση με την παρούσα υπόθεση, πήρε εντολή το 2012 από την επιτροπή καρκινοπαθών Λατσιών για να διερευνήσει τυχόν ύπαρξη συμπλέγματος καρκίνου στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο Astrasol. Η συλλογή στοιχείων έλαβε χώρα το 2013. Η ομάδα του, σχεδίασε την μεθοδολογία διερεύνησης στην περιοχή γύρω από το σημείο μηδέν, δηλαδή το εργοστάσιο Astrasol και σε ακτίνα 500 μέτρων από αυτό (γράφημα Α).

Σχεδιάστηκε η αναδρομική συγκριτική πληθυσμιακή μελέτη ομάδας ασθενών με καρκίνο από το εργοστάσιο Astrasol και της διαχρονικά παρατηρούμενης επίπτωσης περιστατικών καρκίνου δηλωμένων στα αρχεία καρκίνου του Υπουργείου Υγείας από συγκεκριμένες γεωγραφικές περιοχές, όπως τους Δήμους Λατσιών, Αγλαντζιάς, Αγίου Δομετίου, Επαρχίας Λευκωσίας, αλλά και ολόκληρης της Κύπρου κατά τα έτη 1998 μέχρι και το 2008. Η μελέτη πήρε σχετική άδεια από την Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής. Τα πληθυσμιακά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν, λήφθηκαν από το Αρχείο

Πληθυσμού της Κυπριακής Δημοκρατίας τον Μάϊο του 2012. Τα κριτήρια εισδοχής στη μελέτη, ήταν εθελοντές που διέμεναν ή εργάζονταν κοντά στο εργοστάσιο της Astrasol και διαγνώστηκαν με οποιονδήποτε τύπο καρκίνου μεταξύ των ετών 1998-2008.

Εντοπίστηκαν συνολικά 82 περιστατικά καρκίνου που δέχτηκαν να συμμετάσχουν στη μελέτη από ένα σύνολο πέραν των 90 περιστατικών. Αυτό εξυπακούει ότι λόγω της εθελοντικής φύσης της έρευνας και της ευαισθησίας του θέματος, υπήρχαν περιπτώσεις καρκινοπαθών που δεν ήθελαν να συμμετάσχουν ή δεν ενέπιπταν στα κριτήρια της μελέτης.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας εξηγεί την έννοια του όρου «σημαίνων σύμπλεγμα καρκίνου». Αυτό δηλώνει την στατιστικώς σημαντική αύξηση παρατηρούμενων περιστατικών καρκίνου σε συγκεκριμένη περιοχή και συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και συχνά εμπεριέχει υψηλό ρίσκο εμφάνισης καρκίνου για συγκεκριμένη ομάδα του γενικού πληθυσμού. Ο υψηλός κίνδυνος θα πρέπει να οφείλεται σε κάποιο παράγοντα έκθεσης που να είναι κοινός για την εν λόγω ομάδα του πληθυσμού και ο οποίος να έχει αυξήσει σημαντικά τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου. Ταυτόχρονα για να ικανοποιείται ο ορισμός του σημαίνοντος συμπλέγματος καρκίνου θα πρέπει να τηρούνται ένας ή και οι δύο πιο κάτω όροι:

1. Το σύμπλεγμα καρκίνου να αναφέρεται σε ασυνήθιστο και σπάνιο τύπο καρκίνου και/ή

2. Ύπαρξη ενός πιθανού αιτιολογικού παράγοντα – ρίσκου, που συνδέεται με τον εν λόγω τύπο καρκίνου.

Στην παρούσα περίπτωση, διαπιστώθηκε με 99% στατική βεβαιότητα, η σημαντική αύξηση της επίπτωσης νέων περιστατικών καρκίνων του εγκεφάλου και κεντρικού νευρικού συστήματος στην περιοχή της μελέτης γύρω από το εργοστάσιο Astrasol σε σύγκριση με άλλες περιοχές της Κύπρου. Ο μάρτυρας σημείωσε μάλιστα ότι οι υπολογισμοί του ήταν αρκετά συντηρητικοί μιας και δεν λήφθηκαν υπόψη στη μελέτη για διάφορους λόγους, άλλα τέσσερα περιστατικά καρκίνου του εγκεφάλου.

Επιπλέον, ήταν αυξημένα στην εν λόγω περιοχή γύρω από το εργοστάσιο και άλλα ήδη καρκίνου, όπως καρκίνος του μαστού, λευχαιμία, καρκίνος στον προστάτη, αλλά όχι στο βαθμό και την στατική σημαντικότητα όπως αυτή του καρκίνου του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος. Σημειώνεται ότι ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον καρκίνο (IARC) τονίζει ότι η εύρεση στοιχείων καρκινογένεσης σε συγκεκριμένη περιοχή του ανθρώπινου σώματος λόγω έκθεσης σε χημικό παράγοντα δεν αποκλείει την πιθανότητα δημιουργίας νεοπλασίας και σε άλλα ζωτικά όργανα.

Ο συνδυασμός των πιο πάνω στοιχείων ήτοι:

• Η σπανιότητα του εν λόγω τύπου καρκίνου του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος, και

• η στατιστικά σημαντική αύξηση των νέων περιστατικών έναντι των αναμενομένων στην περιοχή ακτίνας μόλις 500 μέτρων, συνέτειναν στο συμπέρασμα της ύπαρξης ενός σημαίνοντος συμπλέγματος καρκίνου του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος γύρω από το εργοστάσιο που εξέπεμπε διχλωρομεθάνιο για πάρα πολλά χρόνια.

Ένα άλλο στοιχείο που συντείνει στο συμπέρασμα για ύπαρξη σημαίνοντος συμπλέγματος καρκίνου, είναι η συστηματική και χρόνια έκθεση των εργαζομένων του εργοστασίου και του γενικού πληθυσμού γύρω από το εργοστάσιο, στην τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο. Σημειώνεται ότι το εργοστάσιο παρήγαγε σόλες παπουτσιών από πολυουρεθάνη, χρησιμοποιώντας διχλωρομεθάνιο ως διαλυτικό. Αναφορά του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας παρουσιάζει στοιχεία ότι το εργοστάσιο εξέπεμπε από τα φουγάρα του διχλωρομεθάνιο περίπου από το 1994, έτος που υπέβαλε την αίτηση για εξασφάλιση Πιστοποιητικού Εγγραφής Διεργασίας, μέχρι και το 2009. Εξέπεμπε δηλαδή διχλωρομεθάνιο για τουλάχιστον 16 συνεχόμενα χρόνια, γεγονός που αποτελεί μια εύλογη χρονική περίοδο ικανή να προκαλέσει νεοπλασίες και καρκινογένεση.

Από προσωπική του επίσκεψη στο χώρο, διαπίστωσε ότι στο εργοστάσιο εφάπτονται κυριολεκτικά κατοικίες στις δύο του πλευρές, ενώ υπάρχουν πολυάριθμες κατοικίες γύρω από αυτό. Μετρήσεις που έγιναν το

2005 και το 2006 από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, κατέδειξαν ότι οι εκπομπές από τα φουγάρα του εργοστασίου υπερέβαιναν τα επιτρεπτά όρια για βιομηχανική ζώνη. Οι όροι στην Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, τέθηκαν σε ισχύ τον Οκτώβριο του 2007 ενώ τα συγκεκριμένα όρια αναφέρονται στην Ευρωπαϊκή Νομοθεσία από το 1999 βάσει της οδηγίας 1999/13 και στον Κανονισμό ΚΔΠ 73/2003. Λόγω όμως της άμεσης γειτνίασης του εργοστασίου με κατοικημένες περιοχές δεν ενδείκνυται η εφαρμογή στο γενικό πληθυσμό, του πιο πάνω ορίου που θεσπίστηκε μόνο για βιομηχανικές ζώνες. Αυτό γιατί δεν υπάρχει ακόμη θεσπισμένο όριο έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο για τον γενικό πληθυσμό.

Είναι επομένως για το μάρτυρα, αυθαίρετο και αβάσιμο επιστημονικά να χρησιμοποιηθεί για οικιστικές περιοχές, όριο διχλωρομεθανίου παρόμοιο με αυτό που καθορίζεται για βιομηχανικές ζώνες. Ανεξαρτήτως τούτου, όπως πληροφορήθηκε από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας δεν υπήρχε άλλη Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο της Astrasol. Ως εκ τούτου, φαίνεται ότι το εν λόγω εργοστάσιο ήταν το μοναδικό στην περιοχή με Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Βάσει στοιχείων της εταιρείας Astrasol σχετικά με τον ετήσιο αριθμό ωρών λειτουργίας του εργοστασίου, όπως αναφέρεται στη μελέτη του κ. Φεσά (τεκμ. 3), υπολογίζεται ένα μέσο ετήσιο σύνολο εκπομπών διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol της τάξης των 6,9 τόνων για κάθε ένα έτος από τα 16 χρόνια εκπομπών.

Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι το διχλωρομεθάνιο, είναι υπεύθυνο για την καρκινογένεση στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο της Astrasol. Αναφέρθηκε επί του προκειμένου σε διεθνείς μελέτες ως προς τις δυσμενείς επιπτώσεις στην υγεία των εργαζομένων από τη χρήση διχλωρομεθανίου. Χαρακτήρισε την χρόνια έκθεση των κατοίκων των Λατσιών γύρω από το εργοστάσιο στην ουσία διχλωρομεθάνιο ως παγκόσμια πρωτοτυπία. Είναι γι’ αυτόν το λόγο που οι πιο πάνω μελέτες αφορούν κατ’ αποκλειστικότητα επαγγελματικές εκθέσεις εργαζομένων στο διχλωρομεθάνιο και όχι σε αστικό πληθυσμό. Χαρακτήρισε μάλιστα ως ανήθικη την χρήση διχλωρομεθανίου σε κατοικημένες περιοχές και επανέλαβε ότι η περίπτωση της Astrasol στα Λατσιά, είναι παγκόσμια πρωτοτυπία.

Βάσει της τελευταίας επικαιροποιημένης ανάλυσης στοιχείων για το διχλωρομεθάνιο εκ μέρους του Παγκόσμιου Οργανισμού Έρευνας για τον καρκίνο (IARC) (τεκμ.4), αποσαφηνίστηκε ότι υπάρχουν πλέον επαρκή αποδεικτικά στοιχεία για την καρκινογένεση που προκαλεί η ουσία αυτή σε πειραματόζωα. Στην ίδια αναφορά, το διχλωρομεθάνιο αναβαθμίστηκε σε δυνητικά καρκινογόνος ουσία για τον άνθρωπο. Αυτό γιατί υπάρχουν πλέον κάποια περιορισμένα στοιχεία καρκινογένεσης στους ανθρώπους και επαρκή στοιχεία καρκινογένεσης σε ζώα.

Είναι εντούτοις ξεκάθαρο κατά το μάρτυρα ότι τα στοιχεία που συνδέουν το διχλωρομεθάνιο με την καρκινογένεση στον άνθρωπο, έχουν αυξηθεί σημαντικά σε σχέση με την προηγούμενη αξιολόγηση από το IARC το 1999. Ο όρος περιορισμένα στοιχεία για καρκινογένεση στον άνθρωπο, σημαίνει ότι παρατηρήθηκε θετική συσχέτιση μεταξύ της έκθεσης στον παράγοντα ρίσκου διχλωρομεθάνιο και της ανάπτυξης καρκίνου.

Η αναβάθμιση του διχλωρομεθανίου σε κατηγορία ρίσκου καρκινογένεσης μεγαλύτερης απ’ ότι ήταν πριν από 15 χρόνια στον IARC, αναδεικνύει και τη βαρύτητα των στοιχείων που συνδέουν το διχλωρομεθάνιο με την καρκινογένεση. Μπορεί κατά τον μάρτυρα να κυκλοφορούν στην αγορά πέραν από 100,000 χημικά ανά το παγκόσμιο, αλλά γνωρίζουμε με στοιχεία για λιγότερα από 110 από αυτά ότι είναι γνωστά καρκινογόνα, ενώ έχουμε και λιγότερα από 80 για τα οποία γνωρίζουμε ότι είναι δυνητικώς καρκινογόνα (κατηγορία 2Α – probable carcinogens). Μεταξύ αυτών των δυνητικώς καρκινογόνων ουσιών, ανήκει πλέον και το διχλωρομεθάνιο.

Ο μάρτυρας δήλωσε ότι η συγκεκριμένη μελέτη του για τη σχέση διχλωρομεθανίου και καρκίνου του εγκεφάλου θα ενδυναμώσει ακόμα περισσότερο τα στοιχεία που υπάρχουν ανά το παγκόσμιο για την καρκινογένεση σε ανθρώπινους πληθυσμούς, λόγω χρόνιας και συστηματικής έκθεσης στο διχλωρομεθάνιο. Αυτό γιατί οι μέχρι σήμερα μελέτες, έχουν γίνει μόνο κατά τη διάρκεια επαγγελματικής έκθεσης και όχι για το γενικό πληθυσμό, όπως είναι η δική μας περίπτωση στα Λατσιά.

Ο μάρτυρας αναφέρθηκε σε μια έκθεση του 1994 που καταδεικνύει την σύνδεση μεταξύ καρκίνου του εγκεφάλου και της έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο σε μια μελέτη ασθενών, κατόπιν επαγγελματικής έκθεσης στην εν λόγω ουσία. Μια παρόμοια μελέτη ασθενών καρκίνου του εγκεφάλου σε πολύ μεγαλύτερο δείγμα από όλη την Αμερική, έδειξε την στατιστικά σημαντική αύξηση περιστατικών καρκίνου του εγκεφάλου κατά 20% λόγω έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο.

Υπάρχουν δύο άλλες εκθέσεις κατά τον μάρτυρα που δεν έδειξαν στατιστικά σημαντική αύξηση καρκίνου του εγκεφάλου από έκθεση σε διχλωρομεθάνιο. Άλλες μελέτες όμως, έχουν παρατηρήσει συσχετίσεις μεταξύ της επαγγελματικής έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο και αυξημένο κίνδυνο για άλλους τύπους καρκίνου, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου του ήπατος, των χοληφόρων οδών, μη Hogging’s λεύκωμα και πολλαπλό μυέλωμα.

Ήταν τέλος η θέση του μάρτυρα ότι είναι λογικό να μην υπάρχουν δημοσιευμένες μελέτες για τις επιπτώσεις του διχλωρομεθανίου στο γενικό πληθυσμό μιας και δεν υφίσταται περίπτωση ευρείας χρήσης διχλωρομεθανίου σε συχνές δραστηριότητες του γενικού πληθυσμού αλλά μόνο όταν πρόκειται για βιομηχανική χρήση. Στην περίπτωση των Λατσιών, είχαμε την γειτνίαση του εργοστασίου εκπομπής διχλωρομεθανίου με οικιστική περιοχή, επομένως οι κάτοικοι μη γνωρίζοντας την διαρκή εκπομπή αερίου διχλωρομεθανίου, εκτίθεντο παθητικά σε αυτό για αρκετά χρόνια με επακόλουθο τη δημιουργία διαφόρων τύπων καρκίνου, με πιο σημαντικό αυτό του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος.

Στην αντεξέταση, διευκρίνισε ότι η διερεύνηση τυχόν ύπαρξης συμπλέγματος καρκίνου, είναι μια επιστημονική διαδικασία που είναι επισήμως καταγεγραμμένη σε διάφορα πρωτόκολλα επιστημονικά είτε στην Αμερική, είτε στην Ευρώπη και στόχο έχει να διερευνήσει αν μια περιοχή και ένας συγκεκριμένος πληθυσμός, έχει σημαντικά αυξημένα περιστατικά καρκίνου σε σχέση με μια γειτνιάζουσα περιοχή, η οποία δεν έχει αυτά τα χαρακτηριστικά του υπό διερεύνηση πληθυσμού και περιοχής.

Αρνήθηκε ότι το αντικείμενο αυτής της διερεύνησης επαφίεται αποκλειστικά στην επιστήμη της επιδημιολογίας. Ισχυρίστηκε ότι η συγκεκριμένη διαδικασία διερεύνησης συμπλέγματος καρκίνου, είναι αντικείμενο το οποίο διδάσκεται σε σχολεία επιστημών υγείας, τα οποία συμπεριλαμβάνουν και Τμήματα Επιδημιολογίας, αλλά και Τμήματα

Βιοστατιστικής, Περιβαλλοντικής Υγείας και δεν είναι αποκλειστικό αντικείμενο που εδράζεται αποκλειστικά και μόνο σε ένα Τμήμα Επιδημιολογίας. Κατά τον μάρτυρα, τέτοιες μελέτες προϋποθέτουν βέβαια την συνεργασία διαφόρων σχετικών ειδικοτήτων κάτω από την ομπρέλα της Σχολής Επιστημών Υγείας.

Η ακτίνα των 500 μέτρων εφαρμόζεται και σε άλλες παγκόσμιες μελέτες. Πρόκειται για γεωγραφικό χώρο γύρω από το σημείο μηδέν, στον οποίο υπάρχει αρκετός πληθυσμός και αρκετά περιστατικά για να συγκριθούν με έναν άλλο διπλανό ή ακόμα πιο απομακρυσμένο γεωγραφικό χώρο ώστε να είναι δυνατή η σύγκριση διαφορετικών περιοχών.

Θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί κάποιο μοντέλο διασποράς, αλλά στη συγκεκριμένη περίπτωση δεν κρίθηκε σημαντικό και δεν αναιρεί τα αποτελέσματα. Το μοντέλο διασποράς πιθανώς να δώσει κάποια περισσότερα στοιχεία για την ακτίνα διασποράς των ρύπων γύρω από το σημείο μηδέν, αλλά μετά και από μελέτες που έκανε εκ των υστέρων βάσει μοντέλων διασποράς, είδε ότι η υπολογισμένη ακτίνα δεν διέφερε πολύ από τα 500 μέτρα. Αυτό επιβεβαιώθηκε γιατί όσο απομακρυνόταν από το σημείο μηδέν, έβλεπε μείωση των περιστατικών καρκίνου.

Ο μάρτυρας ανέφερε ότι για λόγους προστασίας προσωπικών δεδομένων και βάσει των αρχών της Επιτροπής Βιοηθικής της Κύπρου δεν είναι δυνατόν να παρουσιάσει όλα τα στοιχεία που έλαβε στην μελέτη του όπως πχ συγκεκριμένα ονόματα και διευθύνσεις.

Του υποβλήθηκε ότι ο μη αποκλεισμός άλλων καρκινογόνων συνηθειών όπως το κάπνισμα ή η κληρονομικότητα σε κάθε εξεταζόμενη περίπτωση ξεχωριστά, στερεί από το πόρισμα της μελέτης του, ένα βασικό επιστημονικό πυλώνα για να καταλήξει στα σωστά συμπεράσματα.

Απάντησε ότι αυτοί οι παράγοντες υπάρχουν σε όλες τις περιοχές όπως και στην υπό εξέταση και έτσι δεν επηρέασαν το αποτέλεσμα. Αυτό που έχει σημασία, είναι ότι η μελέτη κατέδειξε 99% στατιστική βεβαιότητα ότι υπάρχει σημαντική αύξηση των περιστατικών καρκίνου στην εν λόγω περιοχή, επομένως υπάρχει και κάποιος άλλος σχετικός παράγοντας, πέραν από τους συνηθισμένους που υπάρχουν σε όλες τις περιοχές.

Όταν έχεις κατά τον μάρτυρα τέτοια στατιστική βεβαιότητα δεν μπορείς να πεις ότι άλλα στοιχεία τα οποία εν πάση περιπτώσει υπάρχουν στατιστικά σε όλες τις περιοχές, μπορούν να ανατρέψουν το αποτέλεσμα της υπό κρίση έρευνας. Ούτε η κληρονομικότητα είχε σχέση και γνωρίζει το γεγονός αυτό από τα επίσημα στοιχεία του αρχείου καρκίνου της Κυπριακής Δημοκρατίας για τα προηγούμενα χρόνια, όπου καμία άλλη περιοχή στην Κύπρο στο παρελθόν δεν είχε τόσο αυξημένα περιστατικά καρκίνου, ειδικά του εγκεφάλου.

Ο πίνακας με τις μετρήσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα δεν συμπεριλήφθηκε στην έκθεση του γιατί κατά την άποψη του είναι αυθαίρετο, αδόκιμο και μη επιστημονικά βάσιμο να χρησιμοποιείται για οικιστικές περιοχές όριο διχλωρομεθανίου.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, χρησιμοποιήθηκε η απόσταση των καρκινοπαθών από το σημείο μηδέν, λόγω του ότι δεν υπήρχαν επαρκή στοιχεία για την ατομική τους έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Η έννοια « Σχεδόν μηδενική » δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να προκαλέσει καρκίνο η συγκέντρωση διχλωρομεθανίου. Δεν υπάρχουν μελέτες που να μπορούν να αποκλείσουν ότι αυτή η μέτρηση είναι ασφαλής για τους ανθρώπους. Και επειδή δεν υπάρχει όριο για αστικές περιοχές δεν μπορούμε να υποστηριχθεί ότι μια σχεδόν μηδενική συγκέντρωση, είναι ασφαλής.

Λόγω του ότι το διχλωρομεθάνιο χρησιμοποιείτο κατά κόρον και σε πολύ μεγάλες ποσότητες, από το εργοστάσιο στο σημείο μηδέν, και εκπέμπετο στην ατμόσφαιρα και λόγω του ότι βρέθηκαν αυξημένα περιστατικά καρκίνου στην εν λόγω περιοχή, δεν χρειάζεται κατά τον μάρτυρα να καταδειχθεί ότι το διχλωρομεθάνιο φτάνει και μέχρι την ακτίνα των πεντακοσίων μέτρων. Από την στιγμή που προκύπτει ότι η ασθένεια έχει σημαντικά αυξηθεί στην εν λόγω περιοχή σημαίνει ότι υπάρχει κάποιος συγκεκριμένος παράγοντας ρίσκου, τον οποίο στην μελέτη του, συσχέτισε με το σημείο μηδέν λόγω των τόνων εκπομπής του επικίνδυνου αυτού υλικού.

Δεν είχαν μετρήσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα αλλά στηριχθήκαν σε στοιχεία του αποτελέσματος. Υπάρχει δηλαδή στην συγκεκριμένη περίπτωση, μια γενική σχέση τον παράγοντα ρίσκου που προκάλεσε την ασθένεια. Το αποτέλεσμα ήταν η υπέρμετρη αύξηση περιστατικών καρκίνου στην εν λόγω περιοχή.

Επανέλαβε ότι δεν υπήρχε άλλη αδειοδοτημένη επιχείρηση από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας για εκπομπές αέριων αποβλήτων στην εν λόγω περιοχή. Επιβεβαίωσε τα πιο πάνω και με την προσωπική του έρευνα στον χώρο όπου δεν εντόπισε άλλη πηγή που να εκπέμπει διχλωρομεθάνιο μέσω των διαφόρων επιχειρήσεων όπως και αυτές έχουν καταγραφεί στη μελέτη του κυρίου Φεσά. Ερεύνησε αλλά δεν βρήκε να υπάρχει κάτι άλλο που στο βαθμό του όγκου των αποβλήτων του διχλωρομεθανίου που θα μπορούσε να συγκριθεί με τις εκπομπές του εργοστασίου Astrasol. Ούτε μπορεί αυτή η αύξηση κρουσμάτων καρκίνου που παρατηρήθηκε στην ακτίνα 500 μέτρων να εξηγηθεί με άλλα γνωστά καρκινογόνα υλικά.

Του υποβλήθηκε ότι η ουσία βενζόλιο που εκπέμπεται από το πρατήριο βενζίνης που είναι στην καρδιά της περιοχής ελέγχου, είναι στην πρώτη κατηγορία των σίγουρα καρκινογόνων ουσιών.

Απάντησε ότι τα πρατήρια βενζίνης, δεν βρίσκονται μόνο στη συγκεκριμένη περιοχή μελέτης, αλλά είναι διάσπαρτα μέσα στις πόλεις. Επομένως αν συνδεόταν το βενζόλιο και τα χημικά των πρατηρίων βενζίνης με την καρκινογένεση και συγκεκριμένα με την καρκινογένεση μυοπλασιών στον εγκέφαλο, αυτό θα το βλέπαμε και σε άλλες περιοχές, δηλαδή την πολύ μεγάλη αύξηση των περιστατικών καρκίνου και όχι μόνο στη συγκεκριμένη περιοχή.

Μ.Ε 9 Δρ. Μιχάλης Βωνιάτης

Κατέθεσε ως τεκμήριο 54 την μελέτη του με τίτλο «Επιδημιολογική Μελέτη σχετικά με τον επιπολασμό καρκίνων σε κατοίκους πλησίον της περιοχής του εργοστασίου Astrasol στα Λατσιά». Υπογράφει την έκθεση με τον τίτλο, «Υγιεινολόγος – Επιδημιολόγος».

Κατέθεσε επίσης ως τεκμήριο 55, μονογραφία για το διχλωρομεθάνιο από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Έρευνας για τον καρκίνο, που είναι κατά τον μάρτυρα, η αυθεντία για τις καρκινογόνες ουσίες. Στην εν λόγω μονογραφία, αναφέρεται ξεκάθαρα κατά τον μάρτυρα ότι το διχλωρομεθάνιο κατατάσσεται πλέον στην κατηγορία 2Α από 2Β που ήταν προηγουμένως, που σημαίνει ότι από πιθανόν καρκινογόνο είναι δυνητικό καρκινογόνο.

Ως τεκμήριο 56, κατέθεσε πρακτικά συζήτησης που έγινε στο Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο στις 13 Ιανουαρίου 2009, σχετικά με την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου και στα εξαχθέντα συμπεράσματα αυτής της συζήτησης.

Στην εισαγωγή της πιο πάνω μελέτης του μάρτυρα (τεκμ. 54), αναφέρεται ότι κατόπιν παραπόνων από κατοίκους των Λατσιών πλησίον του εργοστασίου Astrasol, διεξήγαγε την υπό κρίση επιδημιολογική μελέτη. Αυτή στηρίχτηκε σε ανώνυμα δεδομένα που του παρασχέθηκαν εθελοντικά από τα ιατρικά πιστοποιητικά περιοίκων του εργοστασίου Astrasol που έπασχαν από διάφορες μορφές καρκίνου. Λήφθηκαν επίσης στοιχεία από το αρχείο καρκίνου που διατηρείται στο Υπουργείο Υγείας για τα χρόνια 1998-2008. Η λήψη των συγκαταθέσεων, συλλογή των ιατρικών πιστοποιητικών και η καταγραφή των κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή πλησίον του εργοστασίου Astrasol, έγινε από τον καθηγητή Δρα Μακρή (Μ.Ε.8) και παραχωρήθηκαν στον μάρτυρα για μελέτη και επιδημιολογική ανάλυση.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρει στη μελέτη του ότι το διχλωρομεθάνιο είναι δυνητικά καρκινογόνος ουσία για τον άνθρωπο και έχει συσχετιστεί με τον καρκίνο των πνευμόνων, του ήπατος και παγκρέατος σε πειραματόζωα. Ελεγχόμενες μελέτες ασθενών, παρουσίασαν συσχέτιση της έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο με τον καρκίνο του εγκεφάλου, του μαστού και του παχέος εντέρου. Ειδικά ο κίνδυνος καρκίνου του εγκεφάλου ήταν αυξημένος με την πιθανότητα έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο, την διάρκεια έκθεσης και την μέση ένταση έκθεσης.

Μια ανασκόπηση 25 επιδημιολογικών μελετών που δημοσιεύθηκε το 2011 και που εστιάστηκε στα είδη καρκίνου που μπορεί να συσχετίζονται με το διχλωρομεθάνιο, έδειξε ότι υπήρχε χαμηλή συσχέτιση με αυξημένο κίνδυνο για καρκίνο του πνεύμονα, ενώ τρεις μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες για μη Hogging’s λέμφωμα στην Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες, παρατήρησαν αυξημένο κίνδυνο καρκίνου μετά από έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Μικρές σχετικά μελέτες, έδειξαν αυξημένο κίνδυνο για πιο σπάνιες μορφές καρκίνου, όπως του εγκεφάλου και του αιμοποιητικού συστήματος.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, το εργοστάσιο της Astrasol εξέπεμπε από τα φουγάρα του διχλωρομεθάνιο R40 τουλάχιστον από το 1994 μέχρι και το 2009, δηλαδή για 16 συνεχόμενα χρόνια. Μετρήσεις που έγιναν από το Τμήμα Επιθεώρησης του Υπουργείου Εργασίας δυνάμει του Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμου του 2002, κατέδειξαν ότι οι εκπομπές αυτές σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις, υπερέβαιναν τα επιτρεπτά όρια για την υγεία των ανθρώπων.

Ακολούθως αναφέρεται η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε στην υπό κρίση έρευνα. Έγινε αναδρομική συγκριτική πληθυσμιακή μελέτη που περιλάμβανε την ομάδα ασθενών με διάφορες μορφές καρκίνου σε ακτίνα 500 μέτρων από το εργοστάσιο της Astrasol. Λήφθηκαν επίσης στατιστικά στοιχεία για τους ασθενείς με καρκίνο που δηλώθηκαν στο αρχείο καρκίνου του Υπουργείου Υγείας για τις κοινότητες Λατσιών, Αγλαντζιάς, Αγίου Δομετίου και Επαρχίας Λευκωσίας για 11 συνεχόμενα χρόνια, ήτοι από το 1998 μέχρι το 2008. Η πληθυσμιακή περιοχή γύρω από το εργοστάσιο Astrasol καθορίστηκε και περιορίστηκε για πρακτικούς λόγους αλλά και για λόγους ακριβούς καθορισμού του πληθυσμού στους ταχυδρομικούς τομείς (ΤΤ) των Λατσιών 2220 και 2221. Η επιλογή των περιοχών για σύγκριση στηρίχθηκε σε πληθυσμιακά δεδομένα του 2008 για περιοχές που είχαν παρόμοιο ή ενδιάμεσο αριθμό κατοίκων, όπως και παρόμοιες οικιστικές περιοχές, δηλαδή Λατσιά και Αγλαντζιά. Ο Άγιος Δομέτιος χρησιμοποιήθηκε ως ανεξάρτητη περιοχή τόσο πληθυσμιακά όσο και οικιστικά και η επαρχία Λευκωσίας ως περιοχή αναφοράς για όλες τις υπό σύγκριση περιοχές. Η πληθυσμιακή σύνθεση του 2008 ήταν

Λατσιά 15950, Αγλαντζιά 20416, Άγιος Δομέτιος 12356 και περιοχή Astrasol 2111.

Γύρω από το εργοστάσιο της Astrasol, καταγράφηκαν από το 1985 μέχρι το 2011 με τη γραπτή συγκατάθεση των ιδίων των ασθενών και επιβεβαιώθηκαν με πιστοποιητικό του θεράποντος ιατρού τους, 82 περιστατικά διαφορετικών καρκίνων. 32 περιστατικά ή ποσοστό 37,8% εξαιρέθηκαν από την παρούσα μελέτη επειδή επεσυνέβησαν εκτός της υπό εξέταση χρονικής περιόδου, δηλαδή είτε πριν το 1998 ή μετά το 2008. Άλλα 8 περιστατικά ήτοι το 9,8% του συνολικού αριθμού εξαιρέθηκαν επειδή δεν ανήκαν στους ταχυδρομικούς τομείς 2220 και 2221 των Λατσιών παρόλο που γειτνίαζαν με το εργοστάσιο και βρισκόντουσαν σε ακτίνα λιγότερη των 500 μέτρων από αυτό. Συνολικά για τη στατιστική μελέτη, συμπεριελήφθησαν μόνο τα 40 από τα 82 καταγραμμένα περιστατικά καρκίνου ήτοι 48,8% που τηρούσαν απόλυτα τα κριτήρια της συγκριτικής χρονικής περιόδου και τα απόλυτα πληθυσμιακά κριτήρια που τέθηκαν. Όλα τα στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν ήταν πλήρως ανώνυμα και είχαν την προηγούμενη γραπτή συγκατάθεση των ασθενών.

Από τα 40 περιστατικά που περιλήφθηκαν στη μελέτη οι 17 ασθενείς ήταν άντρες (42,5%) και οι 23 ήταν γυναίκες (57,5%). Από απόψεως ηλικίας το νεαρότερο άτομο ήταν 14 ετών και το γηραιότερο 91 ετών, ενώ η μέση ηλικία ήταν 73,8 ετών.

Τα περιστατικά καρκίνου που κατέγραψε η μελέτη, τοποθετήθηκαν σε τοπικό χάρτη ώστε να καταδειχθεί πιθανή εγγύτητα τους προς το εργοστάσιο της Astrasol. Τα πληθυσμιακά στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν λήφθηκαν από το αρχείο πληθυσμού της Κυπριακής Δημοκρατίας και στηρίζονταν στις απογραφές του 2001 και 2011.

Η μέθοδος σύγκρισης περιλάμβανε την αναγωγή των διαφόρων κατηγοριών καρκίνου στην ετήσια επίπτωση, δηλαδή τα ετήσια νέα κρούσματα ανά 100,000 πληθυσμού στις καθορισθείσες γεωγραφικές περιοχές από το 1998 μέχρι το 2008. Στη μελέτη έγινε σύγκριση μόνο εκείνων των τύπων καρκίνου που καταγράφηκαν στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο Astrasol και όχι όλων των τύπων που δηλώθηκαν την ίδια περίοδο στο αρχείο καρκίνου του Υπουργείου Υγείας. Αυτό σημαίνει στην πράξη ότι το πιθανότερο είναι να είχαν δηλωθεί περισσότεροι καρκίνοι στο αρχείο καρκίνου του Υπουργείου Υγείας από όσους έχουν μετάσχει εθελοντικά σε αυτή τη μελέτη.

Τα αποτελέσματα της στατιστικής ανάλυσης, έδειξαν ότι έξι κρούσματα ήτοι το 15% των καταγραφέντων κρουσμάτων καρκίνου στην υπό εξέταση περίοδο 1998 – 2008, ήταν εργαζόμενοι στο εργοστάσιο Astrasol ως ακολούθως:

• 2 περιστατικά λευχαιμίας,

• 1 περιστατικό λεμφώματος,

• 1 περιστατικό καρκίνου του εγκεφάλου,

• 1 περιστατικό καρκίνου του παγκρέατος, και  1 περιστατικό καρκίνου του πνεύμονα.

Στη συνέχεια, παρατίθεται στην έκθεση, αναλυτική κατάσταση των 82 καταγραφέντων κρουσμάτων καρκίνου γύρω από την περιοχή του εργοστασίου Astrasol με λεπτομέρειες ως προς το φύλο, την ηλικία και το είδος του καρκίνου.

Ακολούθως, παρατίθεται αναλυτική κατάσταση των καταγραφέντων κρουσμάτων καρκίνου αποκλειστικά στους ΤΤ 2221 και 2220, γύρω από το εργοστάσιο Astrasol από το 1998 μέχρι και το 2008.

Για να γίνει αξιόπιστη σύγκριση, έγινε στάθμιση των κρουσμάτων ανά περιοχή με αναγωγή της ετήσιας επίπτωσης (αριθμός νέων κρουσμάτων) του κάθε είδους ξεχωριστά ανά 100,000 πληθυσμού για τα έτη 1998 μέχρι 2008, χρονική περίοδο κατά την οποία το εργοστάσιο Astrasol λειτουργούσε.

Όταν συνυπολογίστηκαν και σταθμίστηκαν όλοι οι υπό εξέταση τύποι καρκίνου βρέθηκε πως ο ετήσιος μέσος όρος επίπτωσης για τα έτη 1998 – 2008 στην περιοχή Astrasol είναι 216,6 ανά 100.000 πληθυσμού και είναι ο χαμηλότερος από όλες της υπό σύγκριση περιοχές. Παρουσιάζει μια σημαντική αύξηση το 2004 φθάνοντας στα 446 κρούσματα ανά 100.000 κατοίκους χωρίς όμως αυτή η τάση να συνεχίζεται. Επιπρόσθετα και όλος ο Δήμος Λατσιών βρέθηκε να έχει μία επίπτωση λίγο πιο κάτω από το μέσο όρο για την επαρχία Λευκωσίας δηλαδή 270,6/100.000 σε σύγκριση με 305,4/100.000. Αυτό σημαίνει ότι αν κάποιος ζει στα Λατσιά έχει μικρότερη πιθανότητα να προσβληθεί από οποιοδήποτε καρκίνο παρά αν ζούσε στον Άγιο Δομέτιο ή ακόμη και στην Αγλαντζιά. Τονίζεται όμως ότι παρά τα λίγα κρούσματα στα Λατσιά, αυτά στην πλειοψηφία τους συνδέονται άμεσα με την εγγύτητα τους με το εργοστάσιο Astrasol.

Στη συνέχεια, παρατίθεται συγκεντρωτικός πίνακας για τα κρούσματα ξεχωριστών ειδών καρκίνου για την ίδια περίοδο. Σε σχέση με τον καρκίνο του μαστού δεν υπάρχει γενική σημαντική αύξηση. Σε αντίθεση με την περιοχή του εργοστασίου Astrasol όπου εντοπίζονται αυξημένα κρούσματα καρκίνου του μαστού ήτοι 59,7/100.000 σε σύγκριση με όλα τα Λατσιά που βρίσκονται σε πιο χαμηλά επίπεδα ήτοι 47,9/100.000 αλλά και σε σύγκριση με όλες τις υπό εξέταση περιοχές.

Όσον αφορά τα λεμφώματα δεν έγινε στατιστική ανάλυση επειδή η αύξηση των κρουσμάτων λεμφώματος στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol ήταν περιθωριακή. Η χαρτογράφηση όμως των λεμφωμάτων κατέδειξε άμεση εγγύτητα με το εργοστάσιο Astrasol. Επίσης η χαρτογράφηση των κρουσμάτων λευχαιμίας, κατέδειξε άμεση εγγύτητα των πλείστων κρουσμάτων λευχαιμίας με το εργοστάσιο Astrasol.

Στατιστική ανάλυση των κρουσμάτων καρκίνου του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος, επιβεβαίωσε την πολύ σημαντική στατιστικά αύξηση των κρουσμάτων στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol. Επίσης η χαρτογράφηση κατέδειξε άμεση εγγύτητα με το εργοστάσιο Astrasol στις πλείστες περιπτώσεις καρκίνου. Επιπρόσθετα, στατιστική στάθμιση των κρουσμάτων καρκίνου του εγκεφάλου κατά ηλικία στην περιοχή του εργοστασίου της Astrasol, καταδεικνύει σημαντική αύξηση των κρουσμάτων και κατά ηλικία.

Η αύξηση κρουσμάτων καρκίνου των πνευμόνων για την υπό εξέταση περίοδο ήταν περιθωριακή και για αυτό δεν έγινε στατιστική ανάλυση. Επίσης, παρά την αυξημένη επίπτωση καρκίνου του παγκρέατος στην περιοχή του εργοστασίου της Astrasol, η ανάλυση έδειξε πως αυτή δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Η γεωγραφική όμως κατανομή δείχνει ότι τα κρούσματα καρκίνου του παγκρέατος, έχουν άμεση εγγύτητα με το εργοστάσιο της Astrasol.

Τα κρούσματα καρκίνου του παχέος εντέρου ήταν εμφανώς μειωμένα και δεν ενδείκνυτο οποιαδήποτε στατιστική ανάλυση. Το ίδιο ισχύει και για τα κρούσματα καρκίνου του προστάτη. Κρούσματα άλλων μορφών καρκίνου δεν αξιολογήθηκαν λόγω μεταξύ άλλων του μικρού και σποραδικού αριθμού τους, στην υπό εξέταση περιοχή κατά τη χρονική περίοδο 1998-2008.

Στη συνέχεια, παρατίθενται τα συμπεράσματα της μελέτης αφού λήφθηκε υπόψη η εκπομπή διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol στη γύρω περιοχή, τα καταγραφέντα κρούσματα καρκίνου στην υπό εξέταση περιοχή και η στατιστική σύγκριση τους με άλλες περιοχές. Διαπιστώθηκαν τα πιο κάτω:

1. Σημαντικά αυξημένα κρούσματα καρκίνου του εγκεφάλου και κεντρικού νευρικού συστήματος με βεβαιότητα 99.9% σε σύγκριση με τις υπόλοιπες υπό εξέταση περιοχές. Το ίδιο επιβεβαιώνει και η στατιστική στάθμιση των κρουσμάτων κατά ηλικία. Το εν λόγω εύρημα, χαρακτηρίζεται στην έκθεση ως πολύ σημαντικό επειδή συμφωνεί με άλλες μελέτες που καταδεικνύουν επιδημιολογική σύνδεση του σπανίου αυτού καρκίνου με έκθεση στο διχλωρομεθάνιο.

2. Παρόλη την αυξημένη επίπτωση καρκίνου του παγκρέατος στην περιοχή του εργοστασίου, η ανάλυση έδειξε ότι αυτή δεν ήταν στατιστικά σημαντική. Η γεωγραφική κατανομή όμως, δείχνει μεγάλη εγγύτητα με το εργοστάσιο της Astrasol. Επίσης, διαπιστώθηκε αυξημένη επίπτωση κρουσμάτων καρκίνου του εγκεφάλου και καρκίνου του παγκρέατος με τα κρούσματα καρκίνου του εγκεφάλου να είναι και στατιστικά σημαντικά αυξημένα ενώ του καρκίνου του παγκρέατος να είναι συγκριτικά αυξημένα στην περιοχή Astrasol.

3. Η χαρτογράφηση όλων των ειδών καρκίνου στην περιοχή κατέδειξε ότι πλείστοι από αυτούς ήτοι το 70%, βρίσκονταν γεωγραφικά σε μεγάλη εγγύτητα με το εργοστάσιο Astrasol και πολύ λιγότεροι προς την περίμετρο των 500 μέτρων.

4. Σημαντικό εύρημα ήταν ότι έξι κρούσματα ήτοι 15%, ήταν εργαζόμενοι στο εργοστάσιο Astrasol. Πρόκειται για δύο περιστατικά λευχαιμίας, ένα περιστατικό λεμφώματος, ένα περιστατικό καρκίνου του εγκεφάλου, ένα περιστατικό καρκίνου του παγκρέατος και ένα περιστατικό καρκίνου του πνεύμονα. Τα ευρήματα αυτά συμφωνούν με ευρήματα παρόμοιων μελετών, για επαγγελματική έκθεση στο διχλωρομεθάνιο.

5. Στη χαρτογράφηση των περιστατικών καρκίνου του μαστού φάνηκε πως 10 από τα 16 ήτοι 62.5% βρίσκονται σε απόσταση λιγότερη των

100 μέτρων από το εργοστάσιο. Επιπλέον, η χαρτογράφηση έδειξε

σημαντική εγγύτητα των κρουσμάτων λευχαιμίας στην υπό εξέταση περιοχή.

6. Από τα 12 συνολικά κρούσματα καρκίνου του εγκεφάλου και κεντρικού νευρικού συστήματος που καταγράφηκαν σε όλες τις περιοχές των Λατσιών κατά την υπό εξέταση περίοδο, τα 10 κρούσματα καταγράφηκαν στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol και 7 από αυτά στην αποκλειστική περιοχή του TT 2220 και 2221.

Τα στοιχεία αυτά, καταδεικνύουν ότι τα κρούσματα καρκίνου στην υπό κρίση περιοχή συνδέονται με την έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Στην κατάληξη αυτή, η μελέτη οδηγήθηκε και σε συνδυασμό με τα πιο κάτω:

• Αριθμός επιδημιολογικών ερευνών, καταδεικνύει ότι η επαγγελματική έκθεση στο διχλωρομεθάνιο συνδέεται με την εμφάνιση ορισμένων ειδών καρκίνου, όπως του εγκεφάλου, του νευρικού συστήματος, της λευχαιμίας, του μαστού, των πνευμόνων και του ήπατος ενώ ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον καρκίνο (IARC), κατατάσσει το διχλωρομεθάνιο στις δυνητικά καρκινογόνες ουσίες για τους ανθρώπους (ομάδα 2Α).

• Μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες για Λέμφωμα στην Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες, παρατήρησαν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης Λεμφώματος μετά από έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Μικρές σχετικά μελέτες, έδειξαν αυξημένο κίνδυνο για πιο σπάνιες μορφές καρκίνου, όπως του εγκεφάλου και του αιμοποιητικού συστήματος.

• Από τις μετρήσεις του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, του Υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, οι πλείστες όσες εκπομπές διχλωρομεθανίου ήταν σημαντικά πάνω από τα διεθνώς επιτρεπόμενα όρια.

• Το εργοστάσιο Astrasol λειτουργούσε χωρίς ειδική αδειοδότηση σχετικά µε τις εκπομπές τοξικών ουσιών από της ίδρυσή του μέχρι και το 2009.

• Η ετήσια κατανάλωση διχλωρομεθανίου όπως συμπεραίνεται από την καταγραμμένη κατανάλωση το 2003, 2004 και 2005, θα πρέπει να ήταν κατά μέσον όρο µε τους πιο συντηρητικούς υπολογισμούς 7,000 κιλά τον χρόνο. Επομένως αν κανείς υπολογίσει ότι το εργοστάσιο αυτό χρησιμοποιούσε την ουσία αυτή για τουλάχιστον για 16 συνεχόμενα χρόνια, η συνολική ποσότητα που χρησιμοποιήθηκε υπολογίζεται να ξεπερνά τις 110,000 κιλά (ή τους 110 τόνους) διχλωρομεθανίου. Αυτός ο υπολογισμός συμφωνεί και µε τον υπολογισμό της μελέτης του Δρ. Γιάννη Φεσά (2006).

• Η ελλιπής και µη τακτική παρακολούθηση των εκπομπών του εργοστασίου από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, οδηγεί στο συμπέρασμα ότι αρκετή από την χρησιμοποιούμενη ποσότητα, ρύπαινε ανεξέλεγκτα και διαχρονικά την παρακείμενη οικιστική περιοχή µε ότι αυτό συνεπάγεται.

• Στατιστική ανάλυση όλων των τύπων καρκίνου μαζί (Πίνακας 6.4), µε την εφαρμογή του χ2 - test και του t-test, (που έδωσαν τα ακόλουθα αντίστοιχα αποτελέσματα: ρ= 0,00000000821 και t Stat -3Α97), επιβεβαιώνει ότι η παρατηρούμενη επίπτωση των κρουσμάτων καρκίνου, είναι ανεξάρτητη για την κάθε υπό εξέταση περιοχή. Επομένως, οποιεσδήποτε αυξήσεις στα διάφορα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol, οφείλονται αποκλειστικά στις ιδιάζουσες συνθήκες που επικρατούσαν στην περιοχή αυτή.

• Ο ετήσιος μέσος όρος επίπτωσης (1998-2008) στην περιοχή Astrasol είναι 216,6/100,000 πληθυσμού και χαρακτηρίζεται ως ο χαμηλότερος από όλες τις υπό σύγκριση περιοχές. Εντούτοις σε αντίθεση με ότι συνέβαινε και με τον Δήμο Λατσιών όπου ήταν η ασφαλέστερη στατιστικά περιοχή, τα νέα κρούσματα καρκίνου συνδέονται αποκλειστικά με την γεωγραφική περιοχή του εργοστασίου.

Το γενικό και σημαντικό συμπέρασμα σύμφωνα με την έκθεση, είναι πως όλα τα αυξημένα κρούσματα καρκίνου που καταγράφηκαν στην περιοχή Astrasol όπως και εκείνα που συνέβησαν στου εργαζομένους στο εργοστάσιο Astrasol), συνδέονται επιδημιολογικά με τις εκπομπές ή την έκθεση σε διχλωρομεθάνιο.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι δεν υπάρχει κατά τον Νόμο της Κυπριακής Δημοκρατίας που διέπει τις ιατρικές ειδικότητες, καθορισμένη Ειδικότητα Επιδημιολόγου. Υπάρχει όμως ειδικότητα Υγιεινολογίας. Ένας από τους βασικούς κορμούς που περιλαμβάνει η Υγιεινολογία, είναι η Επιδημιολογία και ένας Υγιεινολόγος, δεν μπορεί να είναι Υγιεινολόγος εάν δεν έχει στον κορμό των σπουδών του, την Επιδημιολογία. Ο ίδιος έχει όπως είπε master of Arts στο πανεπιστήμιο του Leeds για Health Services Studies, το οποίο περιλαμβάνει και Υγιεινολογία. Δεν έχει ακαδημαϊκό τίτλο στην επιδημιολογία αλλά έχει στην υγιεινολογία που περιλαμβάνει κατά την άποψη του και την επιδημιολογία.

Για την μελέτη, ο Δρ. Μακρής συνέλεξε όλα τα στοιχεία. Ο ίδιος δεν ασχολήθηκε με τα προσωπικά δεδομένα των κρουσμάτων. Αναφέρθηκε σε μετρήσεις του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας στον ατμοσφαιρικό αέρα που δεν συμπεριλαμβάνονται όμως στην μελέτη του. Είναι η θέση του ότι το διχλωρομεθάνιο δεν έπρεπε να εκπέμπεται καθόλου σε κατοικημένες περιοχές. Σημείωσε δε ότι το εργοστάσιο εξέπεμπε ανεξέλεγκτα επί 16 χρόνια, διχλωρομεθάνιο σε οικιστική περιοχή. Έχει υπολογισθεί ότι εξέπεμπε γύρω στους 110 τόνους διχλωρομεθάνιο στα 16 χρόνια. Πρόκειται κατά τον μάρτυρα για τεράστια ποσότητα αν ληφθεί υπόψη ότι επρόκειτο για κατοικημένη περιοχή. Και αυτή είναι με συντηρητικούς υπολογισμούς γιατί πήρε το χαμηλότερο ποσοστό, που αναφέρεται στην έκθεση του Υπουργείου Εργασίας. Από την άλλη, έγινε χαρτογράφηση των περιστατικών καρκίνου και αυτό δείχνει ότι τα περισσότερα ήταν σε απόσταση λιγότερο από 100 μέτρα από το εργοστάσιο που είναι μέσα στα σίγουρα πλαίσια με βάση άλλες μελέτες, άλλα μοντέλα διασποράς ότι μπορεί να επηρεάσει τον πληθυσμό.

Σε σχέση με την συγκριτική μελέτη, πήρε περιοχές οι οποίες είτε ήταν πολύ όμοιες με τα Λατσιά όπως είναι η Αγλαντζιά και επίσης που ήταν ανόμοιες, όπως ήταν ο Άγιος Δομέτιος και ολόκληρη την Λευκωσία στο σύνολο της. Με αυτόν τον τρόπο εφαρμόστηκε στατιστική μέθοδος το T - Test, η οποία μπορεί να ξεχωρίσει κατά πόσο η κάθε περιοχή δεν επηρεάζεται από την άλλη όσον αφορά αυξομείωση σε γεγονότα. Επομένως, είναι πεπεισμένος ότι παρόλο που δεν είχε ξεχωριστό ερωτηματολόγιο σε κάθε κρούσμα καρκίνου για άλλους παράγοντες, είχε εντούτοις μια σύγκριση αρκετά ισχυρή.

Όσον αφορά τον χρόνο έκθεσης στο διχλωρομεθάνιο, υποστήριξε ότι δεν σημαίνει ότι πρέπει να ήταν και τα 16 χρόνια εκεί τα θύματα. Πρόκειται για κατοίκους της περιοχής γύρω από το εργοστάσιο Astrasol, το οποίο εξέπεμπε για 16 χρόνια. Και να μην ήταν όλα τα χρόνια εκεί τα θύματα, δεν σημαίνει ότι δεν έχουν εκτεθεί. Γεγονός παραμένει κατά τον μάρτυρα ότι βρήκε στην περιοχή μια τεράστια διαφορά όσον αφορά τους καρκίνους του εγκεφάλου. Παρέπεμψε δε στην μονογραφία που κατέθεσε για το διχλωρομεθάνιο (τεκμ.55), σύμφωνα με την οποία δεν έχει ακόμα καθοριστεί πόσος χρόνος χρειάζεται κάποιος να εκτεθεί στο διχλωρομεθάνιο για να πάθει καρκίνο του εγκεφάλου. Όμως, έχει συνδεθεί ο καρκίνος του εγκεφάλου με το διχλωρομεθάνιο, τουλάχιστον επιδημιολογικά. Ήταν δε η θέση του ότι και να μην γνώριζε πόσα χρόνια έμενε εκεί το κάθε θύμα ξεχωριστά δεν επηρεάζει το αποτέλεσμα της μελέτης του.

Δέχθηκε ότι δεν είναι στατιστικολόγος. Έχει όμως ασκήσει επιδημιολογία από το 1982, ήτοι εδώ και 35 χρόνια. Ισχυρίστηκε ότι μέρος της εκπαίδευσης στην επιδημιολογία είναι και βασικές μέθοδοι Στατιστικής. Και τουλάχιστον ένας επιδημιολόγος, πρέπει να ξέρει να αναλύει ορισμένα στοιχειώδη στατιστικά, που χρησιμοποιεί η επιδημιολογία.

Η συγκριτική μελέτη κατά τον μάρτυρα, περιλάμβανε περιοχές που είναι παρόμοιας πληθυσμιακής σύνθεσης, ακόμα και κοινωνικής τάξης. Π.χ. τα Λατσιά με την Αγλαντζιά έχουν πάρα πολλές ομοιότητες. Αυτό σημαίνει ότι οι κάτοικοι έχουν παρόμοιες συνθήκες διαβίωσης, που είναι ένας τρόπος για να μειώσει το ενδεχόμενο επηρεασμού από άλλους γενεσιουργούς παράγοντες του καρκίνου. Επιπλέον, οι τύποι των καρκίνων που βρέθηκαν σημαντικά αυξημένοι στατιστικά και συγκριτικά με τις άλλες περιοχές, ήταν σπάνιοι καρκίνοι που δεν έχουν ως υπόβαθρο άλλους γενεσιουργούς παράγοντες όπως το κάπνισμα και η διατροφή αλλά σχετίζονταν με την έκθεση σε τοξικές ουσίες όπως το διχλωρομεθάνιο όπως συμβαίνει πχ με τον καρκίνο του εγκεφάλου.

Όσον αφορά την διασπορά του διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα, ο μάρτυρας παρέπεμψε σε μαρτυρίες κατοίκων ότι οσφραίνονταν το διχλωρομεθάνιο που εξέπεμπε το εργοστάσιο στην ατμόσφαιρα και αυτό δεν το απορρίπτει πλήρως ο κύριος Φεσάς στα συμπεράσματα του. Ήταν η θέση του ότι με βάση τη διεθνή βιβλιογραφία, όταν το κοινό οσφραίνεται την ουσία διχλωρομεθάνιο, σημαίνει ότι αυτή βρίσκεται πάνω από τα επιτρεπτά όρια.

Δεν διερευνήθηκε το μέγεθος της διασποράς του διχλωρομεθανίου γιατί όταν έγινε η μελέτη, το εργοστάσιο είχε ήδη κλείσει. Επιλέχθηκε όμως η ακτίνα των 500 μέτρων με βάση τα πρότυπα διεθνών μελετών.

Λήφθηκε επίσης υπόψη το μέγεθος του πληθυσμού και αφαιρέθηκαν τα 42 από τα 82 περιστατικά γιατί ήταν εκτός των υπό εξέταση ταχυδρομικών τομέων ή ήταν πριν το 1998 που διαγνώστηκαν με καρκίνο ή μετά το 2008. Παρόλο που το εργοστάσιο λειτουργούσε το 2009, εντούτοις δεν υπήρχαν στοιχεία από το Αρχείο Καρκίνου του Υπουργείου Υγείας ώστε να μπορούσαν να προβούν σε σύγκριση. Επιπλέον, η απουσία ερωτηματολογίου για τους εξεταζόμενους, απαλείφθηκε σε μεγάλο βαθμό μέσω της συντηρητικής μελέτης

Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι έγιναν πολλές μελέτες και για διχλωρομεθάνιο ειδικά που στηρίχθηκαν απλά και μόνο σε στοιχεία που αφορούν θνησιμότητα, δηλαδή με καθαρή συλλογή στοιχείων από τα πιστοποιητικά θανάτων ατόμων, τα οποία εργάστηκαν σε εργοστάσια και σε άλλους χώρους όπου υπήρχε διχλωρομεθάνιο.

Σημασία έχει κατά τον μάρτυρα ότι στην περίπτωση μας, η μελέτη έγινε με βάση τα στοιχεία που ήταν διαθέσιμα αλλά δεν παύει από του να έχει ένα αποτέλεσμα που είναι σημαντικό. Αυτό που μετρά, είναι ότι το αποτέλεσμα δείχνει κάποια σημαντικά στοιχεία στατιστικά αυξημένων κρουσμάτων καρκίνου που επιδημιολογικά συνδέονται με μια πηγή, το διχλωρομεθάνιο, που έχει την δυνατότητα να προκαλέσει καρκίνο. Το γεγονός ότι δεν λήφθηκαν όλα τα περιστατικά υπόψη καθώς επίσης και το ότι η έρευνα έγινε σε εθελοντική βάση που σημαίνει ότι πιθανόν να υπάρχουν και άλλα άτομα τα οποία δεν θέλησαν να δηλώσουν συμμετοχή, ενισχύει ακόμα περισσότερο το εύρημα ότι είχαμε συγκεκριμένους καρκίνους με πολύ ψηλά ποσοστά στην περιοχή.

Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε στην συνέχεια ότι για τον ίδιο ως επιστήμονα, οι δύο μετρήσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας δεν ήταν αρκετές να καταδείξουν ότι υπήρχε ασφάλεια στον πληθυσμό για ένα υλικό που εκπεμπόταν για 16 και πλέον χρόνια. Εξ’ άλλου, τα όρια εκπομπής αναπροσαρμόζονται από καιρού εις καιρόν ανάλογα με τις καινούργιες επιστημονικές μελέτες. Ανέφερε επίσης ότι κατά τις δύο πιο πάνω μετρήσεις δεν υπήρχαν σε ισχύ καθορισμένα όρια για αστικές περιοχές. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, αναφέρεται σε όριο για εργαζόμενους σε περιβάλλον με διχλωρομεθάνιο και όχι σε όρια για τον γενικό πληθυσμό.

Σήμερα, όλο και περισσότερο φαίνεται ότι αυτή η ουσία δημιουργεί πρόβλημα, πολύ μεγαλύτερο από ότι θεωρείτο την εποχή εκείνη. Αλλά και ανεξαρτήτως ορίων, για τον ίδιο τον μάρτυρα, το ερώτημα είναι αν πράγματι αυτή η ουσία επηρέασε τους κατοίκους της περιοχής γύρω από το εργοστάσιο. Και η άποψη του είναι ότι επηρέασε για τους λόγους που ανέπτυξε αναλυτικά στην μελέτη του.

Ο μάρτυρας δέχθηκε ότι οι περισσότερες μελέτες για το διχλωρομεθάνιο αφορούν εργαζομένους και όχι τον γενικό πληθυσμό. Αυτό γιατί κατά την άποψη του, στα περισσότερα ευνοούμενα κράτη δεν υπάρχουν εργοστάσια που να εκπέμπουν τέτοιου είδους ουσίες μέσα σε κατοικημένες περιοχές. Υπάρχουν παρόλα αυτά και μελέτες που δεν αφορούν εργαζομένους αλλά άτομα που εκτέθηκαν στην ουσία αυτή. Υπενθύμισε ότι το διχλωρομεθάνιο χρησιμοποιείται ως διαλυτικό και σε άλλες χρήσεις. Αναφέρθηκε ειδικά στα τυπογραφεία για τον καθαρισμό μηχανών από το μελάνι. Είναι εκεί που οι τελευταίες μελέτες, έχουν δείξει τεράστια συχνότητα καρκίνου των χολαγγείων και του ήπατος.

Κατά τον μάρτυρα, σίγουρα υπάρχουν αναπάντητα ερωτήματα σε σχέση με το διχλωρομεθάνιο. Όμως στην δική του έρευνα, παρά τα περιοριστικά δεδομένα που είχε, προέκυψαν σημαντικά ευρήματα που όφειλε να τα παρουσιάσει.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον καρκίνο του εγκεφάλου που θεωρείται σπάνιος. Βρήκε δυσανάλογα ψηλό αριθμό καρκίνων του εγκεφάλου στην περιοχή, ήτοι 11 κρούσματα. Από αυτά, μόνον 2 ήταν σε απόσταση μεγαλύτερη των 200 μέτρων από το εργοστάσιο. Τα 9 ήταν σε μικρότερη απόσταση των 200 μέτρων, το δε ένα αφορούσε εργαζόμενο εντός του εργοστασίου.

Ο καρκίνος του εγκεφάλου είναι κατά τον μάρτυρα σπανιότατος σχετικά με άλλους καρκίνους και όταν δίδεται η σταθμισμένη αναλογία φαίνεται και από την γραφική παράσταση ότι στην εξεταζόμενη περιοχή, είναι πολλαπλάσια τα κρούσματα. Το γεγονός αυτό δεν μπορεί κατά τον μάρτυρα να δικαιολογηθεί από άλλη αιτία πλην της έκθεσης στο διχλωρομεθάνιο. Ακόμα και να αφαιρούσε 1 ή 2 άτομα που πιθανόν να εργάζονταν σε τυπογραφεία και πάλιν το στατιστικό αποτέλεσμα δεν θα άλλαζε. Τόνισε δε ότι τα κριτήρια που έθεσε ήταν μεν περιορισμένα, αλλά ταυτόχρονα ήταν και αυστηρά για να αποφευχθούν οι πιθανότητες λάθους.

Στην επανεξέταση, επανέλαβε ότι οι δύο μετρήσεις που έκανε το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, είναι ανεπαρκείς. Σε τέτοιου είδους τοξικά υλικά θα έπρεπε ο έλεγχος να είναι συνεχής. Επιπλέον, η εποχή των μετρήσεων που ήταν χειμώνας, Νοέμβριος και Δεκέμβριος δεν ήταν ο κατάλληλος. Μετρήσεις Απρίλιο και Σεπτέμβριο όπου συνήθως επικρατεί σκόνη και υγρασία στην ατμόσφαιρα, πιθανόν να έδιναν άλλα αποτελέσματα.

Μ.Ε.10 Γιώργος Περδίκης

Ο Βουλευτής του Κινήματος Οικολόγων Γιώργος Περδίκης, κατέθεσε ως Μ.Ε.10. Στην γραπτή του δήλωση (έγγραφο 6), αναφέρει ότι το Κίνημα Οικολόγων και ο ίδιος προσωπικά, ασχολήθηκαν με το ζήτημα της ρυπογόνου βιομηχανίας Astrasol. Tο εν λόγω θέμα, ενεγράφη στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας και εξετάστηκε σε συνεδρία ημερ. 11.2.2010. Μεταξύ άλλων, είχε κληθεί να παρευρεθεί και ο επηρεαζόμενος ιδιοκτήτης του εργοστασίου Astrasol.

Στην πιο πάνω συνεδρία, ο εναγόμενος 3 Φοίβος Λιασής ως διευθυντής του εργοστασίου, ανέπτυξε προφορικά τις θέσεις του αναφορικά με τις πιθανές επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων από τη λειτουργία του εργοστασίου. Επιπλέον, κατέθεσε γραπτό κείμενο με τις θέσεις του (τεκμ. 58). Στην εν λόγω έκθεση, ο διευθυντής της Astrasol αναφέρει ότι το διχλωρομεθάνιο χρησιμοποιείτο από την πρώτη μέρα έναρξης παραγωγής σόλων το 1975, η οποία αναβαθμίστηκε σταδιακά και το 1983, η παραγωγή απασχολούσε δύο συγκροτήματα με ημερήσια παραγωγή γύρω στα 12.000 ζεύγη.

Σύμφωνα με τον μάρτυρα, προκύπτει από τις δηλώσεις του ιδίου του κ. Φοίβου Λιασή, ότι το εργοστάσιο της Astrasol χρησιμοποιούσε το διχλωρομεθάνιο από το 1975 μέχρι και το 2009, δηλαδή για 34 συνεχή χρόνια. Αρχικά, η παραγωγή διεξαγόταν στο εργοστάσιο στην Καντάρας 5 στα Λατσιά και ακολούθως στην Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά.

Στην πιο πάνω συνεδρία στην οποία συμμετείχε ο μάρτυρας, παρευρέθηκε και ο κ. Ιωνάς Καϊλής (Μ.Ε.8) εκ μέρους της Επιτροπής Αγώνα Καρκινοπαθών Κατοίκων του Δήμου Λατσιών, ο οποίος παρέδωσε γραπτό υπόμνημα (τεκμ. 59). Η εν λόγω επιτροπή καρκινοπαθών, ζήτησε μεταξύ άλλων όπως η Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας εισηγηθεί στον Υπουργό Υγείας, την ανάθεση σε ξένους εμπειρογνώμονες επιδημιολογικής έρευνας για την συγκεκριμένη περιοχή του εργοστασίου της Astrasol.

Ο μάρτυρας κατέθεσε επίσης τα πρακτικά συνεδριάσεων του Δημοτικού Συμβουλίου Λατσιών, ημερ. 8.3.2005 και 8.4.2005 (τεκμ. 60 & 61). Σε αυτά, γίνεται αναφορά στο περιεχόμενο επιστολής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας ημερ. 10.2.2005 προς το Δημοτικό Γραμματέα του Δήμου Λατσιών. Αναφέρεται μεταξύ άλλων στην εν λόγω επιστολή ότι ακόμα και αν πληρούνται τα όρια εκπομπών που καθορίστηκαν στη σχετική άδεια δεν αποκλείεται σε μερικές περιπτώσεις όταν επικρατούν δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες και δεν γίνεται καλή διασπορά των εκπεμπόμενων αερίων να επηρεάζονται οι κάτοικοι των οποίων τα σπίτια εφάπτονται του εργοστασίου. Για το λόγο αυτό, η σύσταση του Τμήματος Εργασίας, είναι να μην χωροθετούνται τέτοιου είδους εγκαταστάσεις εντός κατοικημένων περιοχών.

Από τα πιο πάνω, είναι ξεκάθαρο κατά τον μάρτυρα ότι ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, γνώριζε πολύ καλά ότι η χρήση του διχλωρομεθανίου R40 από το εργοστάσιο της Astrasol, εγκυμονούσε μεγάλο και υπαρκτό κίνδυνο για την υγεία των κατοίκων που διέμεναν πλησίον του εν λόγω εργοστασίου.

Δυστυχώς, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας και ο Δήμος Λατσιών, παρόλο που προσδιορίστηκε ξεκάθαρα ο κίνδυνος που διέτρεχαν οι κάτοικοι της περιοχής από το διχλωρομεθάνιο, για πολλά χρόνια επέδειξαν κατά το μάρτυρα, εγκληματική αδιαφορία και δεν έπραξαν οτιδήποτε για το οριστικό κλείσιμο του εργοστασίου της Astrasol και τη μεταφορά του σε ζώνη κατάλληλη για το είδος των εργασιών που διεξήγαγε. Το ίδιο συμβαίνει και με το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως Λευκωσίας, το οποίο γνώριζε για την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου καθώς επίσης και το ότι το εργοστάσιο της Astrasol, άλλαξε παράνομα τη χρήση του από εργοστάσιο υποδημάτων σε εργοστάσιο μαζικής παραγωγής σόλων. Γνώριζε επίσης ότι λειτουργούσε σε ακατάλληλη για το είδος των εργασιών του βιοτεχνική ζώνη και δίπλα από κατοικίες ενώ έπρεπε να βρίσκεται σε βαριά βιομηχανική ζώνη Α.

Οι πιο πάνω δημόσιοι οργανισμοί και υπηρεσίες, επέδειξαν κατά τον μάρτυρα για αρκετά χρόνια εγκληματική αδιαφορία και δεν έπραξαν οτιδήποτε για τον άμεσο τερματισμό της λειτουργίας του εργοστασίου, γεγονός που επέτρεψε επί πολλά έτη, την ανεξέλεγκτη λειτουργία του δίπλα από κατοικίες απλών ανθρώπων, σκορπώντας τον θάνατο και τον καρκίνο στην περιοχή.

Ο Δήμος Λατσιών αποφάσισε στις 3.6.2009, την κατεδάφιση του εργοστασίου της εναγομένης 5 - Liasis Shoelasts Company Ltd, στην οποία στεγαζόταν το εργοστάσιο της εναγομένης 4 - Astrasol Ltd, υλοποιώντας σχετικό δικαστικό διάταγμα. Όμως η εταιρεία Astrasol στις 29.5.2009, καταχώρησε εναντίον του Δήμου Λατσιών την αγωγή με αρ. 3194/09, με την οποία διεκδικούσε €2.000.000 (τεκμ. 62). Κατέθεσε επίσης και μονομερή αίτηση, ζητώντας απαγορευτικό διάταγμα εναντίον του Δήμου Λατσιών ώστε να μην επεμβαίνει στην περιουσία της (τεκμ. 63). Στις 2.6.2009 και ενώ ο μάρτυρας βρισκόταν στην αίθουσα του Επαρχιακού Δικαστηρίου Λευκωσίας όπου αναμενόταν να δικαστεί η πιο πάνω αίτηση, εμφανίστηκε ο Δήμαρχος Λατσιών με το δικηγόρο του και έκλεισαν την όλη υπόθεση εξώδικα. Εξ’ όσων ο ίδιος ο μάρτυρας αντιλήφθηκε, σε αντάλλαγμα της μη κατεδάφισης του εργοστασίου, η εταιρεία Astrasol αποδέχτηκε να τεθεί το εργοστάσιο υπό την κατοχή του Εφόρου Εταιρειών. Έτσι η εν λόγω αγωγή και αίτηση αποσύρθηκαν την ίδια ημέρα (τεκμ. 64).

Ήταν η άποψη του μάρτυρα ότι η πιο πάνω συμφωνία του Δήμου Λατσιών με την Astrasol, έγινε προκειμένου να δοθεί η ευκαιρία στην Astrasol να υποβάλει σχετικές αιτήσεις στην Πολεοδομία για να καταστήσει εκ των υστέρων νόμιμη τη λειτουργία του εργοστασίου της και αφ’ ετέρου να ζητήσει την έκδοση νέας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Αυτό γιατί κατά τον μάρτυρα, ο Δήμος Λατσιών ένιωθε συνενοχή για την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου.

Έτσι μετά τη διακοπή λειτουργίας του εργοστασίου που περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών, στις 2.6.2009 η ιδιοκτήτρια εταιρεία - εναγόμενη 5, υπέβαλε στην πολεοδομική αρχή δύο πολεοδομικές αιτήσεις. Με την πρώτη, ζητούσε την αλλαγή χρήσης μέρους του εργοστασίου κατασκευής υποδημάτων σε κατασκευή σόλων παπουτσιών. Με τη δεύτερη, ζητούσε άδεια για προσθήκη μεταλλικού στεγάστρου σε υφιστάμενο εργοστάσιο υποδημάτων.

Ενόψει τούτου, το Κίνημα Οικολόγων και οι κάτοικοι της περιοχής, πραγματοποίησαν στις 22.11.2009 μεγάλη εκδήλωση διαμαρτυρίας έξω από το Προεδρικό Μέγαρο και ζήτησαν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, την μετακίνηση του εργοστασίου σε άλλη περιοχή.

Ο Υπουργός Εσωτερικών πληροφόρησε τον μάρτυρα ότι η Πολεοδομική Αρχή απέρριψε και τις δύο αιτήσεις (τεκμ. 65). Τον πληροφόρησε επίσης ότι τυχόν επαναλειτουργία του εν λόγω εργοστασίου για την κατασκευή σόλων υποδημάτων θα ήταν αυθαίρετη και παράνομη. Σημειωνόταν ότι η προτεινόμενη ανάπτυξη θα μπορούσε να χωροθετηθεί μόνο σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α.

Ο μάρτυρας πληροφορήθηκε επίσης ότι μετά που το εργοστάσιο περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών, η εναγομένη 4 εταιρεία Astrasol Ltd υπέβαλε στις 16.9.2009 αίτηση για χορήγηση νέας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Για το γεγονός αυτό, η Υπουργός Εργασίας πληροφόρησε σχετικά το Δήμαρχο Λατσιών με επιστολή της (τεκμ. 66). Ταυτόχρονα, ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, ζήτησε γνωμάτευση από το Γενικό Εισαγγελέα κατά πόσο με βάση τη νομοθεσία πρέπει να προωθηθεί η εξέταση της αίτησης, δεδομένου ότι η εναγομένη 5 εταιρεία Liasis Shoelasts

Company Ltd δεν έχει εξασφαλίσει πολεοδομική άδεια για τη χρήση του εργοστασίου για παραγωγή σόλων. Η Υπουργός Εργασίας σε επιστολή της προς το Δήμαρχο Λατσιών, ημερ. 9.12.2009, αναφέρει ότι ο Γενικός Εισαγγελέας γνωμάτευσε ότι δεν είναι νόμιμο να παραχωρηθεί Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, από τη στιγμή που δεν έχει εξασφαλιστεί πολεοδομική άδεια.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε σε ενέργειες στις οποίες προέβη το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως αναφορικά με την αλλαγή χρήσης του εργοστασίου. Μεταξύ άλλων, στάλθηκε επιστολή στο διευθυντή της εναγομένης 5 Liasis Shoelasts Company Ltd, στην οποία του υποδείχθηκε ότι η χρήση κατασκευής σόλων υποδημάτων δεν καλύπτεται με άδεια και ούτε είναι εφικτή η χρήση πολεοδομικής άδειας, εφόσον έχει διαπιστωθεί ότι σε αυτή την διεργασία, χρησιμοποιείται η ουσία διχλωρομεθάνιο που είναι τοξική και ύποπτη καρκινογένεσης. Κλήθηκε επίσης η εν λόγω εταιρεία να τερματίσει άμεσα την κατασκευή σόλων υποδημάτων. Την συμβούλευσε μάλιστα να εξεύρει άλλο κατάλληλο τεμάχιο γης για την συγκεκριμένη χρήση, μέσα σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α (αυξημένου βαθμού οχληρίας) όπου θα μπορούσε τέτοια χρήση να αδειοδοτηθεί.

Στις 2.6.2009, το εργοστάσιο τέθηκε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών.

Ένα μήνα αργότερα, την 1.7.2009, η Πολεοδομική Αρχή ζήτησε από το Γενικό Εισαγγελέα την λήψη δικαστικών μέτρων εναντίον της εναγομένης 5, έκδοση διατάγματος τερματισμού της αυθαίρετης χρήσης και καθορισμού προθεσμίας μεταστέγασης σε άλλο χώρο, λόγω του ότι η εναγομένη 5 δεν συμμορφώθηκε με την ειδοποίηση επιβολής του Τμήματος Πολεοδομίας στις 19.5.2009, δυνάμει του άρθρου 46 του Περί Πολεοδομίας και Χωροταξίας Νόμου.

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι από όλα τα πιο πάνω, προκύπτει ξεκάθαρα ότι η Πολεοδομική Αρχή παρόλο ότι γνώριζε για την αλλαγή χρήσης και για τις εκπομπές διχλωρομεθανίου δεν πήρε οποιοδήποτε δικαστικό μέτρο, αλλά τρία χρόνια αργότερα και ενώ το εργοστάσιο έκλεισε και τέθηκε υπό την κατοχή του Εφόρου Εταιρειών, αποφάσισε να ζητήσει από το Γενικό Εισαγγελέα την λήψη δικαστικών μέτρων.

Ο μάρτυρας επανέλαβε ότι από τα στοιχεία που κατατέθηκαν στη

Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας στις 8.10.2010 από τον ίδιο τον εναγόμενο 3 Φοίβο Λιασή, το εργοστάσιο της Astrasol δραστηριοποιήθηκε στον τομέα κατασκευής σόλων με τη χρήση διχλωρομεθανίου από το 1975 στο υποστατικό της στην οδό Καντάρας, του οποίου η άδεια οικοδομής αφορούσε την κατασκευή καλαποδιών και αποθήκη. Στη συνέχεια, το 2001-2009 μετέφερε τις εργασίες του στο παρακείμενο εργοστάσιο της εταιρείας Liasis Shoelasts Company Ltd στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4, στα Λατσιά.

Ήταν η άποψη του μάρτυρα ότι ο Δήμος Λατσιών επέδειξε εγκληματική αδιαφορία καθότι ανέχτηκε την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου της Astrasol Ltd από το 1974 μέχρι το 2001 που βρισκόταν στην οδό Καντάρας, χωρίς να λάβει κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον του.

Περαιτέρω, ο Δήμος Λατσιών κατά τη χρονική περίοδο 2001 με 2009 που η Astrasol μεταφέρθηκε στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά και πάλι ανέχθηκε την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου και δεν πήρε κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον της Astrasol Ltd, σχετικά με την παράνομη αλλαγή χρήσης σε εργοστάσιο μαζικής παραγωγής σόλων παπουτσιών, στο οποίο χρησιμοποιείτο η τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο.

Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, ευθύνεται κατά τον μάρτυρα γιατί καθ’ όλη τη διάρκεια της άδειας για εγγραφή διεργασίας που εκδόθηκε στις 3.3.1999 και ίσχυε από 1.7.1999 μέχρι 30.6.2004 δεν προέβη σε καμία μέτρηση σχετικά με την εκπομπή του διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol Ltd, επιδεικνύοντας εγκληματική αδιαφορία για τους κατοίκους, των οποίων οι οικίες εφάπτονταν του εργοστασίου.

Σύμφωνα με τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμο 70/91, η λειτουργία εγγράψιμης διεργασίας κατά τρόπο μη σύμφωνο με το πιστοποιητικό εγγραφής της, είναι ποινικό αδίκημα. Για την εξακρίβωση της τήρησης των όρων, ανατέθηκαν στους επιθεωρητές εργασίας συγκεκριμένες εξουσίες, στην άσκηση των οποίων υποχρεούνταν ανεξαρτήτως παραπόνων από τους περιοίκους. Η θέση του διευθυντή του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας ότι δεν έγιναν μετρήσεις μέχρι και το τέλος του 2004 επειδή δεν υπήρχαν παράπονα για πρόβλημα στην περιοχή, είναι λανθασμένη και καταδεικνύει ότι ευθύνες που ανατέθηκαν στο Τμήμα δυνάμει του Νόμου 70/91 δεν έγιναν αντιληπτές.

Η Άδεια εκπομπής Αερίων Αποβλήτων που εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2004 από τον Υπουργό Εργασίας, συνέβαλε στην περαιτέρω διατήρηση και παγίωση της ήδη διαμορφωθείσας κατάστασης στην περιοχή. Δηλαδή, στην συνέχιση της λειτουργίας του εργοστασίου σε βιομηχανική χρήση κατηγορίας Α, παρότι βρισκόταν σε οικιστική ζώνη, πλησίον κατοικιών.

Οι μετρήσεις των αερίων αποβλήτων του φουγάρου του εργοστασίου που έγιναν το 2005 και 2006 από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, κατέδειξαν υπέρβαση του ανωτάτου επιτρεπόμενου ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου. Όμως το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας κατά την άποψη του μάρτυρα, επέδειξε εγκληματική αδιαφορία και δεν απέδωσε καμία βαρύτητα στο γεγονός ότι η υπέρβαση συνέβαινε δίπλα από κατοικίες μόνιμης διαμονής και πιθανόν να έθετε σε κίνδυνο την υγεία και ευημερία των ενοίκων τους. Ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 70, όλα τα αποτελέσματα των μετρήσεων εκπομπής διχλωρομεθανίου που το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας πραγματοποίησε από 8.6.2005 μέχρι 12.5.2009. Από τις 12 συνολικά μετρήσεις, προκύπτει ότι οι 8 ήταν κατά πολύ πιο πάνω από το όριο εκπομπής των 20 mg/Nm3

(χιλιογραμμάρια ανά κανονικό κυβικό μέτρο αέρα) και ισχύει εφόσον η μαζική ροή του στο φουγάρο ξεπερνά τα 100 g/h (γραμμάρια ανά ώρα), ήτοι:

1. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 8.6.2005 ήταν 57 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

2. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 28.9.2005 ήταν 116 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

3. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 27.4.2006 ήταν 78 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

4. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 20.6.2006 ήταν 35 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3. 5.

5. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 27.9.2006 ήταν 49 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

6. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 19.3.2007 ήταν 85 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

7. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 26.3.2009 ήταν 64 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

8. Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 28.4.2009 ήταν 35 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.»

Όταν έγιναν γνωστές οι πιο πάνω σοβαρές υπερβάσεις συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου στα αέρια απόβλητα του φουγάρου του εργοστασίου της Astrasol, προκλήθηκε η οργή των περιοίκων, γεγονός που οδήγησε στην εξέγερση τους. Πραγματοποιήθηκαν εκδηλώσεις διαμαρτυρίας στις 17.5.2009 και για 18 μέρες, ήτοι από τις 17.5.2009 μέχρι τις 2.6.2009 που το εργοστάσιο περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών. Την πιο πάνω περίοδο, οι κάτοικοι της περιοχής απέκλεισαν το εργοστάσιο επί 24ώρου βάσεως και δεν επέτρεπαν τη λειτουργία του. Το θέμα πήρε μεγάλη δημοσιότητα με καθημερινές τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές μεταδόσεις από το χώρο του εργοστασίου. Ο ίδιος ο μάρτυρας, ήταν σχεδόν καθημερινά παρών στις εκδηλώσεις των κατοίκων και των καρκινοπαθών.

Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι ήταν η εξέγερση των καρκινοπαθών κατοίκων και των περιοίκων της περιοχής που απέκλεισαν το εργοστάσιο για 18 μέρες, που έσπρωξε τα πράγματα στο να τερματιστεί η λειτουργία του εργοστασίου.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας ανέφερε ότι το θέμα των επιπτώσεων στην υγεία από τη χρήση του διχλωρομεθανίου, απασχόλησε και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Από τα πρακτικά συνεδρίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, ημερ. 13.1.2009 (τεκμ. 56), προκύπτει ότι παρουσιάστηκε έκθεση του κ. Karl Schiyter αναφορικά με το διχλωρομεθάνιο, που έγινε εξ’ ονόματος της Επιτροπής Περιβάλλοντος Δημοσίας Υγείας και Ασφάλειας των Τροφίμων.

Από την πιο πάνω έκθεση, προκύπτει ξεκάθαρα ότι το διχλωρομεθάνιο

(DCM) είναι καρκινογόνος ουσία με επιβλαβείς συνέπειες για την υγεία. Χαρακτηριστικό του πόσο επικίνδυνη και βλαβερή είναι αυτή η ουσία, προκύπτει από την αναφορά του κ. Karl Schiyter ότι από τη στιγμή που κάποιος μυρίσει το διχλωρομεθάνιο, έχει ήδη υπερβεί το όριο ασφάλειας κατά το τριπλάσιο. Ειδικότερα παρουσιάζοντας την έκθεση του, ο κ. Karl Schiyter, ανέφερε τα πιο κάτω συγκλονιστικά στοιχεία για το διχλωρομεθάνιο:

«Το διχλωρομεθάνιο (DCM) είναι μία επιβλαβής χημική ουσία, υπό την έννοια ότι είναι καρκινογόνος, έχει ναρκωτική δράση και επιβλαβείς συνέπειες στην υγεία. Είναι εύκολο να προσβληθεί κανείς από την ουσία. Από τη στιγμή που κάποιος μυρίσει το DCM, έχει ήδη υπερβεί το όριο ασφάλειας κατά το τριπλάσιο, γεγονός που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη την προστασία κατά της ουσίας. Τα κατάλληλα μέσα προστασίας περιλαμβάνουν γάντια πολύ υψηλών προδιαγραφών, τα οποία πρέπει να αντικαθιστώνται κάθε τρεις ώρες. Απαιτείται εξοπλισμός, ο οποίος κοστίζει συνήθως περίπου 2.700 ευρώ με ένα ανεξάρτητο σύστημα εξαερισμού»

…………………………………………………………………………

Θα ήθελα απλώς να σας εξηγήσω τη δράση αυτής της χημικής ουσίας. Εάν άνοιγα ένα δοχείο του ενός κιλού εδώ και τώρα, το άπλωνα στα έδρανα και τα έβαφα με αυτό, θα ξεπερνούσαμε κάπως το όριο ασφάλειας σε αυτόν τον πολύ μεγάλο χώρο. Το παράδειγμα αυτό μας δείχνει πόσο τοξική είναι η συγκεκριμένη χημική ουσία».

Προς την ίδια γραμμή, κινήθηκαν όλες οι ομάδες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Ο μάρτυρας αναφέρθηκε ενδεικτικά σε διάφορες τοποθετήσεις Ευρωβουλευτών, οι οποίοι αναφέρθηκαν στις επιβλαβείς συνέπειες του διχλωρομεθανίου στην ανθρώπινη υγεία.

Είναι ενδεικτικό κατά το μάρτυρα σε τι κίνδυνο είχαν εκτεθεί οι κάτοικοι της περιοχής, όταν στην έκθεση του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας (τεκμ.44), αναφέρεται ότι η κατανάλωση διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol για τρία μόνο χρόνια από τα 34 χρόνια λειτουργίας του, ήταν συνολικά 41.529 κιλά. Ο μάρτυρας ανέφερε ότι με τους μικρότερους υπολογισμούς, η συνολική κατανάλωση διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol στα 34 χρόνια λειτουργίας ήταν πέραν των 618.256 κιλών. Δεδομένου δε ότι απλά να μυρίσει κανείς το υλικό αυτό είναι επικίνδυνο, η μεγάλη χρήση του από το εργοστάσιο για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, δείχνει τον μεγάλο κίνδυνο στον οποίο εκτέθηκαν οι κάτοικοι της περιοχής.

Στην αντεξέταση, ο μάρτυρας ανέφερε ότι ο ίδιος είναι πολιτικός μηχανικός. Δεν έχει ειδικές γνώσεις χημείας γι’ αυτό και στη μαρτυρία του, αναφέρθηκε στις θέσεις που εκφράστηκαν στο Ευρωκοινοβούλιο. Δεν θεωρεί παρόλα αυτά ότι κατέθεσε στο Δικαστήριο επιστημονική γνώση, αλλά γεγονότα που αφορούν την υπόθεση.

Αρνήθηκε υποβολές ότι ο εναγόμενος 3, Φοίβος Λιασής δεν ήταν διευθυντής της εναγομένης 4 εταιρείας Astrasol Ltd. Απάντησε ότι γνωρίζει τον Φοίβο Λιασή. Σε όλες τις επαφές που είχαν και στην Επιτροπή της Βουλής, παρουσιαζόταν πάντα ως ο διευθυντής του εργοστασίου της Astrasol Ltd. Επέμενε δε ότι σε όλες τις περιπτώσεις που είχαν να κάνουν με το εργοστάσιο της Astrasol, εμφανιζόταν πάντα ο Φοίβος Λιασής ως ο διευθυντής του.

Διατηρεί στο αρχείο του μεγάλο όγκο εγγράφων σε σχέση με το εργοστάσιο της Astrasol. Δεν έχει όμως την έκθεση του κ. Φεσά που έγινε με εντολή του Δήμου Λατσιών. Γνωρίζει όμως ότι υπάρχει γιατί αναφέρθηκε σε μία συνεδρίαση του Δημοτικού Συμβουλίου Λατσιών. Αμφισβήτησε ότι του παραδόθηκε η εν λόγω έκθεση από τον Φοίβο Λιασή. Ισχυρίστηκε επίσης ότι ο

κ. Φεσάς ως χημικός μηχανικός και όχι περιβαλλοντολόγος ή γιατρός, δεν είναι το πλέον αρμόδιο πρόσωπο για να τοποθετηθεί επί του θέματος των επιπτώσεων στην υγεία, λόγω έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο. Επανέλαβε όμως ότι ούτε ο ίδιος δεν είναι ειδικός ούτως ώστε να μπορεί να κρίνει την αξιοπιστία των μετρήσεων που έγιναν στα φουγάρα του εργοστασίου.

Σε αντίθεση με το τι λέχθηκε στο Ευρωκοινοβούλιο, του υποβλήθηκε ότι σχετική ευρωπαϊκή οδηγία δεν κατατάσσει το διχλωρομεθάνιο στις καρκινογόνες ουσίες. Απάντησε ότι κατά τη συζήτηση στην Κυπριακή Βουλή, αναφέρθηκε ότι το διχλωρομεθάνιο είναι δυνητικά καρκινογόνο, άρα κατά την δική του εκτίμηση, είναι ύποπτη ουσία. Το ίδιο θεωρεί και ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας που είναι πιο αρμόδιος, ο οποίος αναφέρει ότι ακόμα και κάτω από τα όρια, η ουσία αυτή μπορεί να δημιουργήσει σοβαρούς κινδύνους στην υγεία.

Εν πάση περιπτώσει, ανέφερε ότι τα όρια εκπομπών που καθορίζει η

Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι πάντα αυτά που θεωρούνται τα πιο ασφαλή. Υπάρχουν και άλλοι οργανισμοί, όπως η Παγκόσμια Οργάνωση Υγείας, οι οποίοι καθορίζουν με την σειρά τους, τα δικά τους όρια. Υπάρχουν ακόμα περιπτώσεις που κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης, θεσπίζουν άλλα όρια από αυτά που καθορίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Άρα δεν μπορεί να πει κανείς με βεβαιότητα ότι τηρώντας τα όρια που καθορίζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εξασφαλίζει πέραν πάσης λογικής αμφιβολίας την ασφάλεια των εργαζομένων και του κοινού. Εξάλλου, τα εν λόγω όρια μεταβάλλονται συνεχώς προς την πλευρά της ασφάλειας, δηλαδή γίνονται πιο αυστηρά στην πορεία του χρόνου.

Σε ερωτήσεις του συνηγόρου για την Δημοκρατία, απάντησε ότι πέραν των μετρήσεων στα φουγάρα του εργοστασίου, δεν γνωρίζει αν έγιναν επιπλέον μετρήσεις του αέρα στην περιοχή σε σχέση με τη συγκεκριμένη ουσία. Του επιδείχθηκε το τεκμήριο 69 που αναφέρεται σε μετρήσεις συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου στον αέρα στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο. Απάντησε ότι ο ίδιος κατέθεσε αυτό το τεκμήριο. Οι μετρήσεις αυτές βρισκόταν επισυναπτόμενες στην 3η σελίδα του τεκμηρίου 69, που αφορούσε μετρήσεις στο φουγάρο χωρίς ο ίδιος να το αντιληφθεί. Αρνήθηκε ότι είχε πρόθεση να αποκρύψει αυτό το έγγραφο, αναφέροντας ότι σε τέτοια περίπτωση δεν θα το παρουσίαζε στο Δικαστήριο. Ανέφερε επίσης ότι δεν υπάρχει όριο στην ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα για το διχλωρομεθάνιο σε αστικές περιοχές γιατί ακριβώς δεν πρέπει να υπάρχει αυτό το υλικό στον ατμοσφαιρικό αέρα και να εισπνέεται από τους ανθρώπινους οργανισμούς. Σημείωσε μάλιστα ότι στο τεκμήριο 69, εντοπίστηκαν σημαντικές ποσότητες διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα, εκεί που έπρεπε να ήταν μηδέν.

Ο συνήγορος για το Δήμο Λατσιών, υπέβαλε στον μάρτυρα με παραπομπή στα τεκμήρια 60 & 61 ότι ο Δήμος αντέδρασε άμεσα στα παράπονα των περιοίκων. Απάντησε ότι ο Δήμος Λατσιών και λόγω της πίεσης των κατοίκων που πολλές φορές παρευρίσκονταν και στις συνεδριάσεις ως ακροατήριο, παρακολουθούσε το θέμα σε τακτά χρονικά διαστήματα. Ήταν όμως η θέση του μάρτυρα ότι ο Δήμος Λατσιών δεν πήρε εκείνα τα μέτρα που μπορούσε να πάρει ώστε να σταματήσει τη ρυπογόνο λειτουργία του εργοστασίου. Την άποψη του αυτή ο μάρτυρας, την εξέφρασε και ενώπιον του Δημοτικού Συμβουλίου αλλά και στο Δήμαρχο Λατσιών.

Τα μέτρα που έπρεπε να λάβει ο Δήμος κατά την άποψη του μάρτυρα, δεν ενδεικνυόταν να περιοριστούν στις μετρήσεις αλλά όφειλαν να επεκταθούν και στα ζητήματα παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου. Ακόμα και η κατάθεση ποινικής υπόθεσης το 2006 αν δεν συνοδεύεται από συνεχή παρακολούθηση δεν συνιστά κατά το μάρτυρα, αποφασιστικό χειρισμό του θέματος.

Προς απόδειξη των πιο πάνω, αναφέρθηκε στην έκδοση διατάγματος τερματισμού της λειτουργίας το 2007, το οποίο ουδέποτε εφαρμόστηκε. Ο Δήμος Λατσιών κατέθεσε μεν ποινική υπόθεση για παρακοή του διατάγματος, η οποία όμως απορρίφθηκε από το Δικαστήριο. Άλλη αγωγή που κατέθεσε σε κατοπινό στάδιο το 2009, αποσύρθηκε από το Δήμο Λατσιών.

Ο μάρτυρας δέχθηκε ότι η άδεια λειτουργίας του εργοστασίου δεν παραχωρήθηκε από το Δήμο Λατσιών. Ισχυρίστηκε όμως ότι ο Δήμος, ανέχτηκε την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Το Δημοτικό Συμβούλιο όμως, αποφάσισε να ζητήσει εξηγήσεις από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας σε σχέση με την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου που αναφέρεται σε επιστολή του διευθυντή του Τμήματος. Τέτοια επεξήγηση δεν δόθηκε και ο μάρτυρας δεν γνωρίζει αν τελικά ζητήθηκε από το Δήμο.

Επέμενε στη θέση του ότι υπήρξε εγκληματική αδιαφορία εκ μέρους του Δήμου Λατσιών στο κλείσιμο του εργοστασίου. Ζώντας την αγωνία των κατοίκων και παριστάμενος σε συνεδριάσεις του Δημοτικού Συμβουλίου, γνωρίζει ότι οι κάτοικοι πολύ έντονα ζητούσαν δράση από το Δημαρχείο, η οποία δεν λήφθηκε ποτέ.

Ισχυρίστηκε ότι η αλλαγή χρήσης σχετίζεται άμεσα με το υλικό που χρησιμοποιείται σε κάθε χρήση. Η κατασκευή σόλων για υποδήματα, είναι διαφορετική χρήση από την κατασκευή υποδημάτων. Για την κατασκευή της σόλας, γίνεται χρήση υλικών που δεν χρειάζονται στην κατασκευή παπουτσιών γι’ αυτό και το Τμήμα Πολεοδομίας θεωρεί ότι η κατασκευή σόλων θα πρέπει να γίνεται σε άλλη ζώνη αφού χρησιμοποιούνται γι’ αυτήν επικίνδυνα υλικά.

Η συμφωνία του Δήμου Λατσιών με την Astrasol για απόσυρση της αγωγής και παράδοση του εργοστασίου στον Έφορο Εταιρειών δεν έκλεισε δια παντός το εργοστάσιο εξ’ ου και η Astrasol υπέβαλε εκ νέου αιτήσεις για Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Ο μόνος λόγος που οδήγησε κατά τον μάρτυρα στο κλείσιμο του εργοστασίου, ήταν η δραστηριότητα των κατοίκων της περιοχής που έφερε και την παρέμβαση του Γενικού Εισαγγελέα. Αρνήθηκε ως εκ τούτου ότι το εργοστάσιο έκλεισε λόγω της πιο πάνω συμφωνίας.

Επανεξεταζόμενος, ο μάρτυρας ανέφερε ότι παρόλη την έκδοση διατάγματος κατεδάφισης, το κτήριο παραμένει ακόμα εκεί χωρίς να γνωρίζει γιατί δεν εκτελέστηκε το διάταγμα. Επανέλαβε δε, ότι από το 2005 που υποβλήθηκαν τα πρώτα παράπονα εναντίον του εργοστασίου, ο Δήμος δεν προέβηκε σε καμία άμεση δικαστική ενέργεια για να σταματήσει την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου.

Παραδεκτά τεκμήρια για την αλήθεια του περιεχομένου τους

Μετά την ολοκλήρωση της μαρτυρίας για τους ενάγοντες, κατατέθηκαν από κοινού για την αλήθεια του περιεχομένου τους, διάφορα ιατρικά πιστοποιητικά που αφορούν τους ενάγοντες στις συνεκδικαζόμενες αγωγές.

Πρόκειται για τα εξής τεκμήρια:

1. Ιατρική βεβαίωση για τον Παντελή Σιόκουρου - τεκμήριο 74.

2. Δέσμη ιατρικών εγγράφων, για τη Μαρία Παρούτη - τεκμήριο 75.

3. Ιατρικό πιστοποιητικό για τον Ιωάννου Αντρέα - τεκμήριο 76.

4. Πιστοποιητικό θανάτου για τον Αντώνη Θεοδότου - τεκμήριο 77.

5. Ιατρική βεβαίωση για Κωνσταντινίδη Κύπρο - τεκμήριο 78.

6. Δέσμη ιατρικών βεβαιώσεων, σε σχέση με τον Χρίστο Μηνά τεκμήριο 79

7. Ιατρικό πιστοποιητικό αιτίας θανάτου, της Μαρίας Σπύρου - τεκμήριο 80

8. Ιατρικό πιστοποιητικό Άντρης Καϊλή - τεκμήριο 81

9. Ιατρική έκθεση Κυριάκου Μιχαήλ - τεκμήριο 82

10. Ιατρικό πιστοποιητικό Αντρέα Νικολάου - τεκμήριο 83

11. Ιατρικό πιστοποιητικό Ροδούλας Ιάσωνος - τεκμήριο 84

12. Δέσμη ιατρικών πιστοποιητικών Φώτη, Ελεονόρας, Άγγελου και Χριστίνας Στυλιανού - τεκμήριο 85

13. Ιατρικό πιστοποιητικό Αικατερίνης Φωτίου - τεκμήριο 86

14. Ιατρικό πιστοποιητικό Ευρυδίκης Μεταξά - τεκμήριο 87.

Στην συνέχεια, προσφέρθηκε μαρτυρία από πλευράς εναγομένων. Για τους εναγομένους 1- 4 κατέθεσαν τρεις μάρτυρες (Μ.Υ.1, Μ.Υ.2 & Μ.Υ.3) ενώ για τον εναγόμενο 6 ένας μάρτυρας (Μ.Υ.,4). Για τον εναγόμενο 7 δύο μάρτυρες, οι Μ.Υ.5 και Μ.Υ.6. Ο εναγόμενος 5 δεν προσκόμισε καμία μαρτυρία. Μ.Υ.1 Φοίβος Λιασής (εναγόμενος 3),

Ως Μ.Υ.1 κατέθεσε ο εναγόμενος 3, Φοίβος Λιασής. Σύμφωνα με τη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 7), έχει εξουσιοδότηση από τους εναγομένους 1, 2 & 4 να προβεί στη γραπτή δήλωση, αφού γνωρίζει τα δεδομένα που συνθέτουν την υπόθεση.

Οι εναγόμενοι 1 και 2 είναι οι διευθυντές της εναγομένης 4 εταιρείας. Όλα τα έγγραφα που έχει ο ίδιος στην κατοχή του, του δόθηκαν από τους εν λόγω διευθυντές. Κάποια από αυτά όμως ήταν στην κατοχή του ως εκ της εργοδότησης του στην εταιρεία και γενικότερα αφορούν θέματα που είχε ασχοληθεί και αποτελούν αντικείμενο της αγωγής.

Είναι πτυχιούχος διοίκησης επιχειρήσεων με μεταπτυχιακές σπουδές. Υπήρξε υπάλληλος της εναγομένης 4 και προς απόδειξη τούτου, κατέθεσε ως τεκμήριο 91, σχετική αναλυτική κατάσταση από την υπηρεσία Κοινωνικών Ασφαλίσεων.

Σε σχέση με τα καθήκοντα του στην εναγομένη 4 εταιρεία Astrasol Ltd, ανέφερε ότι λόγω των ακαδημαϊκών του προσόντων, αυτά είχαν να κάνουν με διάφορους τομείς της όλης λειτουργίας της εταιρείας και πάντοτε ανάλογα με τις οδηγίες και κατευθύνσεις που δίνονταν από τους διευθυντές της. Δήλωσε κατηγορηματικά ότι σε καμία περίπτωση δεν λειτούργησε και δεν ενήργησε έξω και πέραν από τις οδηγίες και κατευθύνσεις που δίνονταν από τους διευθυντές της εναγομένης 4, είτε επρόκειτο για θέματα εύρυθμης λειτουργίας, είτε επρόκειτο για διάφορα ζητήματα που είχε γνώση ή ήταν της αρμοδιότητας του ή είχε ασχοληθεί με αυτά και ήταν σε θέση να ανταποκριθεί.

Σε όλες τις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες που είχαν να κάμουν με την αδειοδότηση και έλεγχο της εταιρείας, τα σχετικά έγγραφα υποβάλλονταν από την εταιρεία και οι σχετικές άδειες, εκδίδονταν πάντοτε στο όνομα της εταιρείας και ποτέ στον ίδιο προσωπικά ή τους διευθυντές της. Παρουσίασε ως τεκμήριο 92, Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας ημερομηνίας 3.3.1999, ως τεκμήριο 93, Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων ημερομηνίας 27.10.2004 και ως τεκμήριο 94, πιστοποιητικό εγγραφής για κατασκευή σόλων υποδημάτων ημερομηνίας 18.11.2004.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 95 την έκθεση του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, ημερομηνίας 10.7.2006. Ισχυρίστηκε ότι η τελευταία σελίδα, αφορά μετρήσεις που έγιναν στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο, την οποία κατά την άποψη του ο κ. Μακρής απέκρυψε από το Δικαστήριο. Γι’ αυτές τις μετρήσεις, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας αναφέρει ότι η μέγιστη συγκέντρωση διχλωρομεθανίου είναι περίπου 10 φορές πιο χαμηλά από το όριο. Η εν λόγω έκθεση, αποτέλεσε και παράρτημα στη μελέτη του κ. Φεσά που έχει ήδη παρουσιαστεί ως τεκμήριο 53.

Τα συμπεράσματα του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας δεν παρουσιάζουν καμία απολύτως παρανομία εκ μέρους της εναγομένης 4 αλλά ούτε και κανένα στοιχείο που να καταδεικνύει ενόχληση ή παραβίαση οποιουδήποτε δικαιώματος περιοίκων ή εργαζομένων. Αξίζει να σημειωθεί κατά το μάρτυρα ότι όπως φαίνεται στον πίνακα 3 των μετρήσεων, αυτές ήταν τόσο χαμηλές μέχρι και μηδενικές ακόμα και στους χώρους στάθμευσης του εργοστασίου. Δηλαδή στον ίδιο τον εργασιακό χώρο. Σημειώνεται επίσης στην εν λόγω έκθεση, οι ενέργειες της εταιρείας για μείωση και αντικατάσταση του διχλωρομεθανίου με τον διαλύτη CP26 ήδη από τις αρχές του 2006 αν και τα όρια που έθεσε η νομοθεσία είχαν ως έναρξη ισχύος, την 31.10.2007.

Το κτήριο στο οποίο διεξήγαγε τις εργασίες της η εταιρεία Astrasol από το 2001 μέχρι το 2009, ενοικιάστηκε από την ιδιοκτήτρια εναγομένη 5. Παρουσίασε ως τεκμήριο 96 άδεια οικοδομής για το εν λόγω κτίριο που βρισκόταν στην Οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4, στην Βιομηχανική Περιοχή Λατσιών. Για την εναγομένη 5, εκδόθηκε διάταγμα εκκαθάρισης στις 12.11.2008 και ο Επίσημος Παραλήπτης διορίστηκε προσωρινός εκκαθαριστής της περιουσίας της (τεκμ.98). Το 2009, το εν λόγω ακίνητο περιήλθε στην κατοχή του Επίσημου Παραλήπτη, με αποτέλεσμα να σταματήσουν οι εργασίες της εναγομένης 4 Astrasol Ltd.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 99, φωτογραφικό υλικό αποτελούμενο από οκτώ σελίδες, στο οποίο εμφαίνονται οι εγκαταστάσεις του εργοστασίου της Astrasol. Αυτό γιατί κατά την άποψη του, έγινε εκτεταμένη παραπλανητική αναφορά από τους ενάγοντες σε σχέση με τις εγκαταστάσεις του εργοστασίου, τα μηχανήματα παραγωγής και τους κομπρεσόρους.

Ο μάρτυρας αρνήθηκε κατηγορηματικά οποιονδήποτε ισχυρισμό για εκπομπή θορύβου ή οιασδήποτε ηχορύπανσης από τις εγκαταστάσεις του εργοστασίου. Από τη θέση του, γνωρίζει ότι η εταιρεία Astrasol πριν ακόμα την έναρξη των εργασιών της στο κτίριο της Οδού Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 το 2001, είχε προβεί σε πολύ περισσότερα από τα επιβαλλόμενα μέτρα, σε σχέση με την όλη λειτουργία του εργοστασίου. Παρουσίασε επί του προκειμένου ως τεκμήριο 100, σχετικά τιμολόγια του έτους 2000 που αφορούν τις απαραίτητες ενέργειες για την ηχομόνωση του εργοστασίου. Στην περιγραφή των τιμολογίων, γίνεται κατά το μάρτυρα σαφής αναφορά στο είδος και στον τρόπο που η ηχομόνωση εγκαταστάθηκε. Παρουσίασε επίσης ως τεκμήριο 101, σχετικά τιμολόγια που αφορούν συστήματα εξαερισμού στο χώρο παραγωγής, φίλτρα μέχρι και το στόμιο του φουγάρου και άλλα συναφή είδη.

Το επίδικο κτήριο κατασκευάστηκε με ειδική πρόνοια ηχομόνωσης, παρότι όλα τα μηχανήματα που χρησιμοποιούσε Astrasol ήταν προδιαγραφών ελαχιστοποίησης οποιουδήποτε θορύβου. Ο ίδιος είναι σε θέση να γνωρίζει λεπτομέρειες όσον αφορά τις εγκαταστάσεις και τα μηχανήματα του εργοστασίου καθώς είχε υποχρέωση να ασχοληθεί και με αυτό το μέρος της λειτουργίας του.

Ο μάρτυρας σημείωσε ότι ουδέποτε λήφθηκε στην εναγομένη 4 οποιαδήποτε επιστολή υποβολής παραπόνου οιασδήποτε μορφής και ουδέποτε υποβλήθηκε οποιοδήποτε παράπονο είτε από τους περιοίκους είτε από τις αρμόδιες κρατικές και δημοτικές υπηρεσίες.

Στην εν λόγω βιομηχανική ζώνη, λειτουργούσαν πάρα πολλές και διαφορετικές δραστηριότητες – συνεργεία. Εκτενής αναφορά γίνεται στη σελίδα 8 της έκθεσης Φεσά (τεκμ. 53). Επιπλέον γύρω από τη βιομηχανική ζώνη και εντός της κατοικημένης περιοχής, λειτουργούσαν συνεργεία που ήταν δυνατό να προκαλέσουν μεγάλη ηχορύπανση και οχληρία αλλά και έντονη εκπομπή διαφόρων οσμών. Έκαμε ιδιαίτερη αναφορά σε ένα ξυλουργείο που εφάπτεται του εργοστασίου και το οποίο λειτουργούσε για πάρα πολλά χρόνια. Επιπλέον στην οδό Μαραθοβούνου στην οποία κατοικεί ο κ. Καϊλής αλλά και άλλοι ενάγοντες, λειτουργούσε ένα εργοστάσιο αλουμινίου, δύο ξυλουργεία, υποδηματοποιείο και αποθήκες χημικών πρώτων υλών. Σε πολύ κοντινή απόσταση πίσω από την οδό Μαραθοβούνου, λειτουργούσε σιδηρουργείο και συνεργείο καύσης ελαστικών επί καθημερινής βάσης.

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι με βάση τα όσα έχει προαναφέρει, πιστεύει ακράδαντα ότι οι υπό κρίση αγωγές έχουν ως σαφή πρόθεση την προσπάθεια στοχοποίησης της εναγομένης 4 και κατ’ επέκταση των εναγομένων 1, 2 και 3. Η επιδιωκόμενη στοχοποίηση έχει ως αφετηρία κατά τον μάρτυρα, το γεγονός ότι περιήλθε σε γνώση των κατοίκων, η χρησιμοποίηση του διχλωρομεθανίου κατά τη διεξαγωγή των εργασιών του εργοστασίου. Επιπλέον, έτυχαν παραπληροφόρησης από διάφορους μη ειδικούς καθώς και από την όλη διάσταση που αδικαιολόγητα πήρε το θέμα, ακόμη και με την εμπλοκή πολιτικών για δικούς τους λόγους.

Η στοχοποίηση αποδεικνύεται επίσης κατά τον μάρτυρα, από το γεγονός ότι δεν συμπεριλήφθηκαν στην αγωγή για οχληρία και άλλα συνεργεία και εργοστάσια της περιοχής, τα οποία προϋπήρχαν της εναγομένης 4 και τα οποία δημιουργούσαν οχληρία.

Μετά από οδηγίες του διευθυντή της εναγομένης 4 και έχοντας ήδη ασχοληθεί με το θέμα που προέκυψε από το διχλωρομεθάνιο, κλιμάκιο της εταιρείας αποδέχτηκε πρόσκληση της Επιτροπής Υγείας της Βουλής, προκειμένου να συζητηθεί το όλο θέμα. Κατά τη συζήτηση, παρέδωσε στον Βουλευτή Περδίκη (Μ.Ε.10) και στα υπόλοιπα μέλη της Επιτροπής, όλα τα στοιχεία που είχε στο αρχείο της εταιρείας, τα οποία συνηγορούσαν στο γεγονός ότι καμία βλάβη και κανένας λόγος ανησυχίας δεν υπήρχε για τους κατοίκους της περιοχής. Κυρίως, προέβαλε προς ενίσχυση των θέσεων του, τόσον την μοναδική έκθεση που υπήρχε του κ. Γιάννη Φεσά αλλά και την έκθεση του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας. Τα ίδια στοιχεία έδωσε εκ νέου και κατά την επίσκεψη του στο Κίνημα Οικολόγων, όπου και πάλι στην παρουσία του κ. Περδίκη και άλλων μελών του Κινήματος, έγινε η ανάπτυξη των θέσεων του, όχι αυθαίρετα, αλλά στηριζόμενος στις εκθέσεις των ειδικών και των αρμόδιων κρατικών φορέων που υπήρχαν μέχρι τότε.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι ως υπάλληλος έπαιρνε εντολές από του διευθυντές της εταιρείας Astrasol Ltd μέχρι πρόσφατα παρά το γεγονός ότι ήταν υπερήλικες. Ειδικά για τον πατέρα του ανέφερε ότι μέχρι το 2008, είχαν τακτική και συχνή επαφή για όλα τα θέματα της εταιρείας παρότι είναι σήμερα 88 ετών.

Στην Βουλή πήγε ως υπάλληλος της Astrasol. Δεν πήγαν οι διευθυντές – γονείς του λόγω ηλικίας. Ο ίδιος γνώριζε το θέμα γιατί τυχαία συναντήθηκε με τον κο Φεσά στο Τμήμα Περιβάλλοντος, ο οποίος του έδωσε την έκθεση του. Από εκεί, ξεκίνησε η ενασχόληση του για να βρει τα στοιχεία που αφορούσαν τις καταγγελίες των κατοίκων. Με τους γονείς του δεν χρειάστηκε μα συζητήσει το θέμα γιατί όπως είπε, το διχλωρομεθάνιο δεν είναι καρκινογόνο.

Παρόλα αυτά, πήρε προστατευτικά μέτρα γιατί αυτά προβλέπονταν στην άδεια εκπομπής αερίων. Σαν τέτοια, ανέφερε ηχομονώσεις και συστήματα εξαερισμού.

Ο ενάγοντας δεν έκανε παράπονο στον ίδιο για την λειτουργία του εργοστασίου. Ούτε γνωρίζει αν έγιναν οποιαδήποτε παράπονα στις αρμόδιες αρχές. Δέχθηκε ότι έγιναν υπερβάσεις του ορίου στα φουγάρα του εργοστασίου. Ισχυρίστηκε όμως ταυτόχρονα ότι οι μετρήσεις εκτός εργοστασίου, ήταν πολύ κάτω από τα όρια. Δεν ήταν όμως σε θέση να απαντήσει για τον κίνδυνο των εκπομπών από το φουγάρο.

Μελέτησε την έκθεση Φεσά και δεν συμφωνεί σε όλα τα σημεία της. Διαφωνεί ειδικά στα πορίσματα σε σχέση με το θέμα του θορύβου. Δεν έδωσε οδηγίες για να γίνει εμπειρογνωμοσύνη από μέρους του εργοστασίου γιατί θεωρούσε ότι οι μέθοδος λειτουργίας ήταν απολύτως ασφαλισμένη.

Επανέλαβε ότι ο ίδιος ήταν ένας απλός υπάλληλος του εργοστασίου και ότι το διχλωρομεθάνιο δεν ήταν επικίνδυνο αφού μεταξύ άλλων επιτρεπόταν η εισαγωγή και χρήση του. Παρόλα αυτά έγινε προσπάθεια για αντικατάσταση του διχλωρομεθανίου με την χημική ένωση CP26.

Στην επανεξέταση, επανέλαβε ότι ο ίδιος δεν γνώριζε για την έκθεση

Φεσά. Όταν τον συνάντησε και του έδωσε την έκθεση, του ανέφερε ότι και στο θέμα θορύβου δεν αποκλείστηκαν όλες οι πιθανές δυνητικές πηγές θορύβου στην περιοχή, κατά τις μετρήσεις. Ως εκ τούτου, το πόρισμα για τον θόρυβο είναι αμφίβολο.

Μ.Υ.2 Δημήτρης Παρασκευής

Ως Μ.Υ.2 κατέθεσε ο Δημήτρης Παρασκευής. Κατέθεσε ως τεκμήρια διάφορες δέσμες εγγράφων. Η πρώτη δέσμη (τεκμ. 102) αφορά αντίγραφα πτυχίων του μάρτυρα. Συγκεκριμένα πρόκειται για αντίγραφο πτυχίου του Τμήματος Φυσικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, μετεκπαίδευσης στην μοριακή βιολογία και διδακτορικής διατριβής στο αντικείμενο της επιδημιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Η δεύτερη δέσμη (τεκμ. 103), περιλαμβάνει συνοπτικό βιογραφικό του μάρτυρα, στο οποίο φαίνεται η ενασχόληση του στο ερευνητικό πεδίο της επιδημιολογίας. Εμφαίνονται επίσης οι συμμετοχές του σε διεθνείς επιτροπές και συνέδρια καθώς και σε διεθνώς χρηματοδοτούμενα ερευνητικά έργα. Η τρίτη δέσμη (τεκμ.104), αφορά περιγραφή των μελετών στις οποίες συμμετείχε ενεργά και οι οποίες έχουν δημοσιευθεί σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά. Το τεκμήριο 105, αφορά αντίγραφο της εφημερίδας της κυβερνήσεως σε σχέση με τον διορισμό του στη θέση του επίκουρου καθηγητή στην επιδημιολογία και προληπτική ιατρική, στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ακολούθως, ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 106, δέσμη εγγράφων που αφορά λεπτομερειακή παράθεση των οδηγιών σε σχέση με επιδημιολογικές μελέτες που εκδόθηκαν από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας. Πρόκειται κατά το μάρτυρα για ένα λεπτομερειακό εγχειρίδιο για το πώς θα πρέπει να διεξάγονται οι συγκεκριμένες μελέτες σαν αυτές που κατατέθηκαν από τους κύριους Βωνιάτη και Μακρή.

Ως τεκμήριο 107, κατέθεσε επικαιροποιημένο έγγραφο από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας που έχει μεγάλο αριθμό πληροφοριών για το διχλωρομεθάνιο. Αναφέρεται επίσης σε μελέτες για πιθανή συσχέτιση με καρκίνο και τις επιπτώσεις στην υγεία του ανθρώπου.

Ανέφερε συγκεκριμένα ότι στη σελίδα 185 του τεκμηρίου 107, παρατίθενται προτεινόμενα επίπεδα από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας για το διχλωρομεθάνιο. Επίσης στον Πίνακα 1(4) αναφέρονται ενδεικτικές διεθνείς τιμές ορίων επαγγελματικής έκθεσης για διαφορετικές χώρες και στη σελίδα 185 στην τελευταία παράγραφο, αναφέρονται τα επιτρεπτά όρια σε βιολογικά υγρά, αίμα και ούρα.

Ο μάρτυρας, ανέφερε ενδεικτικά παραδείγματα μελετών για πιθανή συσχέτιση του διχλωρομεθανίου με καρκίνο στον πίνακα 2(1) σελ. 187-190. Στη συνέχεια, αναφέρθηκε στην κατηγοριοποίηση επικινδυνότητας των χημικών ουσιών. Στην ομάδα 1 καθορίζονται οι καρκινογόνες ουσίες. Η ομάδα 2Α στην οποία κατηγοριοποιήθηκε το διχλωρομεθάνιο, περιλαμβάνονται ουσίες που έχουν ταξινομηθεί ως πιθανά καρκινογόνα υλικά.

Σε σχέση με τη μελέτη του κ. Μακρή, ανέφερε ότι ο ερευνητικός του σχεδιασμός είναι τέτοιος που δεν μπορεί να τεκμηριώσει πιθανή συσχέτιση έκθεσης σε ένα παράγοντα όπως το διχλωρομεθάνιο με καρκίνους διαφορετικού είδους. Κατέθεσε ως τεκμήριο 108, τα σχόλια του επί των εκθέσεων τόσον του κ. Μακρή όσον και του κ. Βωνιάτη. Αναφέρεται στο εν λόγω έγγραφο ότι με καταμετρημένες συγκεντρώσεις διχλωρομεθανίου στον αέρα πολύ κάτω από τα όρια έως και μηδενικές, έχει καθοριστεί αναιτιολόγητα από τους Βωνιάτη και Μακρή, περιοχή ελέγχου με ακτίνα 500 μέτρων από την πηγή εκπομπών.

Στη συνέχεια στο εν λόγω τεκμήριο 108, ο μάρτυρας αναφέρεται στο μοντέλο μιας κατά την άποψη του, εμπεριστατωμένης αναδρομικής επιδημιολογικής μελέτης. Σύμφωνα με τον μάρτυρα, ο μελετητής θα πρέπει να εκτιμήσει τον ρυθμό επίπτωσης για τους πληθυσμούς από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές και να επιλέξει σαφή και αντικειμενικά κριτήρια του νοσήματος, τα οποία θα πρέπει να είναι ενιαία για τις διαφορετικές περιοχές της μελέτης. Επίσης, ο ρυθμός επίπτωσης μπορεί να εκτιμηθεί για το σύνολο του πληθυσμού ή να γίνει εκτίμηση ειδικών δεικτών ανά ηλικία. Για τη στατιστική μεθοδολογία, πρέπει να εκτιμηθεί το 95% διάστημα εμπιστοσύνης του λόγου των ρυθμών επίπτωσης. Τότε μόνο θα μπορεί να τεκμηριωθεί αν η συχνότητα καρκίνου, είναι πιο συχνή σε μια περιοχή σε σχέση με άλλη.

Αναφέρεται επιπλέον στο εν λόγω τεκμήριο 108 ότι ο ερευνητικός σχεδιασμός που περιγράφεται στα κείμενα των Βωνιάτη και Μακρή δεν παρέχει καμία τεκμηρίωση αναφορικά με τους παράγοντες που πιθανό να σχετίζονται με το νόσημα, παρά μόνο αν η συχνότητα του νοσήματος είναι μικρότερη ή μεγαλύτερη σε μια περιοχή σε σχέση με άλλες. Για να τεκμηριωθεί η πιθανή συσχέτιση ενός νοσήματος σε έκθεση με κάποιο υλικό ή παράγοντα, χρειάζεται κατά τον μάρτυρα να πραγματοποιηθεί άλλου είδους μελέτη με διαφορετικό σχεδιασμό, όπου θα εκτιμάται και η έκθεση στον πληθυσμό. Τέτοιου είδους μελέτες είναι:

i. Μελέτες ασθενών – μαρτύρων (αναδρομικές μελέτες).

ii. Προοπτικές ή μελέτες κοόρτης (cohort studies).

iii. Αναλυτικές διαχρονικές μελέτες (analytical cross-sectional studies).

Ακολούθως, στο εν λόγω τεκμήριο 108 γίνεται αναφορά σε κατ’ ισχυρισμό μειονεκτήματα και εσφαλμένα συμπεράσματα της έρευνας των Βωνιάτη και Μακρή. Ειδικά τα αποτελέσματα αναφορικά με τη σύγκριση του ρυθμού επίπτωσης του καρκίνου του εγκεφάλου δεν είναι έγκυρα κατά τον μάρτυρα. Επιπλέον δεν έχει γίνει καμία μέτρηση ή εκτίμηση αναφορικά με τα επίπεδα διχλωρομεθανίου ούτε παρουσιάστηκε ένα μοντέλο διασποράς διχλωρομεθανίου ώστε τεκμηριωμένα να καθοριστεί η περιοχή ελέγχου. Τα επίπεδα έκθεσης συνεπώς δεν έχουν εκτιμηθεί αν είναι υψηλότερα του επιτρεπόμενου ορίου στην περιοχή ελέγχου που έχει επιλεγεί.

Στην αντεξέταση, ο μάρτυρας ανέφερε ότι δεν έχει κάνει καμία δημοσίευση για το διχλωρομεθάνιο. Το κύριο αντικείμενο της ερευνητικής του δραστηριότητας, είναι η επιδημιολογία ιών και το aids. Γνωρίζει όμως το αντικείμενο της επιδημιολογίας γενικότερα, την οποία διδάσκει και ως επίκουρος καθηγητής στο πανεπιστήμιο. Τις προηγούμενες μέρες πριν να δώσει μαρτυρία, επισκέφθηκε και το εργοστάσιο της Astrasol. Όμως για την μαρτυρία του, το υλικό που μελέτησε είναι οι εκθέσεις των Μακρή και Βωνιάτη καθώς και η έκθεση Φεσά.

Σε ερώτηση εάν υπάρχει θεσμοθετημένο διεθνώς όριο διχλωρομεθανίου στον πληθυσμό, ανέφερε τα 3 mgs ανά κυβικό μέτρο για 24ώρη έκθεση και 0,45 για εβδομαδιαία έκθεση. Του υποβλήθηκε ότι το σχετικό απόσπασμα αναφέρεται σε κατευθυντήρια τιμή (guideline value) και όχι σε όριο έκθεσης στο κοινό. Απάντησε ότι πρόκειται για κατευθυντήρια τιμή ως προς το όριο και έχει μεταφράσει τον όρο από τα αγγλικά όπως παρατίθεται στο αυθεντικό κείμενο του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.

Δέχτηκε ότι το διχλωρομεθάνιο είναι δυνητικά καρκινογόνο. Ανέφερε όμως ότι υπάρχει ελλιπής τεκμηρίωση για το τι μπορεί να προκαλέσει καρκίνο στους ανθρώπους. Ρωτήθηκε αν σε κατοικημένες περιοχές, έστω και ελάχιστη ποσότητα διχλωρομεθανίου μπορεί να προκαλέσει καρκίνο αν εκπέμπεται για πολλά χρόνια. Απάντησε ότι για να γνωρίζει κάτι τέτοιο θα πρέπει να υπάρχει τεκμηριωμένη μελέτη με τα διεθνώς αποδεκτά κριτήρια. Αυτό που ο ίδιος είδε από μελέτες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, είναι ότι υπάρχει περιορισμένη τεκμηρίωση για επίπεδα επαγγελματικής έκθεσης. Όλες οι μελέτες αφορούν επαγγελματική έκθεση με ψηλά επίπεδα.

Γνωρίζει ότι η παρούσα δεν αφορά επαγγελματική έκθεση και ότι υπήρχαν εκπομπές διχλωρομεθανίου για αρκετά χρόνια στην περιοχή. Ισχυρίστηκε ότι δεν απέρριψε τις εκθέσεις Βωνιάτη και Μακρή αλλά έκανε σχολιασμό στη μεθοδολογία τους. Δεν έχει ελέγξει τα νούμερα, δεν επανέλαβε τις μετρήσεις, ούτε και τις μαθηματικές τους εκτιμήσεις.

Παρ’ όλα αυτά, η άποψη του μάρτυρα είναι ότι οι εν λόγω μελέτες δεν μπορούν να τεκμηριώσουν συσχέτιση του καρκίνου με έκθεση στο διχλωρομεθάνιο γιατί δεν έχουν γίνει μετρήσεις έκθεσης στον πληθυσμό, όπως συμβαίνει με τις μελέτες του παγκόσμιου οργανισμού υγείας. Στις μελέτες του παγκόσμιου οργανισμού υγείας υπάρχουν για τους πληθυσμούς μετρημένα επίπεδα έκθεσης, δηλαδή γνωρίζουν για τον κάθε άνθρωπο ή για το σύνολο του πληθυσμού, πόσο και για πόση διάρκεια έχουν εκτεθεί. Επίσης, η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε δεν τεκμηριώνει διαφορές στη συχνότητα του νοσήματος στη μια περιοχή, σε σχέση με την άλλη.

Του υπεδείχθη ότι τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή του εργοστασίου είναι αυξημένα σε αντίθεση με την υπόλοιπη Κύπρο, λόγω της πολύχρονης εκπομπής και έκθεσης των κατοίκων στο διχλωρομεθάνιο. Απάντησε ότι δεν είναι ο ρόλος του να αξιολογήσει τον πληθυσμό της Κύπρου και τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή. Ο ρόλος του ήταν να αξιολογήσει την μελέτη των Μακρή και Βωνιάτη.

Παρόλα αυτά, ο ίδιος δεν γνωρίζει να έχει γίνει άλλη μελέτη με περιστατικά παρόμοια με την παρούσα υπόθεση, όπως πχ με εργοστάσιο που εκπέμπει διχλωρομεθάνιο για πολλά χρόνια σε αστική περιοχή. Του υπεβλήθη ότι δεν υπάρχει παρόμοια μελέτη γιατί στην Ευρώπη απαγορεύεται η εκπομπή διχλωρομεθανίου σε αστικές περιοχές. Απάντησε ότι αυτό δεν αποτελεί τεκμήριο για συσχέτιση με τα κρούσματα καρκίνου. Ήταν η θέση του ότι με άγνωστα νούμερα έκθεσης στο διχλωρομεθάνιο, δεν μπορεί να τεκμηριωθεί η συσχέτιση του με κρούσματα καρκίνου. Λόγω απουσίας οποιασδήποτε άλλης μελέτης που να εκτιμά πόσο έχουν εκτεθεί οι κάτοικοι δεν μπορεί κατά τον μάρτυρα να βασιστούμε στη λογική των αριθμών των κρουσμάτων για να καταλήξουμε σε συμπεράσματα για ένα τόσο σοβαρό θέμα.

Δεν αμφισβητεί τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή. Προκειμένου όμως να συσχετιστούν αυτά τα κρούσματα με το διχλωρομεθάνιο, θα έπρεπε να έχει εκτιμηθεί για πόσο διάστημα διέμενε κάποιος εκεί, πόσες ώρες την μέρα, πόσες εβδομάδες, πόσα έτη και πόσο έχει εκτεθεί στην εν λόγω ουσία. Επιπλέον, υπάρχουν μετρήσεις στην περιοχή έξω από το εργοστάσιο που έδειξαν πολύ χαμηλά επίπεδα διχλωρομεθανίου. Παρόλα αυτά ούτε ο ίδιος ήταν σε θέση να αναφέρει κατά πόσον λειτουργούσε το εργοστάσιο όταν έγιναν οι πιο πάνω μετρήσεις.

Το γεγονός ότι υπήρξαν εκπομπές διχλωρομεθανίου για 16 χρόνια, δεν σημαίνει κατά τον μάρτυρα ότι κάποιος περίοικος έχει εκτεθεί. Δεν γνωρίζουμε τα επίπεδα που έχει εκτεθεί στις εκπομπές από το φουγάρο του εργοστασίου. Σημείωσε δε, ότι όλες οι διεθνείς μελέτες αναφέρουν το χρονικό διάστημα και το επίπεδο έκθεσης στην εν λόγω ουσία.

Στην επανεξέταση, διευκρίνισε ότι η τεκμηρίωση θα έπρεπε να γίνει με εκτίμηση από το πόσες ώρες βρίσκεται στην περιοχή το κάθε θύμα κρούσματος καρκίνου, πόσες μέρες, πόσα χρόνια. Και να γνωρίζουμε πόσο ο πληθυσμός αυτός, ο κάθε ένας ή κατά μέσο όρο έχει εκτεθεί, έχει εισπνεύσει συγκεκριμένα επίπεδα, δηλαδή πόσα milligrams διχλωρομεθανίου. Στις μελέτες των Μακρή και Βωνιάτη δεν υπάρχουν κατά τον μάρτυρα, τέτοιες μετρήσεις.

Στις εν λόγω μελέτες, αυτό που έχει γίνει είναι να εκτιμηθεί η συχνότητα των διαφορετικών τύπων καρκίνου πλησίον του εργοστασίου με διαφορετικούς πληθυσμούς σε άλλες περιοχές. Όμως, η απουσία εκτίμησης ή μέτρησης έκθεσης στον πληθυσμό δεν παρέχει την δυνατότητα να μελετηθεί πιθανή συσχέτιση του διχλωρομεθανίου με τα κρούσματα καρκίνου.

Το στοιχείο αυτό είναι κατά τον μάρτυρα καθοριστικής σημασίας. Γι’ αυτό και παρέθεσε σχετικές μελέτες του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, που παρατίθενται τα εκτιμώμενα επίπεδα έκθεσης. Όταν είναι γνωστή η έκθεση, από εκεί και πέρα μελετάται η πιθανή συσχέτιση με το νόσημα

Μ.Υ.3 Χαράλαμπος Ιωάννου

Είναι ηλεκτρονικός μηχανικός, απόφοιτος της Ανώτερης Τεχνικής Επαγγελματικής Σχολής Αθήνας. Σήμερα ασχολείται με εμπορικές και τεχνικές δραστηριότητες στον τομέα του εμπορικού αυτοματισμού. Στα πλαίσια αυτά πώλησε στην εναγομένη 4 εταιρεία, διάφορα μηχανήματα για την παραγωγή πεπιεσμένου αέρα όπως κομπρεσόρους κλπ.

Αναγνώρισε από τις φωτογραφίες (τεκμ.99), δύο κομπρεσόρους που πώλησε και εγκατέστησε στο εργοστάσιο της Astrasol. Υπάρχουν κατά τον μάρτυρα, πάρα πολλά είδη παραγωγής πεπιεσμένου αέρα. Ο συγκεκριμένος είναι ο περιστροφικού τύπου βίδας πεπιεσμένου αέρα. Το βασικό του χαρακτηριστικό που το διαφοροποιεί από τα άλλα είδη, είναι ότι το σύστημα βίδας είναι περιορισμένου θορύβου επειδή εργάζεται μέσα σε λιπαντικό.

Ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 109, πληροφοριακό φυλλάδιο για τα εν λόγω μηχανήματα που εξέδωσε το εργοστάσιο που τα κατασκεύασε. Δείχνει με τι προδιαγραφές είναι κατασκευασμένα, το πόσο θόρυβο παράγουν, πόσο αέρα, τις διαστάσεις κλπ. Το μηχάνημα κατά τον μάρτυρα, συνοδεύεται από κάλυψη της Ευρωπαϊκής Ένωσης δυνάμει ευρωπαϊκής οδηγίας ΕΝΙ ISO 12017 ή ISO 1694.

Οι εν λόγω προδιαγραφές ISO 1694, αφορούν την ένταση του θορύβου στο 1 μέτρο από το μηχάνημα. Το συγκεκριμένο είναι 68 decibel με 69. Η Ευρωπαϊκή Προδιαγραφή λέει αν το μηχάνημα είναι κατασκευασμένο βάσει της οδηγίας 9614, μπορεί να εγκατασταθεί εντός κατοικημένης περιοχής.

Η εγκατάσταση στο εργοστάσιο Astrasol έγινε από συνεργείο δικό του σε προδιαγραμμένο χώρο που ήταν ημιυπόγειος. Ο ίδιος απλώς πήγε στην τελική παράδοση των μηχανημάτων.

Στην αντεξέταση επανέλαβε ότι τα μηχανήματα – κομπρεσόροι που εμπίπτουν στην Ευρωπαϊκή οδηγία 9614 - 2, μπορούν να εγκατασταθούν και σε κατοικημένες περιοχές. Δεν είχε όμως μαζί του την εν λόγω οδηγία για να την παρουσιάσει στο Δικαστήριο αφού δεν είναι όπως είπε ο νομικός.

Δεν γνωρίζει ούτε και τον ενδιέφερε όπως είπε, η απόσταση των κομπρεσόρων που εγκατέστησε από το διπλανό σπίτι. Το βασικό κατά τον μάρτυρα, είναι ότι το μηχάνημα παράγει θόρυβο μόνο 68 decibel. Ισχυρίστηκε μάλιστα ότι εγκατέστησε παρόμοια μηχανήματα και εντός πολυκατοικιών στη Λευκωσία.

Μετά που άρχισε να λειτουργεί το εργοστάσιο δεν επισκέφθηκε την περιοχή. Του υποδείχθηκε ότι σύμφωνα με την έκθεση Φεσά (τεκμ.53), το εργοστάσιο Astrasol δημιουργούσε οχληρία από θόρυβο λόγω της λειτουργίας των πιο πάνω κομπρεσόρων. Απάντησε μόνο ότι τα μηχανήματα του παράγουν θόρυβο 68 decibel.

Μ.Υ.4 Στέλιος Γεωργιάδης

Ως Μ.Υ.4 κατέθεσε ο εκ μέρους του εναγομένου 6, ο Στέλιος Γεωργιάδης. Είναι Ανώτερος Λειτουργός Επιθεώρησης Εργασίας στο Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας. Στη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 8), αναφέρει ότι προΐσταται του κλάδου ελέγχου βιομηχανικής ρύπανσης στο Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας από τις 15.8.2008.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας ανέφερε ότι στα καθήκοντα του, συμπεριλαμβάνονται και η επιτήρηση της εφαρμογής του περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμου του 2002 και των περί Βιομηχανικών Εκπομπών Νόμων του 2013 και 2016. Συγκεκριμένα, ασχολείται με θέματα αδειοδότησης των εγκαταστάσεων που εμπίπτουν στους εν λόγω Νόμους, τις επιθεωρήσεις και μετρήσεις εκπομπής αερίων ρύπων καθώς και την ετοιμασία εκθέσεων προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.

Σε σχέση με την παρούσα υπόθεση, ανέφερε ότι κατά τη περίοδο λειτουργίας του εργοστασίου Astrasol, συμμετείχε στη διαδικασία αδειοδότησης και στις επιθεωρήσεις και μετρήσεις που έγιναν για έλεγχο της λειτουργίας του εργοστασίου.

Η εταιρεία Astrasol Ltd, εξασφάλισε Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας (τεκμ.92) για πρώτη φορά από το Υπουργείο Εργασίας στις 3.3.1999, με βάση τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμο του 1991. Την εν λόγω περίοδο δεν υπήρχε κυπριακή νομοθεσία που να καθορίζει όρια εκπομπής για διάφορους ρύπους. Ως εκ τούτου για το σκοπό αυτό, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας χρησιμοποιούσε γερμανικά και ολλανδικά πρότυπα για καθορισμό ορίων εκπομπής. Στο πρώτο Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας δεν καθορίστηκε ειδικό όριο εκπομπής για διχλωρομεθάνιο αφού δεν υπήρχε τότε τέτοιο όριο. Καθορίστηκε όμως γενικό όριο εκπομπής οργανικών ουσιών αφού στην εν λόγω εγκατάσταση, γινόταν χρήση διαφόρων οργανικών ουσιών. Η ημερομηνία λήξης του Πιστοποιητικού Εγγραφής Διεργασίας, ήταν στις 30.6.2004.

Ο μάρτυρας ανέφερε ότι με βάση τους περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμους του 1991 και 1992, η εκ των προτέρων χορήγηση πολεοδομικής άδειας δεν ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για την χορήγηση του εν λόγω πιστοποιητικού. Έκαμε επί του προκειμένου αναφορά στο άρθρο 7.8 των εν λόγω Νόμων.

Ο Υπουργός Εργασίας χορήγησε το Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας αφού συμβουλεύθηκε με βάση τους πιο πάνω Νόμους, την τεχνική επιτροπή για την προστασία του περιβάλλοντος, μέλη της οποίας ήταν λειτουργοί από διάφορα υπουργεία της Δημοκρατίας. Με βάση τους ιδίους Νόμους, στη συνεδρία της τεχνικής επιτροπής για εξέταση της αίτησης, κλήθηκε και έλαβε μέρος εκπρόσωπος του Δήμου Λατσιών. Κατά τη συνεδρία, κανένα μέλος δεν έφερε ένσταση στην χορήγηση του Πιστοποιητικού Εγγραφής Διεργασίας στην εταιρεία Astrasol Ltd. Η εισήγηση της τεχνικής επιτροπής προς τον Υπουργό για χορήγηση του Πιστοποιητικού Εγγραφής Διεργασίας ήταν ομόφωνη. Ο μάρτυρας σημείωσε ότι στη πιο πάνω συνεδρία, το Υπουργείο Εσωτερικών εκπροσώπησε λειτουργός του Τμήματος Πολεοδομίας και Οικήσεως

Η εταιρεία Astrasol Ltd, χρησιμοποιούσε στη διεργασία παραγωγής σόλων την οργανική χημική ουσία διχλωρομεθάνιο. Η ουσία αυτή με βάση την Ευρωπαϊκή Οδηγία 67/548/ΕΟΚ, όπως αυτή τροποποιήθηκε από την οδηγία 2001/59/ΕΚ, ταξινομείται ως καρκινογόνος κατηγορίας 3, δηλαδή ύποπτη καρκινογένεσης. Ο μάρτυρας κατέθεσε ως τεκμήριο 110, σχετικό απόσπασμα από την οδηγία 2001/59/ΕΚ. Η ταξινόμηση των επικινδύνων χημικών ουσιών με βάση την εν λόγω οδηγία, ίσχυε μέχρι τις 30.11.2010.

Από την 1.12.2010, η ταξινόμηση και σήμανση του διχλωρομεθανίου γίνεται σύμφωνα με τις πρόνοιες του Ευρωπαϊκού Κανονισμού 1272/2008/ΕΚ. Με βάση τον εν λόγω κανονισμό οι κατηγορίες ταξινόμησης και σήμανσης έχουν αλλάξει για σκοπούς εναρμόνισης της Ευρωπαϊκής Νομοθεσίας με το παγκόσμια εναρμονισμένο σύστημα ταξινόμησης (GHS-globally harmonized system of classification and labeling of chemicals). Με το νέο σύστημα ταξινόμησης, το διχλωρομεθάνιο ταξινομείται ως καρκινογόνο κατηγορίας 2, δηλαδή πάλι ύποπτο για καρκινογένεση στον άνθρωπο. Η κατάταξη αυτή κατά τον μάρτυρα, δεν έγινε λόγω νέων επιστημονικών στοιχείων σχετικά με την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου. Κατέθεσε δε ως τεκμήριο 111, σχετικό απόσπασμα από τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό 1272/2008/ΕΚ.

Στις 30.6.2004, η εταιρεία Astrasol Ltd υπέβαλε νέα αίτηση με βάση τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμο του 2002 για χορήγηση Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Αφού δημοσιεύθηκε στην επίσημη εφημερίδα της Δημοκρατίας η γνωστοποίηση της αίτησης για υποβολή τυχόν απόψεων και εισηγήσεων από το κοινό, η αίτηση εξετάστηκε από την Τεχνική Επιτροπή για την προστασία του περιβάλλοντος σε συνεδρία της στις 21.9.2004. Ο μάρτυρας σημείωσε ότι δεν λήφθηκαν οποιαδήποτε σχόλια από το κοινό μετά την πιο πάνω γνωστοποίηση.

Δυνάμει του πιο πάνω Νόμου, στη Τεχνική Επιτροπή για την Προστασία του Περιβάλλοντος η οποία συμβουλεύει τον Υπουργό, συμμετέχουν επιπρόσθετα από τα πιο πάνω υπουργεία, η Ομοσπονδία Περιβαλλοντικών

Οργανώσεων Κύπρου και το ΕΤΕΚ. Στη συνεδρία της τεχνικής επιτροπής που εξέτασε την αίτηση της Εταιρείας Astrasol Ltd δεν εκπροσωπήθηκε ο Δήμος Λατσιών, παρόλο που προσκλήθηκε ξανά.

Η τεχνική επιτροπή αφού έλαβε υπόψη της κατά την εξέταση της αίτησης τους σχετικούς κανονισμούς και τις οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και ειδικά την οδηγία 1999/13/ΕΚ, που έδινε μεταβατική περίοδο μέχρι 31.10.2007, δηλαδή οκτώ χρόνια για εφαρμογή του ορίου εκπομπής του διχλωρομεθανίου, εισηγήθηκε ομόφωνα στον Υπουργό Εργασίας τη χορήγηση της άδειας εκπομπής. Ο μάρτυρας ανέφερε ότι τον συγκεκριμένο χρόνο, κανένα μέλος της επιτροπής δεν ήταν γνώστης οποιωνδήποτε παραπόνων ή άλλων προβλημάτων λόγω της λειτουργίας του συγκεκριμένου εργοστασίου.

Στη συνέχεια, λειτουργός εργασίας χορήγησε στην εταιρεία Astrasol Ltd στις 27.10.2004, την Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων με αρ. 106/2004 με ημερομηνία έναρξης 1.11.2004 και ημερομηνία λήξης την 1.11.2009 (τεκμ.93). Η άδεια περιλάμβανε, μεταξύ άλλων, όριο εκπομπής ολικών Πτητικών Οργανικών Ενώσεων (ΠΟΕ) ίσο προς 150 mg/nm³ καθώς και όριο εκπομπής συγκεκριμένων ΠΟΕ στις οποίες περιλαμβάνεται το διχλωρομεθάνιο, το οποίο καθορίζεται προς 20 mg/nm³ αν η μαζική ροή του είναι 100 γραμμάρια την ώρα ή μεγαλύτερη. Οι οριακές τιμές εκπομπής ουσιών όπως το διχλωρομεθάνιο, βασίστηκαν στην ΚΔΠ 73/2003.

Στις 13.1.2005 έγιναν μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου. Σκοπός ήταν ο έλεγχος των εκπομπών ολικών ΠΟΕ από τη διεργασία παραγωγής σόλων, για να διαπιστωθεί αν υπήρχε συμμόρφωση με τη δοθείσα άδεια. Τα αποτελέσματα των μετρήσεων έδειξαν ότι δεν υπήρχε υπέρβαση του ορίου εκπομπής ολικών ΠΟΕ. Αποφασίστηκε όμως όπως γίνουν εξειδικευμένες μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου για έλεγχο των εκπομπών διχλωρομεθανίου. Οι μετρήσεις αυτές έγιναν στις 8.6.2005 και τα δείγματα που λήφθηκαν δόθηκαν στο γενικό χημείο για αναλύσεις. Τα αποτελέσματα έδειξαν υπέρβαση του ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου, το οποίο όμως θα ετίθετο σε ισχύ στις 31.10.2007. Συγκεκριμένα, ο μέσος όρος της συγκέντρωσης εκπομπής διχλωρομεθανίου ήταν 57 mg/nm³ ενώ το όριο ήταν 20 mg/nm³.

Στις 12.7.2005, αρμόδιος επιθεωρητής του Τμήματος Επιθεώρησης

Εργασίας επισκέφθηκε το εργοστάσιο και εξήγησε τα αποτελέσματα στον υπεύθυνο παραγωγής. Ο υπεύθυνος παραγωγής αναφέρθηκε σε δοκιμές με άλλες χημικές ουσίες στην παραγωγική διαδικασία με σκοπό τον περιορισμό της χρήσης διχλωρομεθανίου.

Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας με διπλοσυστημένη επιστολή του ημερ. 20.7.2005 (τεκμ.112), ενημέρωσε επίσημα για τα αποτελέσματα των μετρήσεων και ζήτησε από την εταιρεία Astrasol Ltd, την λήψη μέτρων για συμμόρφωση παρόλο που το όριο εκπομπής θα ετίθετο σε ισχύ στις 31.10.2007. Στις 8.9.2005, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας απέστειλε επιστολή στον Γενικό Διευθυντή του Υπουργείου Υγείας με την οποία του ανέφερε ότι το Τμήμα είναι έτοιμο να συνεργαστεί με το Υπουργείο σε περίπτωση που αυτό αποφασίσει τη διεξαγωγή έρευνας για τις επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων της περιοχής (τεκμ.13).

Στις 28.9.2005 έγιναν νέες μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου οι οποίες έδειξαν και πάλι υπέρβαση του ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου. Ο μέσος όρος της συγκέντρωσης εκπομπής διχλωρομεθανίου ήταν 116 mg/nm³.

Κατά του μήνες Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 2005 λήφθηκαν 14 δείγματα ατμοσφαιρικού αέρα στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο για προσδιορισμό της συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα στο επίπεδο που αναπνέει ο άνθρωπος. Ο μάρτυρας ανέφερε ότι ούτε στην Κυπριακή Νομοθεσία, ούτε σε οποιαδήποτε Ευρωπαϊκή Οδηγία υπάρχει όριο ποιότητας αέρα για το διχλωρομεθάνιο. Ως μέτρο σύγκρισης όμως, χρησιμοποιήθηκε ο οκτάωρος μέσος όρος συγκέντρωσης έκθεσης των εργαζομένων στα 95 mg/nm³ του Οργανισμού OSHA (Occupational Safety and Health

Administration) της Αμερικής.

Με βάση της αναλύσεις του Γενικού Χημείου υπολογίστηκε ότι η μέγιστη συγκέντρωση διχλωρομεθανίου ήταν 0,22 mg/nm³, δηλαδή δέκα φορές πιο κάτω από το αντίστοιχο όριο που υπολογίστηκε με βάση Ευρωπαϊκή Πρακτική σε 2,4 mg/nm³.

Στις 4.11.2005 λήφθηκαν και δύο δείγματα αέρα από τον εργασιακό χώρο του εργοστασίου για προσδιορισμό της συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η συγκέντρωση διχλωρομεθανίου ήταν 0,4 mg/nm³ ενώ το μέγιστο επιτρεπτό όριο στο χώρο εργασίας όπως καθορίζεται από την ΚΔΠ 166/81 είναι 360 mg/nm³.

Στις 27.4.2006, έγιναν νέες μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου και τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο μέσος όρος συγκέντρωσης εκπομπής διχλωρομεθανίου ήταν 78 mg/nm³. Όλα τα πιο πάνω αποτελέσματα, στάλθηκαν στις 19.7.2006 στο Δήμο Λατσιών (τεκμ.114).

Στις 20.6.2006 έγιναν και πάλι μετρήσεις στο φουγάρο και τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο μέσος όρος της συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου ήταν 35 mg/nm³. Στις 21.6.2006 έγιναν νέες μετρήσεις συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα της περιοχής κοντά στο εργοστάσιο. Η μέγιστη συγκέντρωση διχλωρομεθανίου που μετρήθηκε στον ατμοσφαιρικό αέρα ήταν 0,068 mg/nm³. Η συγκέντρωση αυτή είναι 35 φορές πιο κάτω από το όριο των 2,4 mg/nm³.

Στις 27.9.2006 έγιναν νέες μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου και τα αποτελέσματα έδειξαν ότι ο μέσος όρος της συγκέντρωσης εκπομπής διχλωρομεθανίου ήταν 49 mg/nm³. Κατά τον μάρτυρα, από τα πιο πάνω αποτελέσματα και τις πρώτες ύλες που χρησιμοποιήθηκαν για μερική αντικατάσταση του διχλωρομεθανίου, φάνηκε πτωτική τάση στις εκπομπές αλλά αυτές εξακολουθούσαν να υπερβαίνουν το όριο το οποίο όμως θα ετίθετο σε ισχύ στις 31.10.2007.

Τα πιο πάνω αποτελέσματα των μετρήσεων στο φουγάρο καθώς και στον ατμοσφαιρικό αέρα έξω από τις οικίες των κατοίκων, απεστάλησαν στον βουλευτή κ. Γιώργο Περδίκη στις 13.10.2006 (τεκμ.44).

Επιθεωρήσεις για σκοπούς διεξαγωγής μετρήσεων έγιναν ξανά την περίοδο από 15.12.2006 μέχρι 31.1.2007, αλλά διαπιστώθηκε ότι το εργοστάσιο την περίοδο εκείνη ήταν κλειστό λόγω έλλειψης παραγγελιών.

Νέες μετρήσεις που έγιναν στο φουγάρο του εργοστασίου στις 19.3.2007, έδειξαν υπέρβαση του ορίου αφού ο μέσος όρος της συγκέντρωσης εκπομπής διχλωρομεθανίου ήταν 85 mg/nm³. Ως εκ τούτου, ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας με επιστολή προς την εταιρεία Astrasol Ltd ημερομηνίας 13.4.2007, ζήτησε τη μη λειτουργία του εργοστασίου αν δεν ληφθούν προηγουμένως μέτρα για μείωση των εκπομπών διχλωρομεθανίου κάτω από 20 mg/nm³ (τεκμ.116).

Με την έναρξη ισχύος του ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου στις 31.10.2007, έγιναν εκ νέου μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι υπήρξε συμμόρφωση με την οριακή τιμή εκπομπής διχλωρομεθανίου. Το ίδιο συνέβηκε και στις 17.1.2008 για τον έλεγχο των εκπομπών των ολικών ΠΟΕ.

Στις 26.3.2009 έγιναν νέες μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου, οι οποίες έδειξαν ότι υπήρχε και πάλι υπέρβαση του ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου. Ως εκ τούτου ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας με επιστολή του ημερομηνίας 30.4.2009, ενημέρωσε το εργοστάσιο ότι θα ζητηθεί η λήψη ποινικών μέτρων εναντίον της εναγομένης 4 εταιρείας (τεκμ.118).

Στην συνέχεια, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας ζήτησε τη λήψη ποινικών μέτρων εναντίον της εταιρείας και των διευθυντών της. Επιπλέον, εξασφάλισε στις 26.5.2009 με βάση το άρθρο 27 του Περί Ελέγχου της

Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμου του 2002, διάταγμα από το Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας, το οποίο απαγόρευε τη λειτουργία του εργοστασίου με την εκπομπή διχλωρομεθανίου σε τιμές μεγαλύτερες από 20 mg/nm³.

Στις 2.6.2009, ο Έφορος Εταιρειών ως Επίσημος Παραλήπτης, έθεσε υπό τον έλεγχο του το εργοστάσιο. Ακολούθησαν σχετικά δημοσιεύματα του Παγκύπριου Ιατρικού Συλλόγου στον ημερήσιο τύπο (τεκμ.49) ότι το διχλωρομεθάνιο θεωρείται άκρως επικίνδυνο για τις ζωές των κατοίκων. Ως εκ τούτου, ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας με επιστολή του ημερ. 9.7.2009 (τεκμ.120,) ζήτησε να ενημερωθεί κατά πόσο οποιοδήποτε μέλος του Παγκυπρίου Ιατρικού Συλλόγου είναι σε θέση να καταθέσει στο Δικαστήριο υποστηρίζοντας την πιο πάνω άποψη. Ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος όμως, δεν απάντησε στην εν λόγω επιστολή.

Ο μάρτυρας κατέθεσε τέλος ότι το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας ουδέποτε είχε στη διάθεση του στοιχεία είτε από το Υπουργείο Υγείας, είτε από οιονδήποτε ιδιώτη γιατρό, που να συνδέουν τα προβλήματα υγείας στα οποία αναφέρονταν οι κάτοικοι της περιοχής με τις εκπομπές ρύπων από τα εργοστάσιο της Astrasol.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι στην Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων αναφέρεται ανώτατο όριο 20 milligram εάν η μαζική ροή ξεπερνά τα 100 γραμμάρια την ώρα. Δεν υπάρχει κατά τον μάρτυρα διαφορά στην νομοθεσία, αναφορικά με τα όρια βιομηχανικών και κατοικημένων περιοχών. Ούτε γνωρίζει να υπάρχει απαγόρευση σε οποιανδήποτε νομοθεσία για εκπομπή διχλωρομεθανίου σε κατοικημένες περιοχές. Παρόλα αυτά, δέχθηκε ότι οι εργαζόμενοι δυνάμει άλλης Νομοθεσίας πρέπει να παίρνουν μέτρα προστασίας, όπως γάντια μάσκες κλπ, κάτι που δεν ισχύει για τον πληθυσμό σε αστικές περιοχές. Ο ίδιος εφάρμοσε ένα πρακτικό κανόνα με πρότυπο τα αμερικάνικα όρια, έκθεσης στους εργαζομένους που είναι από τα πιο αυστηρά. Έλαβε υπόψη ότι ο κάτοικος εκτίθεται 168 ώρες την εβδομάδα σε οτιδήποτε υπάρχει, ενώ ο εργαζόμενος 40 ώρες την εβδομάδα. Επιπλέον στους κατοίκους συμπεριλαμβάνονται παιδιά και ηλικιωμένοι. Με τον τρόπο αυτό, το πιο πάνω όριο αραιώθηκε αρχικά 4 και ακόμα άλλες 10 φορές ώστε να καταλήξει στο πιο πάνω όριο.

Η δική του ευθύνη ήταν η εφαρμογή του Νόμου με τον καθορισμό ορίων εκπομπής. Επανέλαβε ότι ο Νόμος δεν απαγορεύει την εκπομπή διχλωρομεθανίου σε συγκεκριμένα όρια όμως. Ισχυρίστηκε περαιτέρω ότι δεν γνωρίζει αν απαγορεύεται από την ευρωπαϊκή νομοθεσία η εκπομπή διχλωρομεθανίου σε αστικές περιοχές.

Μετρήθηκε η ποιότητα του αέρα στην περιοχή και η συγκέντρωση διχλωρομεθανίου, ήταν εξαιρετικά χαμηλή. Οι εκπομπές στο φουγάρο ήταν πέραν των καθορισμένων ορίων. Ισχυρίστηκε όμως ότι οι μετρήσεις στο φουγάρο είναι διαφορετικές από αυτές στον ατμοσφαιρικό αέρα γύρω από το εργοστάσιο. Κατά τον μάρτυρα, όλη η νομοθεσία για τη ρύπανση της ατμόσφαιρας και για την ποιότητα του αέρα, προβλέπει διαφορετικά όρια στα φουγάρα και διαφορετικά στο επίπεδο που αναπνέει το άνθρωπος.

Στην συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε στην ταξινόμηση του διχλωρομεθανίου ως δυνητικά καρκινογόνας ουσίας. Ισχυρίστηκε ότι η ταξινόμηση 2 της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι αποτέλεσμα πειραμάτων που έγιναν σε ποντικούς. Δεν υπάρχει μαρτυρία ότι το διχλωρομεθάνιο είναι καρκινογόνο σε ανθρώπους ούτως ώστε να ενταχθεί από τη δεύτερη κατηγορία που είναι το ύποπτο είτε στην κατηγορία 1Β ή 1Α που είναι τα αποδεδειγμένα καρκινογόνα συστατικά.

Δέχθηκε παρόλα αυτά ότι στην κατηγορία 2, εντάσσονται τα δυνητικά καρκινογόνα υλικά. Εφαρμόζοντας την Κυπριακή νομοθεσία, καθόρισε τα όρια εκπομπής όμως δεν είναι ειδικός να καταθέσει αν η εισπνοή διχλωρομεθανίου σε οιαδήποτε ποσότητα, προκαλεί καρκίνο. Αυτά είναι ζητήματα που αφορούν το Υπουργείο Υγείας και είναι εκτός των αρμοδιοτήτων του.

Γνωρίζει ότι στο Υπουργείο Υγείας, υπήρχε επιτροπή που μελετούσε τα παράπονα των κατοίκων. Επίσης, το θέμα συζητήθηκε σε συνέδρια της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Υγείας, στην οποία ήταν και ο ίδιος παρών, Συμμετείχε επίσης και εκπρόσωπος του Υπουργείου Υγείας. Δεν γνωρίζει όμως αν το υπουργείο Υγείας προέβη σε οιανδήποτε άλλη ενέργεια.

Μετά την ανακοίνωση του Παγκύπριου Ιατρικού Συλλόγου για την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου, το Τμήμα του ζήτησε από το Υπουργείο Υγείας να γίνει έλεγχος των επιπτώσεων στην υγεία των κατοίκων. Δεν υπήρξε όμως ανταπόκριση από το Υπουργείο Υγείας.

Ζήτησαν επίσης από τον Παγκύπριο Ιατρικό Σύλλογο να ενημερώσει εάν υπάρχει μαρτυρία από γιατρό, αναφορικά με την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου. Σε τέτοια περίπτωση, ο επιθεωρητής έχει εξουσία με βάση τον Νόμο να επιδώσει απαγορευτική ειδοποίηση και να απαιτήσει την αναστολή της λειτουργίας του εργοστασίου. Δεν υπήρξε όμως οποιαδήποτε ανταπόκριση από τον Παγκύπριο Ιατρικό Σύλλογο. Κατά τον μάρτυρα, ο επιθεωρητής ο οποίος δεν είναι γιατρός, πρέπει να έχει αποδεικτικό υλικό για να μπορέσει να στηρίξει νομικά την έκδοση απαγορευτικής ειδοποίησης. Κάτι τέτοιο, ουδέποτε είχε το Τμήμα του αφού ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος δεν ανταποκρίθηκε. Παρόλα αυτά, δεν ζήτησαν την εκτίμηση άλλου εμπειρογνώμονα για το θέμα.

Απαντώντας σε υποβολή ότι το Τμήμα του δεν προέβη σε καμία άλλη ενέργεια, ο μάρτυρας επικαλέστηκε τις μετρήσεις στο φουγάρο και την ατμόσφαιρα καθώς και το δικαστικό διάταγμα για αναστολή της λειτουργίας του εργοστασίου σε ποινική υπόθεση που καταχώρησε το Τμήμα του εναντίον της Astrasol Ltd. Στην εν λόγω υπόθεση, η εταιρεία Astrasol Ltd καταδικάστηκε σε πρόστιμο για τις υπερβάσεις στις εκπομπές διχλωρομεθανίου από το φουγάρο του εργοστασίου. Δεν επιδιώχθηκε το κλείσιμο του εργοστασίου γιατί στο μεταξύ, είχε σταματήσει την λειτουργία του λόγω του ότι περιήλθε στην κατοχή του Επίσημου Παραλήπτη.

Μ.Υ.5 Γιάννης Φεσάς

Ως Μ.Υ.5 κατέθεσε ο εκ μέρους του εναγομένου 7 Δήμου Λατσιών, ο Γιάννης Φεσάς. Ανέφερε ότι είναι Χημικός Μηχανικός – Μελετητής. Κατέθεσε ως τεκμήριο 121, βιογραφικό του σημείωμα. Στην συνέχεια αναγνώρισε και υιοθέτησε, την έκθεση που συνέταξε για το εργοστάσιο Astrasol μετά από εντολή του Δήμου Λατσιών (τεκμ. 53).

Αναφέρεται μεταξύ άλλων στην εν λόγω έκθεση ότι στην οικία του ζεύγους Κκαϊλή διαπιστώθηκε μετά από μετρήσεις ότι οι ηχητικές εκπομπές από μηχανήματα του εργοστασίου Astrasol, είχαν ένταση η οποία συνιστά σοβαρό πρόβλημα όχλησης προς την εν λόγω οικία και πιθανόν τις γειτνιάζουσες οικίες της περιοχής. Για την ποσοτική εκτίμηση της ηχητικής όχλησης, έγινε χρήση του κριτηρίου σύγκρισης των μετρήσεων κοντά στην υπό διερεύνηση δυνητική πηγή όχλησης µε το γενικό επίπεδο θορύβου της περιοχής.

Η έκθεση κατέδειξε την ύπαρξη σοβαρότατου προβλήματος όχλησης των κατοίκων της άμεσα γειτνιάζουσας περιοχής, από την λειτουργία των μηχανημάτων σε ώρες κοινής ησυχίας, αλλά και σε ώρες ανάπαυσης και ξεκούρασης.

Στην συνέχεια, γίνεται στην εν λόγω έκθεση αναφορά στις μετρήσεις του Υπουργείου Εργασίας για διχλωρομεθάνιο στον ατμοσφαιρικό αέρα. Αναφέρεται ότι από τα αποτελέσματα αυτών των μετρήσεων φαίνεται ότι το ύποπτο υλικό, το µόνο µε την φάση κινδύνου R.40 δεν αποτελεί κίνδυνο για την υγεία. Παρόλα αυτά ανέφερε ότι εν πάση περίπτωση, η εταιρεία θα πρέπει να λάβει μέτρα ώστε μέχρι τις 31.10.2007 να μειώσει τις εκπομπές της κάτω από το νέο αυστηρότερο όριο.

Στις γενικότερες εκτιμήσεις της έκθεσης, αναφέρεται ότι επιβεβαιώνεται για ακόμα μια φορά η προχειρότητα και η απερισκεψία στον χωροταξικό σχεδιασμό και η χαλαρή αντιμετώπιση των αδειών χρήσης βιομηχανικών και βιοτεχνικών υποστατικών κοντά σε κατοικίες και ιδιαίτερα όταν γίνεται αλλαγή χρήσης.

Ενώπιον του Δικαστηρίου, ο μάρτυρας ανέφερε ότι στην εν λόγω έκθεση, έλαβε υπόψη τις επισκέψεις που έκανε στην περιοχή αλλά και τις μετρήσεις του Υπουργείου Εργασίας στο φουγάρο του εργοστασίου και στον ατμοσφαιρικό αέρα γύρω από το εργοστάσιο.

Όσον αφορά τον θόρυβο στην περιοχή, τις μετρήσεις τις έκανε ένας συνεργάτης του που είναι ειδικός στον ήχο, χρησιμοποιώντας όμως, όργανα του μάρτυρα.

Υιοθέτησε τα ευρήματα του, αναφέροντας ότι διαπιστώθηκε ένα επίπεδο θορύβου. Ανέφερε παρ’ όλα αυτά ότι διατηρεί κάποιες επιφυλάξεις, όσον αφορά τον τρόπο που συλλέχθηκαν οι πληροφορίες. Ισχυρίστηκε ότι για να απομονωθεί θόρυβος από κάπου, πρέπει να σταματήσουν όλες οι άλλες οι πηγές. Λόγω του ότι δεν είχαν το κατάλληλο όργανο για κάτι τέτοιο, χρησιμοποιήθηκε μια άλλη προσέγγιση. Ο μελετητής μετέβη στο χώρο σε ώρες νυκτερινές που δεν εργάζονταν άλλα υποστατικά και τον δεκαπενταύγουστο και σύγκρινε τον θόρυβο με τον θόρυβο που υπήρχε τις ώρες των εργάσιμων περιόδων. Εν πάση περιπτώσει, ο μάρτυρας υιοθέτησε τα συμπεράσματα του, έχοντας μόνο την πιο πάνω επιφύλαξη αν αυτός ήταν ο πλέον ενδεδειγμένος τρόπος μέτρησης του θορύβου.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι ως χημικός μηχανικός, προέβαινε σε μελέτες με την ιδιότητα του ανεξάρτητου μελετητή, χρησιμοποιώντας ιδιόκτητα όργανα και εργαστήρια. Ασχολείτο με μετρήσεις, σχεδιασμούς καθώς και με προτάσεις και κοστολογήσεις λύσεων για προβλήματα σε εργοστασιακές εγκαταστάσεις.

Η υπό κρίση μελέτη, του ανατέθηκε από τον Δήμο Λατσιών. Είχε εντολή να μελετήσει την κατάσταση που επικρατεί όσον αφορά οχληρία από το εργοστάσιο της Astrasol. Αυτό γιατί κάτοικοι της περιοχής, είχαν παραπονεθεί για οσμές, και θόρυβο από το εργοστάσιο.

Επισκέφθηκε και ο ίδιος την οικία του κου Κκαϊλή για να τον βοηθήσει με τα ερωτηματολόγια. Στην ηχομέτρηση όμως δεν πήγε ο ίδιος αλλά ο συνεργάτης του. Όσον αφορά την οικία του κου Κκαϊλή, υιοθετεί τα συμπεράσματα του συνεργάτη του για τον θόρυβο. Για τα υπόλοιπα συμπεράσματα, εξακολουθεί να διατηρεί επιφυλάξεις.

Τις επιφυλάξεις αυτές, ο συνεργάτης του που είναι ειδικός δεν τις συμπεριέλαβε στην έκθεση. Χαρακτήρισε το γεγονός αυτό ως λάθος του συνεργάτη του. Δέχθηκε όμως ότι ούτε ο ίδιος ζήτησε από τον συνεργάτη του να συμπεριλάβει στην έκθεση τοις πιο πάνω επιφυλάξεις.

Αναφέρεται ρητά στην έκθεση του ότι η μελέτη του δεν ήταν επιδημιολογική. Σε ερώτηση του συνηγόρου για τους ενάγοντες γιατί τότε παίρνει θέση ως προς τις επιπτώσεις από την εκπομπή διχλωρομεθανίου, απάντησε ότι στηρίχθηκε στις μετρήσεις του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας. Του υποβλήθηκε ότι πρόκειται μόνο για δύο μετρήσεις στα 16 χρόνια εκπομπών διχλωρομεθανίου στον συγκεκριμένο χώρο. Απάντησε ότι δεν είχε άλλο υλικό να στηριχθεί για την ποιότητα του αέρα, πέραν των πιο πάνω μετρήσεων.

Του υποβλήθηκε ότι δύο μόνο μετρήσεις δεν είναι ικανοποιητικές. Απάντησε ότι σαν επιστήμονας πιστεύει ότι από τη στιγμή που μια μέτρηση δείχνει τόσο χαμηλά, κανονικά «παύεις να ασχολείσαι». Μόνο αν ήταν ψηλές οι μετρήσεις, το Υπουργείο όφειλε να τις επαναλάβει.

Συμφώνησε ότι δεν υπάρχει καθορισμένο όριο εκπομπής διχλωρομεθανίου για κατοικημένες περιοχές και ότι τα τεθέντα όρια αφορούσαν επαγγελματική έκθεση εντός του εργοστασίου. Ισχυρίστηκε όμως ότι υπάρχει συγκεκριμένη μεθοδολογία για να καθοριστεί όριο όταν δεν υπάρχουν θεσμοθετημένα όρια και Νομοθεσία. Η πρακτική αυτή ακολουθήθηκε από το Υπουργείο Εργασίας. Υπάρχει κατά τον μάρτυρα μια πιο σύγχρονη έκδοση αυτής της πρακτικής που χρησιμοποιεί κάπως διαφορετικούς αριθμούς. Με τον ίδιο τρόπο, διαιρεί την ημερήσια βιομηχανική έκθεση του οκτάωρου με τον αριθμό 7,5 για να δημιουργήσει ένα τεχνητό όριο με το οποίο να μπορεί να κάνει συγκρίσεις. Ο μάρτυρας αρνήθηκε υποβολές ότι η μέθοδος αυτή δεν υπάρχει και ότι είναι εφεύρημα του Υπουργείου Εργασίας.

Συμφώνησε ότι δεν χρησιμοποιείται το διχλωρομεθάνιο σε κατοικημένες περιοχές στην Ευρώπη, όμως υποστήριξε ότι δεν έχει απαγορευτεί εντελώς η χρήση του υλικού αυτού. Δέχθηκε ότι η εν λόγω ουσία είναι ύποπτη καρκινογένεσης. Άκουσε ότι αναβαθμίστηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Έρευνας για τον καρκίνο, αλλά δεν γνωρίζει αν αυτή η αναβάθμιση, αφορά την επικινδυνότητα του.

Όσον αφορά την συγκεκριμένη περίπτωση, από τις πληροφορίες που συνέλεξε και παρότι δεν είναι ειδικός, αντιλήφθηκε ότι δεν πληρούνται οι προϋποθέσεις για να ονομάσει κάποιος τα περιστατικά της παρούσας, ως συνάθροισμα καρκίνου που προκαλείται από το διχλωρομεθάνιο. Επανέλαβε ότι κατέληξε στο πιο πάνω συμπέρασμα, έχοντας κυρίως υπόψη του, τις μετρήσεις του Υπουργείου Εργασίας. Δέχθηκε όμως ότι ο κος Βωνιάτης (Μ.Ε.9), είναι πιο ειδικός από τον ίδιο για να αποφανθεί επί του θέματος.

Όσον αφορά την αλλαγή χρήσης του εργοστασίου, ανέφερε ότι αυτό είναι ευθύνη της πολεοδομίας. Δέχθηκε όμως ότι οι βιομηχανικές περιοχές πρέπει να χωροθετούνται μακριά και με κάποιο όριο απόστασης από κατοικημένες περιοχές.

Αποδέχθηκε ότι οι εκπομπές από το φουγάρο του εργοστασίου, ήταν πέραν των καθορισμένων ορίων της δοθείσας άδειας. Ο μόνος τρόπος κατά τον μάρτυρα για να συμμορφωθεί το εργοστάσιο, ήταν να τοποθετήσει φίλτρα στα φουγάρα του. Αυτό αναφέρεται στην σελίδα 18 της έκθεσης του ως άμεσο μέτρο που έπρεπε να πάρει η εταιρεία Astrasol. Δεν γνωρίζει αν έγινε κάτι τέτοιο αφού δεν κλήθηκε από το εργοστάσιο να το συμβουλεύσει σε οιοδήποτε θέμα. Μ.Υ.6 Παναγιώτης Κυπριανού

Στη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 9), αναφέρει ότι έχει προσωπική γνώση των γεγονότων της υπόθεσης καθότι διετέλεσε μέλος του Δημοτικού Συμβουλίου Λατσιών από το 1997 μέχρι το 2006 και Δήμαρχος Λατσιών από το 2007 μέχρι το 2016.

Στα πλαίσια εξέτασης από την Επίτροπο Διοίκησης παραπόνου για το εργοστάσιο Astrasol από κατοίκους των Λατσιών, της απέστειλε επιστολή μαζί με διάφορα έγγραφα (τεκμ. 122), στην οποία διαλαμβάνονται όλες οι ενέργειες του Δήμου Λατσιών που αφορούν προληπτικά και κατασταλτικά μέτρα για την προστασία της υγείας των δημοτών του. Αυτό, παρά το γεγονός ότι δεν υπήρχε τεκμηριωμένη επιστημονική μελέτη για τις ανησυχίες τους. Στην εν λόγω επιστολή, γίνεται αναφορά στη λήψη μέτρων από το Δήμο Λατσιών εναντίον του εργοστασίου, αλλά και σε ενέργειες του Δήμου προς την πλευρά του Υπουργείου Εργασίας για έλεγχο των εκπομπών διχλωρομεθανίου.

Στις 8.2.2010, απεστάλη από το Δήμο Λατσιών συμπληρωματική έκθεση προς την Επίτροπο Διοίκησης (τεκμ. 123), με την οποία το Δημοτικό Συμβούλιο Λατσιών διαφώνησε έντονα σε ουσιώδη σημεία του πορίσματος που εξέδωσε η Επίτροπος.

Ο μάρτυρας υιοθέτησε τα όσα αναφέρονται στις εν λόγω επιστολές ως αναπόσπαστο κομμάτι της γραπτής του δήλωσης. Ήταν περαιτέρω η θέση του ότι ο Δήμος Λατσιών, έλαβε μέτρα προς κάθε κατεύθυνση ήτοι το Υπουργείο Εργασίας, το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως, τα Υπουργεία Υγείας και Εμπορίου, τον Έφορο Εταιρειών καθώς και τον Γενικό Εισαγγελέα. Όλες οι ενέργειες του Δήμου, λήφθηκαν κατά το μάρτυρα με σοβαρότητα και υπευθυνότητα και ήταν μέσα από αυτές τις ενέργειες που επήλθε ο τερματισμός της λειτουργίας του συγκεκριμένου εργοστασίου.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρει ενδεικτικά κάποια σημεία του πορίσματος της Επιτρόπου Διοίκησης με τα οποία διαφωνεί. Ειδικότερα αναφέρει ότι η Επίτροπος Διοίκησης αγνόησε πλήρως τις ισχύουσες νομοθεσίες. Ισχυρίστηκε ότι ο Δήμος Λατσιών από τη στιγμή που έλαβε γνώση για την αλλαγή χρήσης του εργοστασίου, προέβη σε καταιγισμό ενεργειών για να τερματίσει τη λειτουργία του.

Επιπρόσθετα, στη διαδικασία αναθεώρησης του τοπικού σχεδίου Λευκωσίας, ο Δήμος Λατσιών εισηγήθηκε την απομάκρυνση των οχληρών βιομηχανιών από τις οικιστικές περιοχές, συμπεριλαμβανομένης και της περιοχής του εργοστασίου Astrasol. Πέτυχε δε να συμπεριληφθεί πρόνοια ότι σε περιπτώσεις αλλαγής χρήσης ή κατεδάφισης βιομηχανιών στην εν λόγω περιοχή να μπορούν να ανεγείρονται γραφεία ή καταστήματα με συντελεστή δόμησης 120%. Η πρόνοια αυτή κατά τον μάρτυρα, παρέχει κίνητρο προς τους ιδιοκτήτες βιομηχανικών υποστατικών στην εν λόγω περιοχή για μετακίνηση τους.

Ο μάρτυρας ανέφερε στη συνέχεια ότι ακόμη και μετά που ανέλαβε κατοχή του εργοστασίου ο Έφορος Εταιρειών, οι ενέργειες του Δήμου Λατσιών δεν σταμάτησαν. Απέστειλε κατεπείγουσα επιστολή (τεκμ. 125) προς τον Υπουργό Εμπορίου και Βιομηχανίας, με την οποία υπέβαλε αίτημα για μετακίνηση του εργοστασίου Astrasol και την αδειοδότηση του σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α. Επιπλέον, με επιστολή ημερομηνίας 16.11.2009 προς την Υπουργό Εργασίας (τεκμ. 126), υπέβαλε ένσταση στο αίτημα της Astrasol για την ανανέωση της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Το ίδιο έπραξε και με επιστολή του ημερομηνίας 17.11.2009, στην οποία ο Δήμος Λατσιών υπέβαλε ένσταση στη χορήγηση πολεοδομικής άδειας στην εταιρεία Liasis Shoelasts Company Ltd (τεκμ.127).

Ο μάρτυρας απέρριψε τον ισχυρισμό του Μ.Ε.10 Περδίκη ότι ο Δήμος συγκατατέθηκε με αλλότριο σκοπό, στην απόφαση να τεθεί το εργοστάσιο υπό την κατοχή του Εφόρου Εταιρειών. Ήταν η θέση του ότι εν πάση περιπτώσει, αποδείχτηκε ότι επρόκειτο για καταλυτική κίνηση αφού με την ανάληψη της κατοχής από τον Έφορο Εταιρειών, τερματίστηκε τελειωτικά η λειτουργία του εργοστασίου.

Απέρριψε επίσης την θέση ότι με την συγκατάθεση για παράδοση του εργοστασίου στον Έφορο Εταιρειών, ο Δήμος έδωσε την ευκαιρία να υποβληθούν αιτήσεις στην Πολεοδομία από την εναγόμενη 4 εταιρεία. Ισχυρίστηκε ότι οι απόψεις του Δήμου Λατσιών προς την Πολεοδομία, ήταν εκ των προτέρων γνωστές και σε καμία περίπτωση δεν ήταν θετικές για την έκδοση πολεοδομικής άδειας.

Απέρριψε επιπλέον τον ισχυρισμό του Μ.Ε.10 Περδίκη ότι ο Δήμος Λατσιών επέδειξε εγκληματική αδιαφορία για το θέμα. Ισχυρίστηκε ότι η πιο πάνω θέση καταρρίπτεται από τη σωρεία των ενεργειών που έλαβε ο Δήμος Λατσιών από το έτος 2005 μέχρι και το 2009, οι οποίες αναφέρονται αναλυτικά στην επιστολή προς την Επίτροπο Διοίκησης. Ισχυρίστηκε μάλιστα ότι το Κίνημα Οικολόγων με ανακοίνωση του ημερομηνίας 10.2.2009, χαιρέτισε τη θετική στάση του Δημοτικού Συμβουλίου Λατσιών (τεκμ.128).

Ακολούθως ο μάρτυρας αναφέρθηκε στην ανάθεση από το Δήμο Λατσιών στο Δρ. Φεσά, μελέτης για τις επιπτώσεις στο περιβάλλον της περιοχής από το εργοστάσιο.

Όπως προκύπτει από το αρχείο του Δήμου, ο Δήμος Λατσιών δεν κλήθηκε να παραστεί στη συνεδρία της τεχνικής επιτροπής για προστασία του περιβάλλοντος που έγινε στις 21.9.2004 για την έκδοση Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Εν πάση περιπτώσει, ο Δήμος Λατσιών εκφράζει απλά απόψεις επί τούτου γιατί αρμόδια αρχή για την έκδοση της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, ήταν το Υπουργείο Εργασίας.

Τέλος, ο μάρτυρας απέρριψε ισχυρισμούς των εναγόντων για δήθεν εκφοβισμό των κατοίκων από τον ίδιο και προσπάθεια να τους αποτρέψει να λάβουν δικαστικά μέτρα εναντίον του Δήμου. Αναφέρθηκε σε προσπάθεια διασποράς ψευδών ειδήσεων από κάποιους κατοίκους της περιοχής. Οι ίδιοι αρνήθηκαν κατά το μάρτυρα, την πραγματοποίηση επιδημιολογικής έρευνας από το Υπουργείο Υγείας, κάτι που και αρχικά απαιτούσαν.

Τέλος, ο μάρτυρας ανέφερε ότι το εργοστάσιο Astrasol θα μπορούσε να τερματίσει τη λειτουργία του νωρίτερα, εάν το κράτος και οι υπηρεσίες του, εισάκουαν έγκαιρα τις αγωνιώδεις εκκλήσεις του Δήμου Λατσιών και των επηρεαζόμενων δημοτών του και λάμβαναν τα αναγκαία μέτρα.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι πληροφορήθηκε για πρώτη φορά το πρόβλημα τον Δεκέμβριο του 2004 όταν λήφθηκε στον Δήμο Λατσιών, σχετική επιστολή από κατοίκους της περιοχής που γειτνίαζαν με το εργοστάσιο.

Κατά τον μάρτυρα, ο Δήμος Λατσιών εισακούοντας την έκκληση των δημοτών του, διόρισε τον Δρ. Φεσά ως ερευνητή προκειμένου να ετοιμάσει σχετική έκθεση. Οι όροι εντολής προς τον Δρ. Φεσά, ήταν αφενός να διαφανεί ο βαθμός όχλησης στην περιοχή από τη λειτουργία του εργοστασίου και αφετέρου η διερεύνηση κατά πόσον υπήρχαν εκπομπές χημικών ουσιών στην ατμόσφαιρα.

Το εργοστάσιο πήρε την πολεοδομική του άδεια για κατασκευή υποδημάτων και στην πορεία διαπιστώθηκε από την Πολεοδομία ότι έγιναν αυθαίρετες αλλαγές της χρήσης του, από κατασκευή υποδημάτων, σε εργοστάσιο κατασκευής σόλων υποδημάτων. Ο ίδιος δεν είναι ειδικός και δεν γνώριζε ότι με την αλλαγή χρήσης, χρησιμοποιείτο διχλωρομεθάνιο. Όμως μετά την επιστολή των δημοτών, ο Δήμος Λατσιών ανησύχησε. Αυτός ήταν και ο λόγος που διόρισε τον Δρ. Φεσά να διερευνήσει το θέμα.

Αφού συνεννοήθηκαν και με τους επηρεαζόμενους κατοίκους που κλήθηκαν σε άτυπη συνεδρία του δημοτικού συμβουλίου, το 2005 έδωσαν εντολή στον Δρ. Φεσά να διερευνήσει το θέμα. Η πολυσέλιδη έκθεση του Δρ.

Φεσά, παραδόθηκε στον Δήμο Λατσιών μέσα στο 2006.

Κατά τον μάρτυρα, ο Δήμος Λατσιών δεν γνώριζε σε εκείνο το συγκεκριμένο χρονικό σημείο εάν χρησιμοποιείτο διχλωρομεθάνιο από το εργοστάσιο. Γι’ αυτό, πέραν της ανάθεσης μελέτης στον Δρ. Φεσά, έστειλαν επιστολή ως Δήμος Λατσιών προς το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας του Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων και το καλούσε να προβεί σε σχετικές μετρήσεις.

Στην συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε αναλυτικά στις ενέργειες που προέβη ο Δήμος Λατσιών όπως η ποινική υπόθεση που καταχωρήθηκε εναντίον του εργοστασίου και το διάταγμα κατεδάφισης που εκδόθηκε από το Δικαστήριο. Αναφορά έγινε και στις πιέσεις προς το Υπουργείο Εργασίας για να προβεί σε αιφνιδιαστικούς ελέγχους, οι οποίοι κατέδειξαν όντως υπέρβαση του καθορισθέντος ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου, από το φουγάρο του εργοστασίου. Ο Δήμος Λατσιών, ήταν έτοιμος να προβεί σε κατεδάφιση αλλά προτιμήθηκε σε συνεννόηση με τον νομικό τους σύμβουλο, όπως αναλάβει κατοχή ο Έφορος Εταιρειών αφού η ιδιοκτήτρια Εταιρεία ήταν υπό εκκαθάριση.

Με τον τρόπο αυτό, σταμάτησε την λειτουργεία του το εργοστάσιο.

Ο μάρτυρας αναφέρθηκε και στις ενέργειες που έγιναν προς την πλευρά του Υπουργείου Υγείας για να γίνει επιδημιολογική μελέτη. Σεβάστηκε όπως είπε στο θέμα αυτό, την θέση των κατοίκων της περιοχής ότι δεν εμπιστεύονταν του Υπουργείο Υγείας και ότι θα διόριζαν ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες για την διενέργεια επιδημιολογικής μελέτης.

Ο μάρτυρας αρνήθηκε υποβολή ότι ο Δήμος Λατσιών έπρεπε μόλις πληροφορήθηκε για τις εκπομπές διχλωρομεθανίου να ανακαλέσει αμέσως την άδεια λειτουργίας του εργοστασίου μέχρι να ικανοποιηθεί ότι δεν υπάρχει κίνδυνος. Απάντησε ότι ο Δήμος Λατσιών, αποτάθηκε στην Πολεοδομική Αρχή που ήταν και η αρμόδια να αναστείλει την πολεοδομική άδεια. Ζήτησαν επίσης πολλά πράγματα από το Υπουργείο Εργασίας και από το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως, τα οποία δυστυχώς δεν έπραξαν. Παρέπεμψε επί του προκειμένου στην επιστολή του προς την Επίτροπο Διοίκησης, στην οποία αναφέρει όλες τις ενέργειες που ζήτησε ο Δήμος Λατσιών από τις κυβερνητικές υπηρεσίες.

Κατά τον μάρτυρα, ήταν πολύ δύσκολο για τον Δήμο Λατσιών να αναστείλει την λειτουργία του εργοστασίου, γιατί ακριβώς δεν είχαν κάτι απτό στα χέρια τους για την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου. Γι’ αυτό και αποτάθηκαν στις πιο πάνω κυβερνητικές υπηρεσίες. Οι μετρήσεις του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας έγιναν το 2005 και δεν κατέδειξαν υπέρβαση των ορίων στην ατμόσφαιρα. Όταν όμως ο Δήμος Λατσιών πήρε την έκθεση του Δρ. Φεσά τον Σεπτέμβριο του 2006, αμέσως μετά προχώρησε με ποινική υπόθεση, τον Νοέμβριο με Δεκέμβριο του 2006.

Δέχθηκε στην συνέχεια ότι ο νομικός σύμβουλος του Δήμου Λατσιών Γ. Καραπατάκης, υπέβαλε γνωμάτευση μετά από εντολή του ιδίου του μάρτυρα για τις ενέργειες που έπρεπε να λάβει ο Δήμος (τεκμ. 129). Αρνήθηκε ότι δεν έγινα αποδεκτές οι εισηγήσεις του κ. Γ. Καραπατάκη και ότι ο νομικός σύμβουλος παραιτήθηκε για το πιο πάνω λόγο. Ισχυρίστηκε ότι η παραίτηση του κ. Γ. Καραπατάκη έγινε για προσωπικούς λόγους. Ακολούθησε τις εισηγήσεις του αλλά σημείωσε ταυτόχρονα ότι στην γνωμάτευση του εκτός από δικηγόρος, λειτούργησε και ως γιατρός γιατί προβαίνει σε συμπεράσματα ότι τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή, οφείλονταν στις εκπομπές διχλωρομεθανίου.

Παρόλα αυτά, ο Δήμος Λατσιών ακολουθώντας τη γνωμάτευση του κ. Γ. Καραπατάκη, συνέχισε τις έντονες ενέργειες προς το Υπουργείο Εργασίας και την Τεχνική Επιτροπή για Προστασία του Περιβάλλοντος, με σκοπό την αναστολή της άδειας εκπομπής αέριων αποβλήτων. Ισχυρίστηκε μάλιστα ότι για πρώτη φορά Δήμος στην Κύπρο ή και οποιοσδήποτε άλλος οργανισμός, πέτυχε να εκδοθεί απόφαση της συγκεκριμένης Επιτροπής για αναστολή της άδειας εκπομπής αέριων αποβλήτων. Πλην όμως, η Τεχνική αυτή Επιτροπή Περιβάλλοντος είχε μόνον εισηγητικό χαρακτήρα προς την Υπουργό Εργασίας. Την μετέφερε στην τότε Υπουργό Εργασίας την κυρία Χαραλάμπους και παρόλα αυτά κατά τον μάρτυρα, μέχρι και πρόσφατα αυτή η άδεια ενδεχόμενα να μην έχει ανακληθεί.

Ο μάρτυρας επανέλαβε ότι για να ληφθεί το δραστικό μέτρο της αναστολής λειτουργίας του εργοστασίου, έπρεπε ο Δήμος Λατσιών να έχει κάτι απτό στα χέρια του. Ακόμη και η έκθεση Φεσά δεν ανέφερε σοβαρούς λόγους για κλείσιμο του εργοστασίου. Όμως ο Δήμος Λατσιών από τη στιγμή που υπήρχαν παράπονα από δημότες, όφειλε αφού ένοιωθαν ότι απειλούνταν να λάβει τα μέτρα που τελικά έλαβε. Επανέλαβε δε ότι δεν υπήρχε σοβαρή ένδειξη για δυσμενή επηρεασμό της υγείας των δημοτών από τη λειτουργία του εργοστασίου.

Στην συνέχεια, ο μάρτυρας ανέφερε ότι από τα μητρώα του Δήμου Λατσιών προκύπτει ότι γύρω από το εργοστάσιο, υπήρξαν μόνο 6 θάνατοι από καρκίνο. Δέχθηκε όμως ότι τα κρούσματα καρκίνου ήταν πολύ περισσότερα. Ισχυρίστηκε ότι στις διαμαρτυρίες των κατοίκων συμμετείχε και ο Δήμος Λατσιών. Ζητούσε συγκεκριμένα να ληφθούν μέτρα από το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως. Όσα αναφέρονταν στις επιστολές του Δήμου, τα ζητούσε και με διαμαρτυρίες που γίνονταν στην περιοχή, στις οποίες παρευρισκόταν και ο Δήμος Λατσιών.

Του υπεβλήθη ότι αντί διαμαρτυριών θα μπορούσε ο Δήμος Λατσιών με μια πράξη να ανακαλέσει την άδεια λειτουργίας του εργοστασίου. Απάντησε επαναλαμβάνοντας ότι δεν είχε απτά στοιχεία για να πράξει κάτι τέτοιο.

Με τους ιδιοκτήτες δεν είχε καμία επαφή. Ο εναγόμενος 3 Φοίβος Λιασής, τον πήρε τηλέφωνο και ζήτησε συνάντηση στο δημαρχείο με τον δικηγόρο του αλλά ο μάρτυρας αρνήθηκε να τον δει γιατί το εν λόγω πρόσωπο δεν έλαβε μέτρα προφύλαξης της υγείας των δημοτών.

Ο Δήμος ζήτησε την κατεδάφιση του εργοστασίου από το Δικαστήριο λόγω της χρήσης του χωρίς πιστοποιητικό έγκρισης. Ήταν όπως είπε, ο πιο εύκολος λόγος να επιτευχθεί δικαστικά η κατεδάφιση. Αρνήθηκε ότι ήταν πιο εύκολο να ζητήσει διάταγμα τερματισμού των εργασιών. Ήταν η θέση του αλλά και η θέση του νομικού συμβούλου του Δήμου ότι το διάταγμα κατεδάφισης είναι ένας μοχλός πίεσης προς τους ιδιοκτήτες για να τερματιστεί η παράνομη χρήση. Το διάταγμα αναστολής των εργασιών δεν είναι τόσο δραστικό. Το εργοστάσιο θα μπορούσε με την ίσια ευκολία που παρέβη το διάταγμα κατεδάφισης να παραβεί και το διάταγμα τερματισμού των εργασιών.

Αρνήθηκε ότι καθυστέρησε εσκεμμένα την κατεδάφιση. Ο Δήμος καταχώρησε αίτηση παρακοής που απορρίφθηκε από το Δικαστήριο, λανθασμένα κατά τον μάρτυρα λόγω μη επίδοσης στους διευθυντές. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι δεν χρειαζόταν επίδοση του διατάγματος γιατί οι διευθυντές ήταν παρόντες στο Δικαστήριο κατά την έκδοση του.

Μετά που το διάταγμα για παρακοή απορρίφθηκε, έδωσε οδηγίες για προώθηση της κατεδάφισης. Ήταν όμως η θέση του μάρτυρα ότι υπήρχε σοβαρότατη διαδικασία που θα έπρεπε να ακολουθηθεί προς όλες τις δημόσιες υπηρεσίες. Ιδιαίτερα γιατί επρόκειτο για εργοστάσιο που είχε φουγάρα και το οποίο εξέπεμπε τοξικές ουσίες. Θα έπρεπε να ληφθούν εγκρίσεις από ένα σωρό δημόσιες υπηρεσίες και Τμήματα, τα οποία ο μάρτυρας ανέφερε στην απάντηση που έστειλε στην Επίτροπο Διοίκησης. Ήταν μια δύσκολη διαδικασία και εν τέλει ο Δήμος Λατσιών, ήταν έτοιμος στις 3/6/2009 να υλοποιήσει το διάταγμα κατεδάφισης. Τελικά όμως επιλέχθηκε η μέθοδος της λήψης κατοχής του εργοστασίου από τον Έφορο, γεγονός που οδήγησε στο κλείσιμο του.

Τέλος, ο μάρτυρας αρνήθηκε ότι ο Δήμος Λατσιών στοχοποίησε κάποιους κατοίκους της περιοχής και τους πίεζε με απειλές ποινικών διώξεων για παράνομα υποστατικά. Υποστήριξε αντίθετα ότι μετά από παράπονα που δέχθηκε, ο ίδιος έδωσε οδηγίες να μην διώκονται κάτοικοι της περιοχής παρότι ήταν πάντα η θέση του να μην επιδεικνύεται ανοχή σε παράνομα υποστατικά.

Αγορεύσεις

Οι συνήγοροι παρέδωσαν στο Δικαστήριο πολυσέλιδα γραπτά κείμενα αγορεύσεων στα οποία θέτουν αναλυτικά τις θέσεις τους. Θα παραθέσω στην συνέχεια σύνοψη των πιο πάνω αγορεύσεων προκειμένου να γίνουν αντιληπτές, οι θέσεις των διαδίκων.

Η αγόρευση του συνηγόρου για τους ενάγοντες.

Ο συνήγορος των εναγόντων στην αγόρευση του, ανέφερε ότι από τη μαρτυρία που κατατέθηκε στο Δικαστήριο, προκύπτει ότι όλοι οι διάδικοι αποδέχονται το διχλωρομεθάνιο R40 ως ύποπτο υλικό καρκινογένεσης. Επίσης είναι αναμφισβήτητο ότι οι εκπομπές από το φουγάρο του εργοστασίου, επανειλημμένα υπερέβαιναν το όριο που καθοριζόταν στην άδεια εκπομπής.

Οι εναγόμενοι υποστήριξαν ότι ανεξαρτήτως της υπέρβασης στο φουγάρο δεν έχει αποδειχθεί η υπέρβαση του ορίου στον ατμοσφαιρικό αέρα της περιοχής. Όριο όμως που κατά τον συνήγορο, επέλεξαν οι ίδιοι να υιοθετήσουν και το οποίο δεν είναι θεσμοθετημένο. Ενώ οι εναγόμενοι παραδέχονται ότι ούτε η Κυπριακή αλλά ούτε και η Ευρωπαϊκή Νομοθεσία καθορίζει όριο ποσότητας διχλωρομεθανίου στην ατμόσφαιρα, προσδιόρισαν αυθαίρετα ένα δικό τους όριο. Χρησιμοποίησαν όπως είπαν, τον οκτάωρο μέσο όρο συγκέντρωσης έκθεσης των εργαζομένων σε διχλωρομεθάνιο, στα 95 mg/nm³ του οργανισμού OSHA (occupational safety and health administration) της Αμερικής. Ισχυρίζονται επιπλέον ότι η συγκέντρωση αυτή μετατράπηκε και σε συγκέντρωση διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα, βάση πρακτικής που ακολουθείτο στην Ευρώπη που λαμβάνει υπόψη το χρόνο έκθεσης και την ευπάθεια ορισμένων ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού. Αυτή όμως η μέθοδος όπως περιγράφεται από τους ιδίους τους μάρτυρες των εναγόντων, ισχύει μόνο στους χώρους εργασίας.

Την απάντηση κατά τον συνήγορο δίνει ο Δρ. Μακρής, ο οποίος αναφέρει ότι λόγω της άμεσης γειτνίασης του εν λόγω εργοστασίου με κατοικημένες περιοχές δεν ενδείκνυται η εφαρμογή στο γενικό πληθυσμό, του πιο πάνω ορίου που θεσπίστηκε για βιομηχανικές ζώνες, μιας και δεν υπάρχει ακόμη θεσπισμένο όριο έκθεσης διχλωρομεθανίου στην ατμόσφαιρα.

Ο συνήγορος, ισχυρίστηκε ότι όριο για το διχλωρομεθάνιο στο γενικό πληθυσμό πέραν από το φουγάρο ενός εργοστασίου δεν υπάρχει. Υπάρχει όμως υποχρέωση περιορισμού του διχλωρομεθανίου που εκπέμπεται από το φουγάρο. Και ο λόγος είναι γιατί είναι ύποπτο καρκινογένεσης και με την εκπομπή του από το φουγάρο, κυκλοφορεί στον αέρα μολύνοντας την γύρω περιοχή. Ο συνήγορος, παρέπεμψε μεταξύ άλλων σε επιστολή του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας προς το Δήμο Λατσιών ημερομηνίας 10.2.2005, στην οποία αναφέρεται ότι ακόμα και όταν τηρούνται τα καθορισμένα όρια εκπομπών δεν αποκλείεται όταν επικρατούν δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες και δεν γίνεται καλή διασπορά των εκπεμπόμενων αερίων να επηρεάζονται οι κάτοικοι, των οποίων τα σπίτια εφάπτονται του εργοστασίου. Είναι γι’ αυτό το λόγο που η σύσταση του Τμήματος είναι όπως μη χωροθετούνται τέτοιου είδους εγκαταστάσεις σε αστικές περιοχές. Ο συνήγορος σημείωσε επιπλέον ότι η κατάσταση αυτή διήρκεσε για πάρα πολλά χρόνια χωρίς κανένα έλεγχο.

Πέραν της χρόνιας εκπομπής διχλωρομεθανίου που είναι ύποπτο για καρκινογένεση, έχουμε παράλληλα και την αναμφισβήτητη μαρτυρία ότι οι ενάγοντες, ήτοι 50 περίπου πρόσωπα, επλήγησαν από καρκίνο. Οι κατοικίες όλων των θυμάτων, ήταν συγκεντρωμένες γύρω και πολύ κοντά στο εργοστάσιο. Είναι θέμα λογικής κατά τον συνήγορο και πιο πιθανό παρά απίθανο, τα αυξημένα κρούσματα καρκίνου να οφείλονται σε αυτήν την ουσία που εκπέμπετο για πάρα πολλά χρόνια από το εργοστάσιο και η οποία είναι ύποπτη για καρκινογένεση. Δεδομένου ότι τα κρούσματα είναι αρκετά αυξημένα σε σύγκριση με άλλες περιοχές, το αναπόφευκτο συμπέρασμα είναι ότι αυτά οφείλονται στο διχλωρομεθάνιο που εξέπεμπε το εργοστάσιο της Astrasol. Επιπλέον, όπως επεσήμανε ο Δρ. Βωνιάτης τα κρούσματα που συνέβησαν σε εργαζομένους στο εν λόγω εργοστάσιο δεν μπορεί παρά να συνδέονται επιδημιολογικά με την έκθεση στο διχλωρομεθάνιο.

Υπό τας περιστάσεις, ο συνήγορος εισηγήθηκε ότι υπάρχει αιτιώδης συνάφεια των εκπομπών διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol και των κρουσμάτων καρκίνου που παρουσιάστηκαν στις υπό κρίση αγωγές.

Ως προς το θέμα της ευθύνης, ανέφερε ότι οι εναγόμενοι 1 και 2 ως οι ιδιοκτήτες του εργοστασίου, είναι εκ των πραγμάτων υπεύθυνοι για τον τρόπο λειτουργίας του. Σοβαρότατη ευθύνη έχει κατά το συνήγορο και ο εναγόμενος 3, γιος των ιδιοκτητών εναγομένων 1 και 2. Παρουσιάστηκε ως απλός υπάλληλος, αλλά στην πράξη αποδείχθηκε ότι αυτός ήταν ο ουσιαστικός διευθυντής και διαχειριστής του εργοστασίου. Αντιπροσώπευε το εργοστάσιο στις συνεδρίες που σχετίζονταν με το ζήτημα και μόνος του έπαιρνε όλες τις αποφάσεις που σχετίζονταν με τα επίδικα θέματα. Αυτό είναι εν μέρει κατανοητό κατά το συνήγορο, έχοντας υπόψη και την μεγάλη ηλικία των γονιών του. Ο συνήγορος παρέπεμψε σε νομολογία, σύμφωνα με την οποία οι αξιωματούχοι μίας εταιρείας θεωρούνται υπεύθυνοι αν έχουν καθοδηγήσει ή προκαλέσει την διάπραξη του σχετικού αστικού αδικήματος. Δεν υπάρχει αμφιβολία κατά τον συνήγορο ότι η όλη λειτουργία του εργοστασίου και οι εκπομπές διχλωρομεθανίου, ήταν αποφάσεις του εναγομένου 3 Φοίβου Λιασή. Επιπλέον, οι εναγόμενες εταιρείες 4 και 5, είναι υπεύθυνες για αυτές τις εκπομπές. Η εναγομένη 4 ως ιδιοκτήτρια του εργοστασίου και η εναγομένη 5 ως ιδιοκτήτρια του χώρου από τον οποίο γίνονταν οι εκπομπές.

Σε σχέση με τον Γενικό Εισαγγελέα, ο συνήγορος ανέφερε ότι η Δημοκρατία υπέχει ευθύνη για τις πράξεις και παραλείψεις των Τμημάτων Επιθεώρησης Εργασίας και Πολεοδομίας. Το Τμήμα Πολεοδομίας σύμφωνα με την μαρτυρία του Μ.Ε.10 Περδίκη, γνώριζε ότι η εναγομένη 5 Liasis Shoelasts Company Ltd, λειτουργούσε χωρίς Πολεοδομική Άδεια. Γίνονταν μάλιστα συνεχείς προτροπές από το Τμήμα Πολεοδομίας να σταματήσει η λειτουργία του εργοστασίου εφόσον χρησιμοποιείτο και η τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο. Όπως πολύ σωστά επισημάνθηκε από τον Μ.Ε.10 Περδίκη, παρά τις προτροπές της, η Πολεοδομική Αρχή δεν πήρε κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον του εργοστασίου παρά μόνο τρία χρόνια αργότερα. Και ενώ το εργοστάσιο τέθηκε υπό την κατοχή του Εφόρου Εταιρειών, ζήτησε με την επιστολή ημερομηνίας 1.7.2009 από τον Γενικό Εισαγγελέα, την λήψη δικαστικών μέτρων.

Όσον αφορά το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, ο συνήγορος αναφέρθηκε στη μαρτυρία του Μ.Υ.4 Γεωργιάδη, ο οποίος ισχυρίστηκε ότι το Τμήμα του δεν έχει καμία ευθύνη. Παρόλα αυτά, παραδέχτηκε ότι το διχλωρομεθάνιο είναι ύποπτο καρκινογένεσης, παραπέμποντας μάλιστα σε σχετικό Ευρωπαϊκό Κανονισμό. Παραδέχτηκε επίσης ότι διαπιστώθηκαν επανειλημμένες υπερβάσεις του ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου από τα φουγάρα του εργοστασίου. Από τις 8.9.2005, το Τμήμα απέστειλε επιστολή στον Γενικό Διευθυντή του Υπουργείου Υγείας, αναφορικά με την διεξαγωγή έρευνας για τις επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων της περιοχής. Παρόλα αυτά και με πρόσχημα ότι δεν υπάρχει θεσμοθετημένο όριο ποσότητας διχλωρομεθανίου στην ατμόσφαιρα, χρησιμοποίησε και αυτός το μέτρο σύγκρισης για την έκθεση των εργαζομένων που καθορίζει ο OSHA

(occupational safety and health administration).

Η πιο πάνω λανθασμένη προσέγγιση βοηθά το εργοστάσιο αφού χαμηλώνει το όριο του διχλωρομεθανίου έξω από το φουγάρο. Παραβλέποντας την θέση του διευθυντή του Τμήματος του στην επιστολή ημερομηνίας 20.2.2005 ότι και αν ακόμη τηρούνται τα όρια δεν αποκλείεται κάτω από ορισμένες περιστάσεις να επηρεάζεται η υγεία των κατοίκων.

Ο κίνδυνος από το διχλωρομεθάνιο ως ύποπτο καρκινογένεσης που ήταν γνωστός στο Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, ήταν αρκετός για να κινηθεί το εν λόγω Τμήμα ως το υπεύθυνο μέρος της κρατικής μηχανής για να τερματίσει τη λειτουργία του εργοστασίου. Όπως ενήργησε στο τέλος, όμως κατά το συνήγορο πολύ καθυστερημένα, αφού η ζημιά στους κατοίκους είχε ήδη γίνει.

Στη συνέχεια, ο συνήγορος σχολίασε τη μαρτυρία του Δημήτρη Παρασκευή, ο οποίος παρουσιάστηκε σαν εμπειρογνώμονας για να βοηθήσει το Δικαστήριο να απαντήσει στο ερώτημα κατά πόσο υπάρχει αιτιώδης συνάφεια των κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή, με το διχλωρομεθάνιο που εξέπεμπε για πολλά χρόνια το εργοστάσιο Astrasol. Ήταν η θέση του συνηγόρου ότι η μαρτυρία του εν λόγω μάρτυρα δεν διαφώτισε το Δικαστήριο για τα επίδικα θέματα. Κατέθεσε πολυσέλιδα αποσπάσματα συγγραμμάτων στην αγγλική γλώσσα που σχετίζονται με άσχετα θέματα, όπως η μελέτη του aids, στο οποίο φαίνεται να ειδικεύεται ο μάρτυρας αυτός.

Τα μόνα σχετικά σημεία αναφέρονται στη σελ. 181 και επόμενες του βιβλίου “Some chemicals used as solvents and in polymer manufacture”. Εκεί αναφέρεται ότι το διχλωρομεθάνιο είναι καρκινογόνο για τους ανθρώπους.

Τα υπόλοιπα έγγραφα που υποτίθεται είναι η προσωπική εμπειρογνωμοσύνη του μάρτυρα δεν αναφέρονται κατά το συνήγορο στα επίδικα θέματα, αλλά επιπλέον παραλείπουν ουσιώδη γεγονότα της υπόθεσης, όπως για παράδειγμα το μεγάλο χρονικό διάστημα των εκπομπών διχλωρομεθανίου και το γεγονός ότι έγιναν μόνο δύο μετρήσεις του ατμοσφαιρικού αέρα το 2005 και το 2006.

Υπάρχουν επίσης λανθασμένες αναφορές ότι δεν έγινε συγκριτική μελέτη σε σύγκριση με άλλες περιοχές, πράγμα που διαψεύδει η μελέτη του Δρ. Βωνιάτη. Ο εν λόγω μάρτυρας δεν απαντά τα ερωτήματα που εγείρονται στην παρούσα, αλλά προσπαθεί να κατακρίνει τις μελέτες των Μακρή και Βωνιάτη. Χρησιμοποιεί δε όριο για το διχλωρομεθάνιο, αυτό που καθορίζεται για τους εργαζομένους και για τον γενικό πληθυσμό, γεγονός που κατά το Δρ. Μακρή, είναι ανεπίτρεπτο επιστημονικά.

Ακολούθως, ο συνήγορος αναφέρθηκε στη μαρτυρία του πρώην Δημάρχου Λατσιών, Παναγιώτη Κυπριανού. Ο μάρτυρας αυτός, όφειλε κατά το συνήγορο να γνωρίζει από το 2005, ποιος ήταν ο κίνδυνος που προκάλεσε τις ανησυχίες των κατοίκων. Στα πρακτικά του Δημοτικού Συμβουλίου ημ. 8.3.2005, καταγράφεται η επιστολή του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας με την υπόδειξη για την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου.

Η όλη μαρτυρία του κ. Κυπριανού, είναι κατά το συνήγορο γεμάτη από αντιφάσεις, τις οποίες επισήμανε στην αγόρευση του. Έμφαση δόθηκε στον ισχυρισμό ότι ο εν λόγω μάρτυρας δεν έδωσε καμία λογική εξήγηση για την παράλειψη του Δήμου Λατσιών να ανακαλέσει την άδεια λειτουργίας του εργοστασίου, αφού από το 2005 γνώριζε για την επικινδυνότητα του. Ανέφερε μάλιστα ότι ήταν δύσκολο να πάρει το συγκεκριμένο μέτρο γιατί δεν είχε κάτι απτό στα χέρια του, γι’ αυτό και αποτάθηκε στην Πολεοδομική Αρχή που ήταν αρμόδια για να αναστείλει την Πολεοδομική Άδεια του εργοστασίου, παραβλέποντας την πιο πάνω επιστολή του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας καθώς και την έκθεση του κ. Φεσά, την οποία ο ίδιος ο Δήμος διέταξε.

Οι επιστολές που έστειλε ο Δήμος Λατσιών από το 2004 δεν είναι κατά το συνήγορο, ουσιαστικά μέτρα. Θα μπορούσε Ο Δήμος Λατσιών με μεγάλη ευκολία να αναστείλει τη λειτουργία του εργοστασίου. Επεσήμανε επί του προκειμένου ότι θα ήταν πιο εύκολο να ανασταλεί η λειτουργία παρά να επιδιωχθεί δικαστικά η κατεδάφιση του εργοστασίου.

Ο συνήγορος επανέλαβε την θέση του ότι ήταν η εξέγερση των καρκινοπαθών κατοίκων και των περιοίκων της περιοχής και ο αποκλεισμός του εργοστασίου επί 18 μέρες, που έσπρωξε τα πράγματα στο να κλείσει το εργοστάσιο της Astrasol Ltd.

Η αγόρευση του συνηγόρου για τους εναγομένους 1 – 4.

Ο συνήγορος των εναγομένων 1 μέχρι 4 στην δική του αγόρευση, ισχυρίστηκε ότι δεν έχει αποδειχθεί η αιτιώδης συνάφεια μεταξύ των κρουσμάτων καρκίνου και της χρήσης του διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της εναγομένης 4 Astrasol Ltd.

Δεν παρουσιάστηκε κατά την ακροαματική διαδικασία καμία μέτρηση στον ατμοσφαιρικό αέρα που να τοποθετεί το συγκεκριμένο υλικό σε οιονδήποτε χώρο διαμονής, κανενός εκ των εναγόντων. Η απουσία αυτού του στοιχείου, καθίσταται μοιραία για την υπόθεση των εναγόντων αφού αυτό είναι το πρώτο και κυριότερο συστατικό που όφειλαν οι ενάγοντες να αποδείξουν, πέραν όλων των άλλων στοιχείων που θα έπρεπε να ακολουθήσουν για να υπάρξει η απαιτούμενη τεκμηρίωση.

Αλλά ακόμα και αν υπήρχαν μετρήσεις που να τοποθετούσαν το συγκεκριμένο υλικό στους χώρους των εναγόντων, αυτό και πάλι δεν θα ήταν αρκετό κατά τον συνήγορο. Απαιτείτο επιπλέον:

1. Επιστημονική και τεκμηριωμένη απόδειξη της ποσότητας που απαιτείται, προκειμένου κάποιος να ήταν δυνατόν να προσβληθεί από την ασθένεια του καρκίνου.

2. Ο επιστημονικά απαιτούμενος χρόνος σε συνδυασμό με το βαθμό έκθεσης ενός εκάστου των παραπονούμενων στο συγκεκριμένο υλικό.

3. Ότι αποδεδειγμένα αυτό το άτομο ήταν εκτεθειμένο στην ουσία για αυτό το επιστημονικά απαιτούμενο χρονικό διάστημα και όχι απλά ότι είχε δηλωμένη διεύθυνση στον χώρο.

4. Θα έπρεπε παράλληλα η πλευρά των εναγόντων, ακόμα και αν είχε καταδείξει όλα τα προαναφερθέντα στοιχεία, να είχε παράλληλα επιστημονικά αποδείξει και τον αποκλεισμό οιουδήποτε άλλου παράγοντα που θα ήταν δυνατόν να οδηγήσει στην ασθένεια που θα επικαλείτο ο κάθε παραπονούμενος.

Κατά τον συνήγορο, τίποτε από τα πιο πάνω δεν έχει αποδειχθεί με αποτέλεσμα να ελλείπει το στοιχείο της αιτιώδους συνάφειας των κρουσμάτων καρκίνου με τις εκπομπές διχλωρομεθανίου.

Στην συνέχεια, ο συνήγορος αναφέρθηκε στην μαρτυρία των Μακρή και Βωνιάτη. Ισχυρίστηκε ότι ο κος Βωνιάτης, παραδέχθηκε ότι δεν έχει τα ακαδημαϊκά προσόντα για να διεξαγάγει επιδημιολογική μελέτη. ‘Όσον αφορά τον κο Μακρή με βάση τα όσα ανέφερε ο κος Βωνιάτης, γίνεται ξεκάθαρο ότι είχε ρόλο απλού βοηθού στη συλλογή των στοιχείων και μόνον. Στοιχείων που ανέλυσε ο μη επιδημιολόγος, κος Βωνιάτης.

Κατά τον συνήγορο, οι δύο εμπειρογνώμονες των εναγόντων, κατέληξαν σε ένα συμπέρασμα προσαρμοσμένο στις πρόνοιες των υπό κρίση αγωγών, προκειμένου να στοχοποιήσουν αδικαιολόγητα ένα συγκεκριμένο υλικό που χρησιμοποιούσε η εναγόμενη αρ.4 κατά την διεξαγωγή των εργασιών της.

Παράλληλα, ο κος Μακρής παραδέχθηκε ότι είναι άγνωστο επιστημονικά το ποσοστό που πρέπει να εκτεθεί κάποιος στο διχλωρομεθάνιο, προκειμένου να οδηγήσει σε καρκινογένεση. Αυτό συμβαδίζει και με την βασική θέση της υπεράσπισης. Από τη στιγμή που αυτό το ποσοστό είναι άγνωστο και μη επιστημονικά τεκμηριωμένο, τότε αναπόφευκτα όσα στοιχεία και μελέτες να παρουσιαστούν θα έχουν την έλλειψη του πιο βασικού στοιχείου τεκμηρίωσης, της υπόθεσης των εναγόντων.

Ο συνήγορος ανέφερε επιπλέον ότι τα στοιχεία στα οποία αναφέρθηκαν οι εμπειρογνώμονες των εναγόντων, είναι ανώνυμα. Ισχυρίστηκε ότι το γεγονός αυτό αποτελεί κώλυμα, προκειμένου αυτά να δοθούν στην υπεράσπιση προς μελέτη και εξέταση. Ως αποτέλεσμα, η υπεράσπιση δεν είναι σε θέση να εξετάσει και ελέγξει την ορθότητα των στοιχείων πάνω στα οποία στηρίχθηκαν οι μελέτες που παρουσίασαν οι ενάγοντες. Οι ενάγοντες ουσιαστικά επιζητούν κατά τον συνήγορο, την χωρίς αντίλογο αποδοχή των θέσεων τους. Τίθεται δηλαδή η υπεράσπιση σε πρόδηλα μειονεκτική θέση ως προς την εξέταση των στοιχείων των εναγόντων.

Ο κος Μακρής παραδέχτηκε επίσης ότι οι μελετητές των εναγόντων δεν προχώρησαν σε καταρτισμό οποιουδήποτε ερωτηματολογίου, προκειμένου να έχουν καλύτερη και όσο το δυνατόν πληρέστερη εικόνα των εξεταζόμενων όπως οι συνθήκες διαβίωσης τους, η τυχόν έκθεση τους σε άλλους παράγοντες, καθώς και το εργασιακό τους περιβάλλον. Αυτό το γεγονός, καταδεικνύει ότι δεν μπορούν να αποκλειστούν με βεβαιότητα, άλλοι παράγοντες που οδηγούν σε καρκινογένεση.

Ο συνήγορος επανέλαβε ότι δεν έχει ανιχνευθεί διχλωρομεθάνιο στην ατμόσφαιρα γύρω από το εργοστάσιο. Διερωτήθηκε δε πως είναι δυνατόν ο οποιοσδήποτε ερευνητής να καταλήξει στο συμπέρασμα που καταλήγουν οι Βωνιάτης και Μακρής, από την στιγμή που καμία μέτρηση του υπό αναφορά υλικού δεν έχει ανιχνευθεί στους χώρους των εξεταζόμενων περιοίκων και το ποσοστό έκθεσης που δυνητικά θα μπορούσε να οδηγήσει σε καρκινογένεση, είναι άγνωστο στην επιστημονική κοινότητα.

Κατά τον συνήγορο, το συμπέρασμα των Μακρή και Βωνιάτη ότι απλά υπάρχει στατιστική αύξηση ενός είδους καρκίνου σε μια συγκεκριμένη περιοχή, με ανώνυμα πάντα στοιχεία, προέρχεται από άτομα που δεν είναι επιδημιολόγοι και προβαίνουν σε καταρτισμό και παρουσίαση επιδημιολογικής μελέτης, δεν είναι στατιστικολόγοι και προβαίνουν σε ευρεία στατιστική ανάλυση δεδομένων και τέλος δεν είναι χημικοί ούτε τοξικολόγοι και προβαίνουν σε ευρεία ανάλυση της συμπεριφοράς ενός υλικού στην ατμόσφαιρα.

Στην συνέχεια, ο συνήγορος αναφέρθηκε στην μαρτυρία του Μ.Υ.2, Δημήτρη Παρασκευή. Ο εν λόγω μάρτυρας κατά τον συνήγορο με πολύ απλό και κατανοητό τρόπο, ανέδειξε τις ελλείψεις και την λανθασμένη μεθοδολογία στην έρευνα των Μακρή και Βωνιάτη (Μ.Ε. 8 και 9). Οι βασικοί άξονες τους οποίους ανέδειξε και πρόβαλε ο κος Παρασκευής, είναι ακριβώς αυτοί στους οποίους στηρίχτηκε η υπεράσπιση κατά την αντεξέταση των Μακρή και

Βωνιάτη, προκειμένου να καταδείξει ότι η έρευνα τους δεν μπορεί να αποδείξει την αιτιώδη συνάφεια που απαιτείται σε αυτές τις περιπτώσεις, ώστε οι υποθέσεις των εναγόντων να είχαν τις όποιες πιθανότητες επιτυχίας.

Σχολιάζοντας την μαρτυρία του Ανώτερου Λειτουργού του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας Στέλιου Γεωργιάδη (Μ.Υ.4), ο συνήγορος ανέφερε ότι επιβεβαιώνεται η λήψη όλων των σχετικών αδειών για την λειτουργία των εγκαταστάσεων της εναγόμενης 4. Επιβεβαιώνεται επίσης η νόμιμη χρήση του διχλωρομεθανίου και γίνεται αναφορά σε όλες τις ευρωπαϊκές οδηγίες που αφορούν την συγκεκριμένη ουσία και την κατηγοριοποίηση της. Γίνεται επιπλέον ειδική αναφορά, στην συγκεκριμένη οδηγία και στην περίοδο έναρξης εφαρμογής των επιτρεπτών ορίων, στις 31/10/2007.

Ο Μ.Υ.4 ισχυρίστηκε στην συνέχεια ότι ο τερματισμός των εργασιών του εργοστασίου δεν έγινε ως αποτέλεσμα οιασδήποτε παράνομης ενέργειας της εναγομένης 4 αλλά λόγω της κατοχής του υποστατικού από τον Έφορο Εταιρειών.

Όσον αφορά την μαρτυρία του Μ.Υ.5 Φεσά, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι η επιστημονική άποψη του ότι το διχλωρομεθάνιο δεν αποτελεί κίνδυνο για την υγεία, έχει ιδιαίτερη σημασία καθώς προέρχεται από έναν ειδικό επί του θέματος, ο οποίος ως Χημικός – Μηχανικός είναι ο πλέον αρμόδιος να διαφωτίσει όλους για την συμπεριφορά, αντίδραση και επιπτώσεις που έχει οιαδήποτε χημική ουσία.

Σε σχέση με τους ισχυρισμούς για οχληρία θορύβου, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι είναι ξεκάθαρη η προσπάθεια των εναγόντων να στοχοποιήσουν την εναγόμενη 4 για το θέμα αυτό, λόγω των ισχυρισμών τους για τις εκπομπές διχλωρομεθανίου. Σε αυτά τα πλαίσια, οι αναφορές της μαρτυρίας των εναγόντων αποφεύγουν να παραθέσουν, τις άλλες πηγές θορύβου στην περιοχή.

Αναφορικά με τις παρατηρήσεις στην έκθεση του Μ.Υ.5 Φεσά (τεκμ.53), ο συνήγορος επεσήμανε ότι ο εν λόγω μάρτυρας ανέφερε στο Δικαστήριο ότι οι τρεις μεμονωμένες μετρήσεις δεν έγιναν με τον πλέον ενδεδειγμένο τρόπο αφού δεν απομονώθηκαν οι υπόλοιπες πηγές θορύβου.

Με αυτά τα δεδομένα, καθίστανται όχι μόνο εύλογες οι επιφυλάξεις του κου Φεσά όπως αναφέρθηκαν στο Δικαστήριο, αλλά το συγκεκριμένο σημείο είναι ουσιώδους σημασίας καθώς δεν υπήρξε αποκλεισμός όλων των άλλων πηγών για να ήταν δυνατόν για τους μελετητές να έχουν μια ασφαλή κατάληξη.

Στο θέμα της οχληρίας θορύβου, σχετική είναι και η θέση του Μ.Υ.1 Φοίβου Λιασή. Ο συγκεκριμένος μάρτυρας, παρέθεσε στοιχεία και τεκμήρια τα οποία καταρρίπτουν οιονδήποτε ισχυρισμό για πρόκληση οχληρίας. Αποδείχθηκε ξεκάθαρα ότι η εναγόμενη 4 ακόμα και πριν την έναρξη των εργασιών της το 2001, φρόντισε για την σχετική ηχομόνωση με συγκεκριμένες εγκαταστάσεις και εξοπλισμό. Τους πιο πάνω ισχυρισμούς επιβεβαίωσε και ο Μ.Υ.3 που εγκατέστησε τον εν λόγω εξοπλισμό. Ο εν λόγω μάρτυρας, έδωσε τις απαραίτητες διευκρινήσεις σχετικά με το είδος των κομπρεσόρων που χρησιμοποιούσε η εναγόμενη 4, τονίζοντας περαιτέρω ότι αυτοί βρίσκονταν σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο σε υπόγειο, γεγονός το οποίο εκμηδενίζει την πρόκληση θορύβου.

Ήταν η θέση του συνηγόρου ότι όχι μόνο δεν υπήρξε οχληρία εκ μέρους της εναγόμενης 4 με βάση τα πραγματικά στοιχεία που έχει ενώπιον του το Δικαστήριο, αλλά η αξίωση αυτή προστέθηκε αδικαιολόγητα και καταχρηστικά στις αγωγές, προκειμένου να στοχοποιηθεί η εναγόμενη καθώς θεωρήθηκε λανθασμένα και αδικαιολόγητα υπαίτια για το θέμα του διχλωρομεθανίου. Το γεγονός αυτό, προκύπτει κατά τον συνήγορο και από τον μεγάλο χρονικό διάστημα που διέρρευσε για να καταχωρηθούν απαιτήσεις για οχληρία από θόρυβο.

Όσον αφορά την ευθύνη των εναγομένων 1, 2 & 3, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι η απαίτηση εναντίον τους δεν έχει κανένα νομικό έρεισμα. Οι θέσεις των εναγόντων επί του προκειμένου, παρέμειναν απλοί και αστήριχτοι δικογραφημένοι ισχυρισμοί που κατέρρευσαν κατά την ακροαματική διαδικασία.

Αναφορικά με την εναγομένη 4, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι ακόμα και πριν την έναρξη των εργασιών της, προέβη σε πολύ περισσότερα από όσα επιβάλλονταν από τον Νόμο για την λειτουργία τέτοιας μορφής δραστηριοτήτων. Οι κομπρεσόροι που χρησιμοποιούσε όπως αναφέρει και το πληροφοριακό τους έντυπο, είχαν όλες τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές.

Επιπλέον, η εναγόμενη αρ. 4 διέθετε όλες τις εκ του Νόμου απαιτούμενες άδειες για τις εργασίες που διεξήγαγε και σε κανένα στάδιο καθ’ όλους τους ουσιώδης χρόνους δεν είχε κατηγορηθεί για οιανδήποτε είδους παρανομία σχετικά με αλλαγή χρήσης της διεξαγωγής των εργασιών της. Προκύπτει κατά τον συνήγορο από την μαρτυρία ότι η εναγόμενη 4 και οι αξιωματούχοι της, ουδέποτε έλαβαν είτε από οιανδήποτε κρατική υπηρεσία αλλά ούτε και από οιονδήποτε φυσικό πρόσωπο ή ομάδα ατόμων, οιανδήποτε ειδοποίηση ή επιστολή στην οποία να εκφράζεται οιονδήποτε παράπονο για κατ’ ισχυρισμό πρόκληση οχληρίας εκ μέρους της.

Για το διχλωρομεθάνιο που χρησιμοποιούσε η εναγόμενη 4 δεν υπήρχε κανένα θεσμοθετημένο όριο εκπομπής ή οποιαδήποτε άλλη δεσμευτική Ευρωπαϊκή Οδηγία πριν τις 31/10/2007, όπου τέθηκαν σε ισχύ τα όρια εκπομπής. Συνεπώς κατά τον συνήγορο, η εναγόμενη 4 χρησιμοποιούσε μία καθ’ όλα νόμιμη ουσία για τις εργασίες της.

Η αγόρευση της συνηγόρου για την εναγομένη 5.

Η συνήγορος για την εναγομένη 5 στην δική της αγόρευση, αναφέρθηκε στα επίδικα θέματα όπως πηγάζουν από τα δικόγραφα. Επεσήμανε δε ότι ο εναγόμενος 5 Επίσημος Παραλήπτης, ενάγεται υπό την ιδιότητα του ως ο εκκαθαριστής της περιουσίας της εταιρείας Liasis Shoelasts Company Ltd.

Στην συνέχεια, η συνήγορος αναφέρθηκε εκτεταμένα στην δοθείσα μαρτυρία. Ισχυρίστηκε επί του προκειμένου ότι βάσει της μαρτυρίας αλλά και των γεγονότων που δικογραφούνται, τα αστικά αδικήματα της οχληρίας και/ή της παράνομης επέμβασης και/ή της αμέλειας, είναι αυτά που θα απασχολήσουν το Δικαστήριο.

Η συνήγορος ισχυρίστηκε ότι από τα γεγονότα της υπόθεσης, είναι κοινό σημείο σε όλες τις αγωγές ότι διαπιστώνεται μια σχετική καθυστέρηση και ολιγωρία στην έγερση τους.

Από την μαρτυρία των εμπειρογνωμόνων, η συνήγορος υποστήριξε την θέση του Μ.Υ.2 Παρασκευή ότι από τις μελέτες των Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 δεν μπορεί να γίνει συσχέτιση του διχλωρομεθανίου με τον καρκίνο των εναγόντων. Αυτό λαμβάνοντας υπόψη την μαρτυρία (μετρήσεις Τ.Ε.Ε, μη θεσμοθετημένο όριο έκθεσης εκπομπών διχλωρομεθανίου σε κατοικημένες περιοχές, χρησιμοποίηση γενικού διεθνή πρακτικού κανόνα για την μέτρηση με χαμηλές εντός των ορίων και/ή μηδενικές μετρήσεις, μετρήσεις που έγιναν πριν την έναρξη των ορίων με βάση τον όρο 9.2 της Άδειας Εκπομπής ρύπων του εργοστασίου κ.α.).

Διαφορετική κατάληξη κατά την συνήγορο θα οδηγούσε σε ακροσφαλές συμπέρασμα. Η μελέτη του Μ.Υ.8 Φεσά παρά το γεγονός ότι δεν είναι επιδημιολογική, μπορεί να ληφθεί υπόψιν για την εξαγωγή συμπερασμάτων σε συνδυασμό με τα υπόλοιπα τεκμήρια αφού παρέχει όλες τις δυνατές πληροφορίες, συμπεριλαμβανομένου και του σχετικού ερωτηματολογίου (τεκμ.51) για τους ισχυρισμούς των εναγόντων περί όχλησης λόγω θορύβου και οσμών.

Τέλος, η συνήγορος εισηγήθηκε λόγω της έλλειψης οποιασδήποτε συνάφειας μεταξύ αιτίας και αποτελέσματος, ότι το Σεβαστό Δικαστήριο θα πρέπει να απορρίψει τις συνεκδικαζόμενες αγωγές με έξοδα.

Η αγόρευση του συνηγόρου για τον εναγόμενο 6.

Ο συνήγορος του εναγομένου 6 ανέφερε ότι από την προσαχθείσα μαρτυρία, σίγουρα προκύπτουν γεγονότα που δεν αμφισβητούνται όπως τα προβλήματα υγείας στους ενάγοντες, η αρχική άδεια οικοδομής του επίδικου εργοστασίου και η μετέπειτα πορεία της λειτουργίας του.

Είναι σημαντικό κατά τον συνήγορο να τονιστεί ότι από τις μετρήσεις του Υπουργείου Υγείας δεν έχει διαφανεί υπέρβαση του ορίου διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα. Οι ενάγοντες απέκρυψαν κατά τον συνήγορο, τις μετρήσεις που έγιναν γύρω από το εργοστάσιο γιατί κατά τη γνώμη τους δεν υπήρχαν αποδεκτά όρια εκπομπής.

Όλη η επιχειρηματολογία των εμπειρογνωμόνων των εναγόντων, στηρίχθηκε σε στατιστική πιθανολόγηση. Όμως δεν έχει γίνει κανένας συσχετισμός του είδους του καρκίνου που υπέστησαν οι ενάγοντες με το διχλωρομεθάνιο. Όλα αυτά, υπό την αίρεση ότι έχουν αποκλειστεί οποιοιδήποτε άλλοι παράγοντες που πιθανόν να προκάλεσαν τα προβλήματα στους ενάγοντες, κάτι που δεν έγινε.

Ο συνήγορος ισχυρίστηκε στην συνέχεια ότι ο Μ.Υ.2 Παρασκευής, παρουσίασε μια ολοκληρωμένη μελέτη που απαντά με επιστημονικό και πειστικό τρόπο στις εκθέσεις Μακρή και Βωνιάτη. Απέκλεισε με κατηγορηματικό τρόπο οποιαδήποτε πιθανότητα επηρεασμού των εναγόντων από το διχλωρομεθάνιο, στηριζόμενος στις μετρήσεις του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας και ειδικά τις μετρήσεις που έγιναν στην ατμόσφαιρα γύρω από το Εργοστάσιο.

Ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι μέσα από την αδιαμφισβήτητη μαρτυρία, η Δημοκρατία έλαβε κάθε αναγκαίο μέτρο για τον περιορισμό της εκπομπής διχλωρομεθανίου στην ατμόσφαιρα από τα φουγάρα του εργοστασίου Astrasol Ltd. Η μαρτυρία του Μ.Υ.4 Στέλιου Γεωργιάδη επί του θέματος, είναι σαφέστατη. Περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια όλες τις ενέργειες του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας. Ο μάρτυρας αυτός εξήγησε κατά τον συνήγορο, τι προβλέπουν οι σχετικοί Ευρωπαϊκοί Κανονισμοί, ποια ήταν τα όρια εκπομπής διχλωρομεθανίου και πότε τέθηκαν σε εφαρμογή. Σημείωσε δε ότι η μαρτυρία αυτή στο σύνολό της δεν αμφισβητήθηκε αφού ο Μ.Υ.4 δεν αντεξετάστηκε για τα συγκεκριμένα ζητήματα.

Όσον αφορά τους ισχυρισμούς για ευθύνη του Τμήματος Πολεοδομίας, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι η εκπομπή διχλωρομεθανίου και το ποσοστό αυτού στην ατμόσφαιρα δεν εξαρτάται από την ύπαρξη ή την ανυπαρξία Πολεοδομικής Άδειας. Σημείωσε ότι το εργοστάσιο Astrasol είχε όλες τις άδειες πλην του τελικού πιστοποιητικού έγκρισης. Αυτό όμως δεν το εμπόδιζε να λειτουργεί και να εκπέμπει διχλωρομεθάνιο.

Ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι και αν ακόμα αποδειχθεί ολιγωρία στην εφαρμογή των σχετικών Νόμων όπως ισχυρίζονται οι ενάγοντες, αυτό δεν συνιστά αστικό αδίκημα και σε καμία περίπτωση δεν δημιουργεί αστική ευθύνη που να θεμελιώνει δικαίωμα αποζημίωσης. Κατά τον συνήγορο σύμφωνα με την νομολογία, δεν αναμένεται από την ίδια κρατική αρχή η οποία δυνάμει Νόμου διεξάγει έλεγχο συμμόρφωσης της νομοθεσίας, να ευθύνεται για πράξη ή παράλειψη του ελεγχόμενου από αυτήν προσώπου.

Η αγόρευση του συνηγόρου για τον εναγόμενο 7

Ο συνήγορος για τον εναγόμενο 7, ισχυρίστηκε ότι στο Δήμο Λατσιών έγινε παράπονο σύμφωνα με μαρτυρία των εναγόντων γύρω στα τέλη του 2004. Για το ισχυριζόμενο παράπονο των εναγόντων στον Αστυνομικό Σταθμό Λατσιών δεν προσφέρθηκε οποιαδήποτε μαρτυρία, γεγονός το οποίο δείχνει ότι τουλάχιστο μέχρι το τέλος του 2004 δεν υπήρξε οποιαδήποτε ενόχληση από την λειτουργία του εργοστασίου και έτσι ούτε και στον εναγόμενο αρ. 7 δεν έγινε οποιαδήποτε καταγγελία ή παράπονο προς λήψη οποιονδήποτε μέτρων.

Σε όλους τους ισχυρισμούς των εναγόντων, απάντησε με αφοπλιστική ειλικρίνεια, λεπτομέρειες και έγγραφα που στοιχειοθετούν τα όσα προφορικά ανέφερε, ο μάρτυρας των εναγόμενων 7 Μ.Υ.6 Παναγιώτης Κυπριανού. Πρόκειται για μαρτυρία που παρέμεινε αναντίλεκτη και που ήταν άκρως διαφωτιστική για την πληθώρα των ενεργειών που έλαβε ο Δήμος Λατσιών για τον τερματισμό της λειτουργίας του εργοστασίου Astrasol από τη στιγμή που έγινε αντιληπτή η αλλαγή της χρήσης του εν λόγω εργοστασίου από εργοστάσιο κατασκευής υποδημάτων σε εργοστάσιο κατασκευής σόλων υποδημάτων. Και αυτό, παρά το γεγονός ότι δεν υπήρχαν ουσιώδεις ενδείξεις ότι από τη λειτουργία του εργοστασίου υπήρχαν αρνητικές επιπτώσεις για την υγεία των πολιτών.

Ο μάρτυρας αυτός λόγω της συμμετοχής του αρχικά για 10 χρόνια στο

Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Λατσιών και στην συνέχεια 10 χρόνια ως Δήμαρχος ήτοι από το 1996 μέχρι και το 2016, φάνηκε να γνωρίζει άριστα την υπόθεση και οι απαντήσεις του ήταν κατά τον συνήγορο, ειλικρινείς και αυθόρμητες, κατατοπίζοντας πλήρως το Δικαστήριο.

Σε σχέση με την μαρτυρία των εμπειρογνωμόνων, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι η μαρτυρία των Μακρή και Βωνιάτη, αντικρούσθηκε από τον μάρτυρα των εναγομένων 4 καθηγητή Δημήτρη Παρασκευή (Μ.Υ.2). Ο εν λόγω μάρτυρας, υπέδειξε με υποδειγματικό τρόπο, τα μειονεκτήματα και εσφαλμένα συμπεράσματα της έρευνας των Μακρή & Βωνιάτη. Ο συνήγορος κάλεσε το Δικαστήριο να αποδεχθεί την μαρτυρία του κ. Παρασκευή, αντί αυτή των κ.κ.

Μακρή & Βωνιάτη.

Επί των επιστημονικών θεμάτων, έδωσε μαρτυρία για λογαριασμό των εναγομένων 7 ο κος Γιάννης Φεσάς (Μ.Υ.5). Η μελέτη του Μ.Υ.5 (τεκμ.53), κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η διαφορετικότητα των τύπων καρκίνου, είναι σοβαρή ένδειξη ότι δεν πρόκειται για πραγματικό συνάθροισμα καρκίνου.

Ταυτόχρονα, οι μετρήσεις που έγιναν από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας εντός του 2005, καταδεικνύουν ότι οι εκπομπές ήταν εντός επιτρεπτών ορίων και ότι σε συγκεκριμένη περίοδο εντός του 2005, το εργοστάσιο υπολειτουργούσε.

Παρόλα ταύτα, ο Δήμος Λατσιών λαμβάνοντας σοβαρά υπόψη τις ανησυχίες των δημοτών του και με σκοπό την προληπτική προστασία της δημόσιας υγείας, έδωσε εντολή στον δικηγόρο του αμέσως μετά την παρουσίαση της μελέτης από τον Δρ. Γιάννη Φεσά στους παραπονούμενους δημότες τον Σεπτέμβριο του 2006, όπως προχωρήσει με την καταχώρηση ποινικής υπόθεσης εναντίον του εργοστασίου και των διευθυντών του.

Στην θέση των εναγόντων ότι έπρεπε από το 2005 να προβεί ο Δήμος Λατσιών στην ανάκληση της άδειας λειτουργίας του εργοστασίου Astrasol, ο Μ.Υ.6 Κυπριανού, απάντησε με σαφήνεια ότι δεν υπήρξε τέτοια νομική συμβουλή από τους νομικούς συμβούλους του Δήμου και ότι μέχρι τότε δεν υπήρξε κάτι χειροπιαστό που να δικαιολογούσε αυτή τη νομική ενέργεια. Παρ’ όλα αυτά, ο Δήμος προχώρησε σύμφωνα με τις νομικές συμβουλές που είχε ενώπιον του σε αίτημα για εξασφάλιση δικαστικού διατάγματος κατεδάφισης, όπως και έγινε.

Με βάση όλα τα πιο πάνω, είναι φανερό κατά τον συνήγορο ότι ο Δήμος Λατσιών, ενήργησε με σοβαρότητα και υπευθυνότητα και δεν επέδειξε οποιαδήποτε αμέλεια η παράβαση καθήκοντος ως αυτά διαλαμβάνονται στο άρθρο 84 του Περί Δήμων Νόμου, πάντοτε στα πλαίσια των οικονομικών του δυνατοτήτων.

Ο συνήγορος ανέφερε ότι καμιά μαρτυρία δεν προσήχθη ενώπιον του Δικαστηρίου από τους ενάγοντες ως προς τις οικονομικές δυνατότητες του Δήμου για την υπό κρίση περίοδο που είχαν αίτημα να μετακαλέσει ο Δήμος επιδημιολόγους από το εξωτερικό για να ετοιμάσουν επιδημιολογική μελέτη.

Ο συνήγορος ισχυρίστηκε στην συνέχεια ότι από την προσαχθείσα μαρτυρία, ήταν ξεκάθαρο ότι ο εναγόμενος 7 Δήμος Λατσιών δεν έδωσε και δεν είχε εξουσία να δώσει στους εναγόμενους 1 μέχρι και 5 ή σε οποιονδήποτε από αυτούς, Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Αποκλειστικά αρμόδιος να εκδώσει ή ανακαλέσει τέτοια άδεια με βάση την νομοθεσία, ήταν ο Υπουργός Εργασίας.

Ο συνήγορος αναφέρθηκε στην συνέχεια στο άρθρο 84 του Ν.111/85 που καθορίζει τις περιπτώσεις όπου κάποιος ισχυρίζεται ότι υπέστη ζημιά ή βλάβη από την παράβαση των νομικών υποχρεώσεων του Δήμου που επιβάλλει ο Νόμος. Με αναφορά σε νομολογία ισχυρίστηκε ότι πρέπει πρώτα να υπάρξει απόδειξη υπαιτιότητας που συναρτάται με την πλημμελή εκπλήρωσης οφειλόμενου καθήκοντος για να εξετάσει το Δικαστήριο την αιτιώδη συνάφεια μεταξύ της αμέλειας και της ισχυριζόμενης ζημιάς που προκλήθηκε. Ο ζημιωθείς θα πρέπει να αποδείξει θετικά ότι η ζημιά του ήταν αποτέλεσμα της αμέλειας του εναγόμενου.

Την πρόνοια του άρθρου 84 του Νόμου 111/85 έχει εξετάσει πρόσφατα το Ανώτατο Δικαστήριο στην Πολιτική Έφεση αρ. 228/2009 ΔΗΜΟΣ ΠΑΦΟΥ και C & N KYRIAKOY LTD ημ. 23/3/2017 όπου αποφάνθηκε ότι η υποχρέωση του Δήμου δεν επιβάλλεται προς όφελος συγκεκριμένης τάξης υπέρ της οποίας δημιουργείται αγώγιμο δικαίωμα. Ως εκ τούτου, η υποχρέωση του Δήμου να πληρώσει αποζημιώσεις σε συνάρτηση με τις υποχρεώσεις της πιο πάνω νομοθετικής διάταξης, εγείρεται μόνο σε περίπτωση κατά την οποία αποδειχτεί ότι κάποιο πρόσωπο υπέστη ζημιά συνεπεία αμέλειας του Δήμου κατά την εκτέλεση των εν λόγω καθηκόντων του, ή λόγω παράλειψης εκτέλεσης τους.

Εν κατακλείδι, ήταν η θέση του συνηγόρου ότι οι ενάγοντες απέτυχαν να αποδείξουν οποιαδήποτε αμέλεια ή παράλειψη εκτέλεσης θέσμιου καθήκοντος του Δήμου Λατσιών. Αντιθέτως, ο Δήμος Λατσιών από την ημερομηνία που έλαβε γνώση για την αλλαγή της εγκεκριμένης χρήσης του εργοστασίου Astrasol από τους εναγομένους 1 έως 5, έλαβε σωρεία μέτρων προς άρση της παρανομίας.

Αξιολόγηση μαρτυρίας

Η αξιολόγηση της μαρτυρίας, έγινε με γνώμονα μεταξύ άλλων, τις γνώσεις των μαρτύρων για τα επίδικα γεγονότα, τις αντιδράσεις και τη συμπεριφορά τους στο εδώλιο του μάρτυρα, καθώς και τηn μνήμη, ειλικρίνεια και τρόπο αφήγησης των γεγονότων (βλ. Bauer v. Hροδότου & Υιοί Λτδ (1994) 1 Α.Α.Δ. 325, Λάρκου ν. Παναγή (1996) 1(Α) Α.Α.Δ. 80, Ζαβρού ν. Χαραλάμπους (1996) 1(Α) Α.Α.Δ. 447, Ζαμπάς ν. Α & G Tsiarkezos Constructions Ltd (1998) 1 Α.Α.Δ. 820).

Το έργο της αξιολόγησης όπως έχει εύστοχα εξηγηθεί στην υπόθεση Pelecanos & Pelecanos (1999) 1 (B) Α.Α.Δ. 1273, είναι το σημαντικότερο καθήκον του Δικαστηρίου αφού πρέπει υφαίνοντας τα λεγόμενα του κάθε μάρτυρα, τις αντιδράσεις και τη συμπεριφορά του στη ζωντανή ατμόσφαιρα της Δίκης, να αναδείξει το αξιόπιστο ή μη μιας εκδοχής υπό το πρίσμα της πείρας του και της ανθρώπινης φύσης που διαθέτει. Η έννοια της εντύπωσης από τον μάρτυρα δεν είναι βέβαια σχήμα λόγου, αλλά σχετίζεται ακριβώς με το αποτέλεσμα αυτής της πολύμορφης διεργασίας του Δικαστηρίου.

Αναφορικά με την εκτίμηση της μαρτυρίας εμπειρογνωμόνων, έχει νομολογηθεί ότι αυτή δεν διαφέρει από την αντιμετώπιση άλλων μαρτύρων. Μόνο που η συμπεριφορά εμπειρογνώμονα στο εδώλιο του μάρτυρα δεν έχει τόση σπουδαιότητα για την διαπίστωση της αξιοπιστίας του, παρόλο που παραμένει ένα από τα στοιχεία για να κριθεί η αξία της γνώμης του (βλ. Star Fiberglass Ltd v. Elena Trading Ltd (1992) 1 Α.Α.Δ. 875).

Το Δικαστήριο θα πρέπει πρώτα να πεισθεί ότι ο μάρτυρας είναι εμπειρογνώμονας στο τομέα που καταθέτει. Στην συνέχεια, εξετάζει αν με τη μαρτυρία του, έχει δώσει τα αναγκαία επιστημονικά κριτήρια για τον έλεγχο της ακρίβειας των συμπερασμάτων του. Με τον τρόπο αυτό, το Δικαστήριο διαμορφώνει την δική του ανεξάρτητη κρίση, με την εφαρμογή των κριτηρίων αυτών πάνω στα γεγονότα που αποδεικνύει η μαρτυρία (βλ. μεταξύ άλλων Θεοσκέπαστη Φαρμ ν. Δημοκρατίας (1990) 1 Α.Α.Δ 984, Ευαγγέλου ν. Αμπίζας (1982) 1 Α.Α.Δ 41, Νικολάου ν. Σταύρου (1992) 1Β Α.Α.Δ 746, R v. Turner (1975) 1 All.E.R. 70, Νικολάου ν. Δημοκρατίας, Ποιν. Έφ. 162/14, ημερ. 2.5.17).

Έχοντας υπόψη τις πιο πάνω νομολογιακές αρχές, θα προχωρήσω στην αξιολόγηση της μαρτυρίας αφού είχα την ευκαιρία στην ζωντανή ατμόσφαιρα της Δίκης να παρακολουθήσω με προσοχή, όλους τους μάρτυρες που κατέθεσαν ενώπιον μου.

Οι Μ.Ε.1 έως Μ.Ε.7 είναι παραπονούμενοι με την έννοια ότι πρόκειται για πρόσωπα που διαμένουν πλησίον του εργοστασίου και είτε οι ίδιοι είτε συγγενικά τους πρόσωπα, έχουν διαγνωσθεί με διάφορες μορφές καρκίνου. Ισχυρίστηκαν επίσης, την δημιουργία οχληρίας από το εργοστάσιο σε όλη την γύρω περιοχή, είτε μέσω θορύβου είτε μέσω ανυπόφορης δυσοσμίας από το φουγάρο, γεγονός που κατά τους ισχυρισμούς τους, επηρέασε τις ανέσεις της ζωής και την απόλαυση της περιουσίας τους.

Όλοι οι πάνω μάρτυρες, μου έκαναν καλή εντύπωση από το εδώλιο. Αναφέρθηκαν με λεπτομέρεια στα ιατρικά προβλήματα των ιδίων και άλλων μελών της οικογένειας τους και στις θεραπείες που αναγκάστηκαν να ακολουθήσουν για αντιμετώπιση του καρκίνου.

Ειδικότερα, ο Μ.Ε.7 Κκαϊλής έκαμε επιπλέον εκτενή αναφορά και σε όλες τις ενέργειες στις οποίες προέβηκαν οι κάτοικοι της περιοχής, προκειμένου να κλείσει το εργοστάσιο που κατά την άποψη τους, ευθυνόταν για τον θόρυβο αλλά και για τα προβλήματα υγείας που τους δημιούργησε.

Ιδιαίτερα πειστικοί, ήταν οι μάρτυρες που διέμεναν πλησίον του εργοστασίου ως προς την δημιουργία υπερβολικού θορύβου από το εργοστάσιο, καθώς και ανυπόφορης δυσοσμίας από το φουγάρο του. Ισχυρίστηκαν με σαφήνεια χωρίς να κλονιστούν στην αντεξέταση ότι το εργοστάσιο εργαζόταν πολλές ώρες το 24ωρο μέχρι αργά τα μεσάνυχτα, επηρεάζοντας με τον τρόπο αυτό, τις απολαύσεις της ζωής των κατοίκων της περιοχής. Χαρακτηριστική είναι η θέση όλων των πιο πάνω μαρτύρων ότι αρκετές φορές το καλοκαίρι δεν μπορούσαν να ανοίξουν τα παράθυρα τους ή να καθίσουν στην βεράντα τους λόγω του μεγάλου θορύβου και της ανυπόφορης δυσοσμίας που εξέπεμπε το φουγάρο του εργοστασίου.

Θα πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι ο Μ.Ε.4 Δήμος Μεταξάς δεν είναι ενάγοντας σε καμία από τις συνενωμένες αγωγές. Το γεγονός όμως αυτό δεν επηρεάζει την πειστικότητα της μαρτυρίας του ως προς τα κρούσματα καρκίνου που εκδηλώθηκαν σε συγγενικά του πρόσωπα που διέμεναν στην περιοχή καθώς και στην οχληρία που δημιουργούσε το εργοστάσιο της Astrasol με οσμές και μεγάλους θορύβους καθ’ όλη την διάρκεια της ημέρας.

Αξιολογώντας συνολικά την μαρτυρία των Μ.Ε.1 έως Μ.Ε.7, κρίνω ότι η γενική εικόνα που παρουσίασαν δεν δικαιολογεί συμπέρασμα για διάθεση τους να αποφύγουν την αλήθεια ή να πουν ψέματα ούτε και αποκαλύπτεται κατά την αντεξέταση τους, δημιουργία ρήγματος, ικανού να πλήξει καίρια την αξιοπιστία τους.

Από την άλλη, πρέπει να σημειωθεί ότι οι πιο πάνω μάρτυρες δεν είναι εμπειρογνώμονες. Η κατάθεση τους αφορά μαρτυρία γεγονότων και ως εκ τούτου, οποιαδήποτε αναφορά για την προέλευση των κρουσμάτων καρκίνου ήτοι ότι αυτά προέρχονται από τις εκπομπές διχλωρομεθανίου, δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή. Για τα πιο πάνω ζητήματα κατέθεσαν ειδικοί εμπειρογνώμονες, η μαρτυρία των οποίων θα αξιολογηθεί στην συνέχεια. Το ίδιο ισχύει και για τις αναφορές των μαρτύρων ως προς το κατά πόσον φέρουν ευθύνη οι κρατικές αρχές και ο Δήμος Λεμεσού για την λειτουργία του εργοστασίου και τα προβλήματα που τους προκάλεσε. Εναπόκειται στο Δικαστήριο να αποφασίσει τα θέματα αυτά, τα οποία δεν μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο μαρτυρίας όπως αυτή των Μ.Ε.1 έως Μ.Ε.7, που αφορά αποκλειστικά μαρτυρία γεγονότων.

Ενόψει όλων των πιο πάνω, η μαρτυρία των Μ.Ε.1 έως Μ.Ε.7 γίνεται αποδεκτή, πλην των αναφορών τους ότι τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή, οφείλονται στις εκπομπές διχλωρομεθανίου από το φουγάρο του επίδικου εργοστασίου. Δεν θα ληφθεί επίσης υπόψη η έκφραση γνώμης ως προς την ευθύνη της Δημοκρατίας και του Δήμου Λατσιών για τα κατ’ ισχυρισμό κρούσματα καρκίνου και τα προβλήματα οχληρίας θορύβου που εντοπίστηκαν στην περιοχή.

Οι Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 κατέθεσαν ως εμπειρογνώμονες για την πλευρά των εναγόντων. Οι εναγόμενοι αμφισβήτησαν όχι μόνο τα ευρήματα τους αλλά και την ίδια την ιδιότητα τους ως εμπειρογνωμόνων. Τόσον κατά την αντεξέταση, όσον και στις αγορεύσεις των συνηγόρων των εναγομένων, υποστηρίχθηκε ότι οι Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 δεν είναι ειδικοί επιδημιολόγοι και ως εκ τούτου δεν είναι σε θέση να καταθέσουν για τα επίδικα ζητήματα των κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή.

Έχω εξετάσει με προσοχή τα προσόντα των πιο πάνω μαρτύρων όπως παρατέθηκαν στο Δικαστήριο. Κρίνω για τους λόγους που θα παραθέσω πιο κάτω ότι είναι ειδικοί στα θέματα για τα οποία κατέθεσαν.

Όσον αφορά τον Μ.Ε.8, η εξειδίκευση του στα επίδικα θέματα προκύπτει από τα πτυχία του αλλά και την θέση που είχε ως επίκουρος καθηγητής περιβαλλοντικής υγείας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ στην Αμερική για επτά χρόνια. Προκύπτει επίσης και από την σημερινή του θέση ως καθηγητή Περιβαλλοντικής Υγείας στο Διεθνές Ινστιτούτο Κύπρου για την Περιβαλλοντική και Δημόσια Υγεία που υπάγεται στο Τ.Ε.Π.Α.Κ.

Η εξειδίκευση του Μ.Ε.8 στο εξωτερικό σε μεθόδους ελέγχου και μείωσης της ανθρώπινης έκθεσης σε χημικά για κατοίκους οικιστικών περιοχών και η σημερινή ενασχόληση του με ερευνητικά θέματα που άπτονται διαφόρων περιβαλλοντικών και χημικών παραγόντων και των επιπτώσεων τους στην ανθρώπινη υγεία, δεν μπορεί παρά να καθιστούν τον εν λόγω μάρτυρα, ειδικό για τα ζητήματα που κατέθεσε στο Δικαστήριο. Το ίδιο ισχύει και για την προηγούμενή πείρα του Μ.Ε.8, ο οποίος πήρε μέρος σε διάφορες επιδημιολογικές μελέτες για τις επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων από λειτουργία βιομηχανιών, στην Αραδίππου, στην βιομηχανική περιοχή Λάρνακας, στο Μάμμαρι, στην Άλασσα και στα Οινόφυτα Αττικής.

Αναφορικά με τον Μ.Ε.9, ο συνήγορος των εναγομένων 1 – 4 υπέβαλε ότι δεν είναι επιδημιολόγος αφού δεν κατέχει την σχετική ειδικότητα. Ο Μ.Ε.9 απαντώντας, εξήγησε ότι δεν υπάρχει κατά τον Νόμο της Κυπριακής Δημοκρατίας που διέπει τις ιατρικές ειδικότητες, ξεχωριστή ειδικότητα επιδημιολόγου. Ανέφερε όμως με πειστικότητα ότι ένας από τους βασικούς κορμούς που περιλαμβάνει η ειδικότητα της υγιεινολογίας που ο ίδιος κατέχει, είναι και η επιδημιολογία.

Με την πιο πάνω θέση συμφωνεί και η νομολογία του Ανωτάτου Δικαστηρίου. Καθοδήγηση ως προς το θέμα, αντλούμε από την απόφαση Παλαικυθρίτου ν. Δημοκρατίας (1994) 4 Α.Α.Δ. 1759. Λέχθηκε στην πιο πάνω υπόθεση ότι στην Βρετανία η επιδημιολογία δεν αναγνωρίζεται ως ξεχωριστή ειδικότητα αλλά αποτελεί ένα από τα βασικά θέματα για την απόκτηση του τίτλου στη Δημόσια Υγεία (υγιεινολογία). Τα ίδια ισχύουν και στην Κύπρο όπου δεν αναγνωρίζεται από τον Περί Εγγραφής Ιατρών Νόμο και των σχετικών Κανονισμών, ξεχωριστή ειδικότητα επιδημιολογίας.

Πέραν των πιο πάνω, τα πτυχία και προσόντα του Μ.Ε.9 στην υγιεινολογία καθώς και το ότι ασκεί την επιδημιολογία καταρτίζοντας διάφορες επιδημιολογικές μελέτες εδώ και 35 χρόνια, καταδεικνύουν ότι είναι ειδικός επί των ζητημάτων που κατέθεσε στο Δικαστήριο.

Επί της ουσίας της μαρτυρίας τους, οι Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9, μου έκαναν εξαιρετική εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα.

Ο Μ.Ε.8 αναφέρθηκε με λεπτομέρεια στην συγκριτική πληθυσμιακή μελέτη ομάδας ασθενών με καρκίνο κοντά στο εργοστάσιο Astrasol σε σύγκριση με τις γεωγραφικές περιοχές των Δήμων Λατσιών, Αγλαντζιάς και Αγίου Δομετίου καθώς και της Επαρχίας Λευκωσίας, αλλά και ολόκληρης της Κύπρου κατά τα έτη 1998 μέχρι και το 2008.

Ήταν αρκετά πειστικός ως προς την ορθότητα της μεθοδολογίας του αλλά και των στοιχείων που ο ίδιος συνέλεξε. Έδωσε επαρκή αιτιολόγηση για την επιλογή ακτίνας 500 μέτρων από το εργοστάσιο για την έρευνα περιστατικών καρκίνου στην περιοχή, σημειώνοντας ταυτόχρονα ότι λόγω της εθελοντικής φύσης της έρευνας, υπήρχαν περιπτώσεις καρκινοπαθών που δεν ήθελαν να συμμετάσχουν ή δεν ενέπιπταν στα κριτήρια της μελέτης.

Ο Μ.Ε.8 εξήγησε με σαφήνεια και επιστημονική αρτιότητα, τι σημαίνει η φράση «σύμπλεγμα καρκίνου». Την καθόρισε ως την στατιστικώς σημαντική αύξηση περιστατικών καρκίνου σε συγκεκριμένη περιοχή και συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. Ο υψηλός κίνδυνος θα πρέπει να οφείλεται σε κάποιο παράγοντα έκθεσης που να είναι κοινός για την εν λόγω ομάδα του πληθυσμού και ο οποίος να έχει αυξήσει σημαντικά, τον κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου.

Επιπλέον, ο Μ.Ε.8 ήταν απόλυτα πειστικός ότι η έρευνα που έκανε με τον Μ.Ε.9, κατέδειξε με 99% στατική βεβαιότητα, σημαντική αύξηση νέων περιστατικών καρκίνου του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος στην περιοχή της μελέτης γύρω από το εργοστάσιο Astrasol σε σύγκριση με άλλες περιοχές της Κύπρου. Ο μάρτυρας σημείωσε μάλιστα με αρκετά σαφή και πειστικό τρόπο ότι οι υπολογισμοί του ήταν αρκετά συντηρητικοί μιας και δεν λήφθηκαν υπόψη στη μελέτη για διάφορους λόγους, άλλα τέσσερα περιστατικά καρκίνου του εγκεφάλου.

Διαπίστωσε περαιτέρω ότι ήταν αυξημένα στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο και άλλα ήδη καρκίνου, όπως καρκίνος του μαστού, λευχαιμία, καρκίνος στον προστάτη, αλλά όχι στο βαθμό και την στατική σημαντικότητα όπως αυτή του καρκίνου του εγκεφάλου και του κεντρικού νευρικού συστήματος. Σημείωσε όμως ότι ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον καρκίνο (IARC) τονίζει ότι η εύρεση στοιχείων καρκινογένεσης σε συγκεκριμένη περιοχή του ανθρώπινου σώματος λόγω έκθεσης σε χημικό παράγοντα δεν αποκλείει την πιθανότητα δημιουργίας νεοπλασίας και σε άλλα ζωτικά όργανα.

Στις ίδιες διαπιστώσεις προέβη και ο Μ.Ε.9, ο οποίος παρέπεμψε σε διεθνείς μελέτες ασθενών που παρουσίασαν συσχέτιση της έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο με τον καρκίνο του εγκεφάλου, του μαστού και του παχέος εντέρου. Ειδικά, ο κίνδυνος καρκίνου του εγκεφάλου ήταν αυξημένος με την πιθανότητα έκθεσης σε διχλωρομεθάνιο, την διάρκεια έκθεσης και την μέση ένταση έκθεσης.

Ο Μ.Ε.9 αναφέρθηκε με λεπτομέρεια στα κρούσματα καρκίνου στην υπό εξέταση περιοχή, διευκρινίζοντας ότι συνολικά για τη στατιστική μελέτη, συμπεριελήφθησαν μόνο τα 40 από τα 82 καταγραμμένα περιστατικά καρκίνου ήτοι 48,8% που τηρούσαν απόλυτα τα κριτήρια της συγκριτικής χρονικής περιόδου και τα απόλυτα πληθυσμιακά κριτήρια που τέθηκαν. Η αναφορά έγινε με λεπτομέρειες ως προς το φύλο, την ηλικία και το είδος του καρκίνου, τονίζοντας ταυτόχρονα ότι 6 κρούσματα ήτοι 15%, αφορούσαν εργαζομένους στο εργοστάσιο της Astrasol.

Ο Μ.Ε.9 στην δική του μελέτη, (τεκμ.54) παρέθεσε αναλυτικούς συγκεντρωτικούς πίνακες για τα κρούσματα ξεχωριστών ειδών καρκίνου για την ίδια περίοδο στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol σε σύγκριση με τις άλλες υπό εξέταση περιοχές. Παρά το γεγονός ότι η ευρύτερη περιοχή των Λατσιών όπου βρίσκεται το εργοστάσιο, παρουσιάζει τον μικρότερο ετήσιο μέσο όρο επίπτωσης για τα έτη 1998 – 2008, εν τούτοις τα κρούσματα καρκίνου στην υπό κρίση περιοχή, συνδέονται άμεσα με την εγγύτητα τους με το εργοστάσιο Astrasol.

Τα πιο πάνω, σε συνδυασμό με τα στοιχεία που παρέθεσαν και οι δύο μάρτυρες ότι το διχλωρομεθάνιο ενοχοποιείται για την δημιουργία κυρίως των σπανίων καρκίνων του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος αλλά και άλλων μορφών καρκίνου, καταδεικνύουν την ορθότητα της άποψης τους ότι εντοπίζεται στην υπό εξέταση περιοχή, σύμπλεγμα καρκίνου λόγω της εκπομπής διχλωρομεθανίου από τα φουγάρα του εργοστασίου Astrasol.

Οι Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 ήταν αρκετά σαφείς και ιδιαίτερα πειστικοί ότι λόγω της άμεσης γειτνίασης του εργοστασίου με κατοικίες δεν ενδείκνυται η εφαρμογή στο γενικό πληθυσμό, του ορίου που θεσπίστηκε μόνο για βιομηχανικές ζώνες. Επεσήμαναν δε χωρίς να κλονιστούν κατά την αντεξέταση ότι δεν υπάρχει όριο εκπομπής διχλωρομεθανίου για τον γενικό πληθυσμό και δεν ενδείκνυται καθόλου η χρήση του σε αστικές περιοχές. Η χρήση διχλωρομεθανίου σε αστικές περιοχές, χαρακτηρίστηκε μάλιστα από τον Μ.Ε.8 ως ανήθικη και την περίπτωση Astrasol ως παγκόσμιο φαινόμενο αφού δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο, άλλη περίπτωση εκπομπών διχλωρομεθανίου σε αστική περιοχή για πάρα πολλά χρόνια.

O M.E.8 εξήγησε με πειστικότητα γιατί δεν εφαρμόστηκε στην μελέτη τους μοντέλο διασποράς του διχλωρομεθανίου στην ατμόσφαιρα. Αυτό παρά το ότι πιθανώς να δώσει κάποια περισσότερα στοιχεία για την ακτίνα διασποράς των ρύπων γύρω από το σημείο μηδέν. Όμως μετά και από μελέτες που έκανε εκ των υστέρων βάσει μοντέλων διασποράς, είδε ότι η υπολογισμένη ακτίνα δεν διέφερε πολύ από τα 500 μέτρα. Αυτό επιβεβαιώθηκε γιατί όσο απομακρυνόταν από το σημείο μηδέν, έβλεπε μείωση των περιστατικών καρκίνου. Εξ’ άλλου, η έρευνα έγινε μετά που το εργοστάσιο έκλεισε και δεν μπορούσαν να γίνουν νέες μετρήσεις για διασπορά του διχλωρομεθανίου.

Επί του προκειμένου, επεξηγηματική ήταν και η θέση του Μ.Ε.9, ο οποίος παρέπεμψε στις μαρτυρίες των κατοίκων της περιοχής ότι οσφραίνονταν έντονα το διχλωρομεθάνιο που εξέπεμπε το φουγάρο του εργοστασίου στην ατμόσφαιρα, στοιχείο που δεν απορρίπτει πλήρως ο Μ.Υ.5 Φεσάς στα συμπεράσματα του. Ήταν σαφώς η θέση του Μ.Ε.9 ότι με βάση την διεθνή βιβλιογραφία όταν το κοινό οσφραίνεται το διχλωρομεθάνιο, σημαίνει ότι γίνεται διασπορά στην γύρω περιοχή και ότι αυτό βρίσκεται πάνω από τα επιτρεπτά όρια.

Ο Μ.Ε.8 εξήγησε με σαφήνεια ότι η συγκριτική μέθοδος δεν προϋποθέτει εξέταση προσωπικών συνηθειών και εξατομίκευσης των προσώπων που έχουν προσβληθεί από καρκίνο. Η επιλογή των περιοχών που συγκρίνονται είναι παρόμοιου είδους ώστε ο μη αποκλεισμός άλλων καρκινογόνων συνηθειών όπως το κάπνισμα, η διατροφή και η κληρονομικότητα σε κάθε εξεταζόμενη περίπτωση ξεχωριστά, να μην αλλάζει το αποτέλεσμα.

Ο Μ.Ε.8 ανέφερε επιπλέον ότι αυτοί οι παράγοντες, υπάρχουν σε όλες τις περιοχές όπως και στην υπό εξέταση και έτσι δεν επηρέασαν το αποτέλεσμα. Αυτό που έχει σημασία, είναι ότι η μελέτη κατέδειξε με 99% στατιστική βεβαιότητα ότι υπάρχει σημαντική αύξηση των περιστατικών καρκίνου στην εν λόγω περιοχή, επομένως εντοπίζονται και κάποιοι άλλοι σχετικοί επιβαρυντικοί παράγοντες πέραν από των συνηθισμένων που υπάρχουν σε όλες τις άλλες περιοχές.

Ήταν απόλυτα σαφής και κατανοητή η θέση των δύο μαρτύρων ότι όταν εντοπίζεται τέτοια στατιστική βεβαιότητα δεν μπορεί να λεχθεί ότι άλλα στοιχεία τα οποία εν πάση περιπτώσει συνυπάρχουν στατιστικά σε όλες τις περιοχές, μπορούν να ανατρέψουν το αποτέλεσμα της υπό κρίση έρευνας.

Περαιτέρω, ο Μ.Ε.9 αναφέρθηκε με λεπτομέρεια στην στατιστική ανάλυση της μελέτης του για όλους τους τύπους καρκίνου, η οποία επιβεβαιώνει ότι η παρατηρούμενη επίπτωση των κρουσμάτων καρκίνου, είναι ανεξάρτητη για την κάθε υπό εξέταση περιοχή. Επομένως, οποιεσδήποτε αυξήσεις στα διάφορα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol, οφείλονται αποκλειστικά στις ιδιάζουσες συνθήκες που επικρατούσαν στην περιοχή αυτή, ήτοι την για πολλά χρόνια εκπομπή διχλωρομεθανίου από τα φουγάρα του εργοστασίου Astrasol.

Το γεγονός ότι δεν δόθηκε σημασία στις δύο μετρήσεις του Υπουργείου Εργασίας, επεξηγήθηκε από του μάρτυρες με παραπομπή στην θέση τους ότι ούτως ή άλλως δεν έχει τεθεί όριο διχλωρομεθανίου σε αστικές περιοχές και η οποιαδήποτε μέτρηση θα έπρεπε να είναι μηδενική. Επιπλέον, ο Μ.Ε.9 εξήγησε πειστικά και με απόλυτη σαφήνεια γιατί ότι οι δύο μετρήσεις που έκανε το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας στην ατμόσφαιρα, είναι ανεπαρκείς. Ήταν κατηγορηματικός χωρίς να κλονιστεί στην αντεξέταση ότι σε τέτοιου είδους τοξικά υλικά, θα έπρεπε ο έλεγχος να είναι συνεχής. Επιπλέον, οι μετρήσεις έγιναν χειμώνα που δεν είναι εποχή κατάλληλη για αυτό τον σκοπό. Μετρήσεις Απρίλιο και Σεπτέμβριο όπου συνήθως επικρατεί σκόνη και υγρασία στην ατμόσφαιρα, πιθανόν να έδιναν άλλα αποτελέσματα. Η θέση αυτή συμβαδίζει με την άποψη που εκφράστηκε σε επιστολή του Τμήματος Εργασίας προς τον Δήμο Λατσιών (τεκμ.60) ότι ακόμα και αν πληρούνται τα όρια εκπομπών δεν αποκλείεται σε μερικές περιπτώσεις όταν επικρατούν δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες και δεν γίνεται καλή διασπορά των εκπεμπόμενων αερίων, να επηρεάζονται οι κάτοικοι των οποίων τα σπίτια εφάπτονται του εργοστασίου.

Συνοψίζοντας όλα τα πιο πάνω και μετά από προσεκτική μελέτη της μαρτυρίας των Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9, κρίνω ότι η ορθότητα της θέσης τους για επιδημιολογική σύνδεση των κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή με τις εκπομπές διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο Astrasol, αιτιολογήθηκε επαρκώς και με επιστημονικό τρόπο με παραπομπή μεταξύ άλλων, στα πιο κάτω στοιχεία.

• στην συστηματική και χρόνια έκθεση των εργαζομένων του εργοστασίου αλλά και του γενικού πληθυσμού γύρω από το εργοστάσιο, στην τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο, η οποία έχει χαρακτηριστεί από διεθνείς μελέτες ως δυνητικά καρκινογόνα, σε συνδυασμό με την απουσία συστηματικής εκπομπής τοξικών ουσιών από άλλα υποστατικά στην περιοχή,

• στο γεγονός ότι σύμφωνα με την μαρτυρία των κατοίκων της περιοχής, οσφραίνονταν το διχλωρομεθάνιο που εξέπεμπαν τα φουγάρα του εργοστασίου, γεγονός που καταδεικνύει την

διασπορά του στις γύρω οικίες,

• στην σπανιότητα του καρκίνου του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος που παρατηρήθηκε σε σημαντική στατιστικά αύξηση στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο έναντι της αναμενόμενης και σε σύγκριση με άλλες περιοχές και στο ότι οι εν λόγω σπάνιες μορφές καρκίνου, συνδέονται σύμφωνα με διεθνείς επιστημονικές μελέτες με έκθεση σε διχλωρομεθάνιο,

• στην στατιστικά σημαντική αύξηση των νέων περιστατικών άλλων ειδών καρκίνου έναντι των αναμενομένων στην περιοχή ακτίνας μόλις 500 μέτρων από το εργοστάσιο και στο γεγονός ότι όσο η έρευνα των Μ.Ε.8 και Μ.Ε,9 απομακρυνόταν από το σημείο μηδέν, διαπιστωνόταν μείωση των περιστατικών καρκίνου,

• στο ότι το σημαντικό ποσοστό του 15% των καταγραφέντων κρουσμάτων καρκίνου στην υπό εξέταση περίοδο 1998 – 2008, ήταν εργαζόμενοι στο εργοστάσιο Astrasol, εύρημα που συμφωνεί με πορίσματα παρόμοιων μελετών, για επαγγελματική έκθεση στο διχλωρομεθάνιο,

• σε αριθμό επιδημιολογικών ερευνών, που καταδεικνύουν ότι η επαγγελματική έκθεση στο διχλωρομεθάνιο συνδέεται με την εμφάνιση ορισμένων ειδών καρκίνου, όπως του εγκεφάλου, του νευρικού συστήματος, της λευχαιμίας, του μαστού, των πνευμόνων και του ήπατος ενώ ο Διεθνής Οργανισμός Έρευνας για τον καρκίνο (IARC), κατατάσσει το διχλωρομεθάνιο στις δυνητικά καρκινογόνες ουσίες για τους ανθρώπους (ομάδα 2Α),

• σε μεγάλες πληθυσμιακές μελέτες για λέμφωμα στην Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες που παρατήρησαν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης λεμφώματος μετά από έκθεση στο διχλωρομεθάνιο. Επίσης σε μικρές σχετικά μελέτες που έδειξαν αυξημένο κίνδυνο για πιο σπάνιες μορφές καρκίνου, όπως του εγκεφάλου και του αιμοποιητικού συστήματος,

• στις μετρήσεις του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, όπου οι πλείστες εκπομπές διχλωρομεθανίου από το φουγάρο του εργοστασίου Astrasol, ήταν σημαντικά πάνω από τα διεθνώς επιτρεπόμενα όρια ενώ οι δύο μόνο μετρήσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα, κρίνονται ως ανεπαρκείς για το είδος του τοξικού υλικού όπως το διχλωρομεθάνιο,

Εν κατακλείδι, κρίνω ότι οι δύο πιο πάνω εμπειρογνώμονες (Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9), βοήθησαν το Δικαστήριο με την επιστημονικά εμπεριστατωμένη μαρτυρία τους, να αντιληφθεί πλήρως τις αιτίες των αυξημένων κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol. Αποδέχομαι εξ’ ολοκλήρου την μαρτυρία τους και τα ευρήματα τους όπως προκύπτουν από τις πιο πάνω μελέτες τους, τα οποία και αναγάγω σε δικά μου ευρήματα. Ειδικότερα γίνεται αποδεκτό το γενικό και σημαντικό συμπέρασμα των Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 πως όλα τα αυξημένα κρούσματα καρκίνου που καταγράφηκαν στην περιοχή Astrasol όπως και εκείνα που συνέβησαν στου εργαζομένους στο ίδιο εργοστάσιο, συνδέονται επιδημιολογικά με τις εκπομπές ή την έκθεση σε διχλωρομεθάνιο που εξέπεμπε για πολλά χρόνια το εν λόγω εργοστάσιο.

Ο Μ.Ε.10 Γιώργος Περδίκης μου έκανε καλή εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Αναφέρθηκε με λεπτομέρεια στην συνεδρία ημ.11.2.2010 στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας, όπου εξετάστηκαν τα παράπονα των κατοίκων της περιοχής από την λειτουργία του εργοστασίου Astrasol. Εκτενής αναφορά έγινε και στις ενέργειες των κατοίκων για κλείσιμο του εργοστασίου αλλά και στις συζητήσεις στον Δήμο Λατσιών για τα μέτρα που έπρεπε να ληφθούν για αντιμετώπιση του προβλήματος.

Όμως θα πρέπει να σημειώσω ότι ούτε αυτός ο μάρτυρας κατέθεσε ως εμπειρογνώμονας. Ως εκ τούτου δεν θα ληφθούν υπόψη η θέσεις του ως προς την προέλευση των κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή. Ομοίως δεν θα ληφθούν υπόψη οι ισχυρισμοί για αμέλεια εκ μέρους των κρατικών υπηρεσιών και του Δήμου Λατσιών. Το κατά πόσον οιοσδήποτε διάδικος επέδειξε αμέλεια, είναι στοιχείο που θα αποφασιστεί αποκλειστικά από το Δικαστήριο στην βάση των τελικών ευρημάτων του Δικαστηρίου ως προς τα γεγονότα της υπόθεσης.

Η έκφραση γνώμης από τον μάρτυρα που είναι μάρτυρας γεγονότων και όχι εμπειρογνώμονας και ιδιαίτερα σε ζητήματα που επαφίονται αποκλειστικά στο Δικαστήριο να αποφασίσει δεν μπορεί να γίνει αποδεκτή.

Ως εκ τούτου, η μαρτυρία του Μ.Ε.10 Περδίκη γίνεται αποδεκτή πλην της θέσης του για την προέλευση των κρουσμάτων καρκίνου στην επίδικη περιοχή και των ισχυρισμών του για επίδειξη αμέλειας εκ μέρους των κρατικών υπηρεσιών και του Δήμου Λεμεσού.

Ο εναγόμενος 3 Φοίβος Λιασής (Μ.Υ.1), δεν μου έκανε καλή εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Ήταν εμφανής η προσπάθεια του να ενισχύσει την δική του εκδοχή για τα γεγονότα παρά το να πει την αλήθεια στο Δικαστήριο. Στα πλαίσια αυτά, υπέπεσε σε αντιφάσεις που κρίνονται καθοριστικές στην κρίση της αξιοπιστίας του.

Αναφέρω ενδεικτικά ότι ο Μ.Υ.1, αρχικά προσπάθησε να πείσει ότι ο ίδιος ήταν ένας απλός υπάλληλος της εναγομένης 4 εταιρείας, μεταθέτοντας τις ευθύνες για την λειτουργία του εργοστασίου, στους υπερήλικες γονείς του που ήταν οι διοικητικοί σύμβουλοι. Δεν υπήρξε όμως καθόλου πειστικός επί τούτου.

Με εξαίρεση το τεκμήριο 47 που περιλαμβάνει το αίτημα για εγγραφή πιστοποιητικού διεργασίας της Astrasol τον Ιανουάριο του 1999 όπου την εταιρεία εκπροσωπεί ο Σ. Λιασής (εναγόμενος 1), όλη η υπόλοιπη μαρτυρία συμπεριλαμβανομένης και αυτής των εναγομένων, καταδεικνύει ότι ο εναγόμενος 3 (Μ.Υ.1), ήταν ο ουσιαστικός διευθυντής και το πρόσωπο που διοικούσε κατά τους επίδικους χρόνους, την εναγομένη 4 εταιρεία και το εργοστάσιο Astrasol.

Όλη η αλληλογραφία της εναγομένης 4, διεξαγόταν μέσω του Μ.Υ.1 – εναγομένου 3. Η παρουσίαση των θέσεων του εργοστασίου στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Υγείας αλλά και σε άλλες κρατικές υπηρεσίες, γινόταν μέσω του Μ.Υ.1 ως διευθυντή της εναγομένης 4. Στο τεκμήριο 58 που είναι το έγγραφο που παρουσίασε στην Βουλή με τις θέσεις της εναγομένης 4, υπογράφει ως διευθυντής της Astrasol, παρά το γεγονός ότι ενώπιον του Δικαστηρίου ισχυρίστηκε ότι πήγε στην Βουλή ως απλός υπάλληλος της εταιρείας. Επίσης αναφέρω ενδεικτικά από το τεκμήριο 50, τα πρακτικά ημ.

2.5.2007 της Τεχνικής Επιτροπής του Δήμου Λατσιών. Στην εν λόγω συνεδρία, ο Μ.Υ.1 εκπροσωπώντας ως διευθυντής την εναγομένη 4 εταιρεία, αναφέρεται σε εισαγωγή νέου υλικού που έκανε και το οποίο θα αντικαταστήσει το διχλωρομεθάνιο αλλά και στο επιπλέον κόστος που αυτό θα συνεπάγεται με αποτέλεσμα να είναι σκέφτεται τον τερματισμό της λειτουργίας του εργοστασίου λόγω αυξημένου οικονομικού κόστους.

Ακόμα και όταν ζητήθηκε συνάντηση με τον Δήμαρχο Λατσιών για επεξήγηση των θέσεων της εναγομένης 4 εταιρείας, το αίτημα ήταν να συναντηθεί ο εναγόμενος 3 - Μ.Υ.1 με τον Δήμαρχο και όχι οποιοδήποτε άλλο μέρος του Διοικητικού Συμβουλίου. Επιπλέον, ο Μ.Υ.1 ήταν το πρόσωπο που προέβη στην ένορκη δήλωση στο Ε.Δ Λευκωσίας όπου με ενδιάμεση αίτηση στην αγωγή 3194/09, η εναγομένη 4 ζητούσε προσωρινή προστασία για αναστολή του διατάγματος κατεδάφισης, του επίδικου εργοστασίου.

Στην συνέχεια ο Μ.Υ.1 στην μαρτυρία του, αναφέρθηκε στις μετρήσεις του Υπουργείου Εργασίας στον ατμοσφαιρικό αέρα, τονίζοντας ότι ήταν χαμηλότερες του καθορισθέντος από το Υπουργείο ορίου. Παραβλέποντας όμως πλήρως τις μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου, οι οποίες υπερέβαιναν κατά πολύ το καθορισθέν όριο. Επέμενε δε ότι το εργοστάσιο λειτουργούσε νόμιμα με όλες τις σχετικές άδειες, εστιάζοντας στο Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας ημ. 3.3.199 (τεκμ.92), στην Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων ημ. 27.10 2004 (τεκμ.93) και το Πιστοποιητικό Εγγραφής για κατασκευή σόλων υποδημάτων ημ. 18.11.2004 (τεκμ. 94). Παραβλέποντας ότι σύμφωνα με την μαρτυρία, η μετατροπή των εργασιών της εναγομένης 4 από κατασκευή καλαποδιών και υποδημάτων σε μαζική κατασκευή σόλων, έγινε πολύ νωρίτερα ήτοι από το 1976 και πριν να επιδιώξει την έκδοση των πιο πάνω πιστοποιητικών. Και παραβλέποντας κυρίως το γεγονός ότι δεν είχε εκδοθεί άδεια για αλλαγή χρήσης στου επίδικου υποστατικού με συνέπεια η λειτουργία του εργοστασίου να είναι παράνομη.

Η θέση του Μ.Υ.1 ότι τα συμπεράσματα του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας δεν παρουσιάζουν καμία παρανομία δεν ευσταθεί. Υπάρχει σωρεία μαρτυρίας ότι η εναγομένη 4 προειδοποιήθηκε πολλές φορές από το εν λόγω Τμήμα για την υπέρβαση του ορίου στα φουγάρα του εργοστασίου. Το ίδιο ισχύει και για τις προειδοποιήσεις του Τμήματος Πολεοδομίας λόγω της παράνομης αλλαγής χρήσης του εργοστασίου. Η εστίαση στις δύο μετρήσεις του ατμοσφαιρικού αέρα και η πλήρης παραγνώριση των υπολοίπων παρανομιών της εναγομένης 4, καταδεικνύουν προσπάθεια του μάρτυρα να αποφύγει την αλήθεια και να παραπλανήσει το Δικαστήριο.

Το ίδιο ισχύει και ως προς την θέση του ότι δεν του εκφράσθηκε κανένα παράπονο από οποιονδήποτε είτε από τους περιοίκους είτε από τις αρμόδιες Κρατικές και Δημοτικές υπηρεσίες για την χρήση του εργοστασίου. Η θέση αυτή παραβλέπει το γεγονός ότι από το 2004, εκφράστηκαν μαζικά παράπονα των κατοίκων της περιοχής για θόρυβο και οσμές από το εργοστάσιο. Παραγνωρίζει επιπλέον τις προειδοποιήσεις του Υπουργείου Εργασίας από το 2005 για τις υπερβάσεις διχλωρομεθανίου στο φουγάρο και ότι από τις 12.10.2006, η Πολεοδομική Αρχή επέδωσε στην εναγομένη 4 εταιρεία ειδοποίηση επιβολής, επειδή διαπίστωσε ότι δεν εξασφαλίστηκε πολεοδομική άδεια για την μαζική παραγωγή σόλων υποδημάτων. Παραγνωρίζει επίσης τις ποινικές διώξεις εναντίον της εναγομένης 4 για το πιο πάνω θέμα, οι οποίες οδήγησαν στην έκδοση διατάγματος κατεδάφισης του εργοστασίου.

Παρόλα αυτά, ο Μ.Υ.1 επέμενε ότι το εργοστάσιο της Astrasol ήταν καθόλα νόμιμο και αδίκως έχει στοχοποιηθεί. Προκύπτει από την μαρτυρία του Μ.Υ.1 ότι αυτός φαίνεται να αγνοεί ή να παραγνωρίζει ότι διεύθυνε ένα εργοστάσιο κατασκευής σόλων που λειτουργούσε παράνομα για πάρα πολλά χρόνια χωρίς να έχει εξασφαλίσει άδεια αλλαγής χρήσης και εκπέμποντας από το φουγάρο του διχλωρομεθάνιο σε μια οικιστική περιοχή, σε ποσότητες πολύ υψηλότερες των ορίων που τέθηκαν με τις άδειες που του παραχώρησε το κράτος.

Πέραν των πιο πάνω, η γενικότερη εντύπωση που μου έδωσε ο Μ.Υ.1 (εναγόμενος 3) είναι ότι η μαρτυρία του αποσκοπούσε αποκλειστικά στην ενίσχυση της εκδοχής των εναγομένων παρά το να πει την αλήθεια στο Δικαστήριο.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους, η μαρτυρία του Μ.Υ.1 απορρίπτεται στο σύνολο της ως αναξιόπιστη.

Ο Μ.Υ.2 Δημήτρης Παρασκευής, κατέθεσε ως εμπειρογνώμονας για τους εναγομένους 1 έως 4. Τα επιστημονικά του προσόντα δεν αμφισβητήθηκαν στην ουσία από τους ενάγοντες.

Η εντύπωση που μου έκαμε ο Μ.Υ.2, ήταν ότι η κατάθεση του δεν αποσκοπούσε στο να διαφωτίσει το Δικαστήριο με τις επιστημονικές του γνώσεις, αλλά περισσότερο στόχευε να ενισχύσει την εκδοχή των εναγομένων 1 – 4 για τα γεγονότα.

Κατ’ αρχάς ο Μ.Υ.2 δεν προέβη σε δική του επιδημιολογική μελέτη ώστε να τεκμηριώσει την θέση των εναγομένων ότι τα αυξημένα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή δεν οφείλονται στο εργοστάσιο Astrasol. Η κατάθεση του, εξαντλήθηκε στο να κρίνει τις μελέτες των εμπειρογνωμόνων των εναγόντων (Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9), υποστηρίζοντας απλά ότι η μεθοδολογία τους ήταν λανθασμένη.

Όμως οι Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 απάντησαν με πειστικά επιχειρήματα στην μαρτυρία τους που έγινε αποδεχτή από το Δικαστήριο, τόσον για το ζήτημα της διασποράς του διχλωρομεθανίου όσον και για την απουσία εξειδικευμένης έρευνας για τις συνήθειες του κάθε καρκινοπαθούς ξεχωριστά.

Και ενώ ο Μ.Υ.2 δέχεται ότι το διχλωρομεθάνιο κατατάσσεται ως πιθανό καρκινογόνο υλικό, προβαίνει σε κριτική για την επιλογή της περιοχής εξέτασης σε ακτίνα 500 μέτρων από το εργοστάσιο, χωρίς να δίνει κάποια ικανοποιητική δικαιολογία γι’ αυτό. Επικρίνει επίσης την στατιστική μελέτη των Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9, παραγνωρίζοντας ότι ένα από τα αποτελέσματα της μελέτης, είναι ο συσχετισμός της εγγύτητας, της παρατηρηθείσας συχνότητας κρουσμάτων καρκίνου, με το εργοστάσιο της Astrasol.

Αναφέρει επίσης ο Μ.Υ.2 ότι στην επιδημιολογική μελέτη, πρέπει να εξεταστεί ο ρυθμός επίπτωσης για τους πληθυσμούς από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές και να επιλεγούν σαφή και αντικειμενικά κριτήρια του νοσήματος, τα οποία θα πρέπει να είναι ενιαία για τις διαφορετικές περιοχές της μελέτης. Παραγνωρίζοντας ότι οι Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 αυτό ακριβώς έπραξαν με το να προβούν στην συγκριτική πληθυσμιακή μελέτη ομάδας ασθενών με καρκίνο κοντά στο εργοστάσιο Astrasol σε σύγκριση με τις γεωγραφικές περιοχές των Δήμων Λατσιών, Αγλαντζιάς και Αγίου Δομετίου καθώς και της Επαρχίας Λευκωσίας, αλλά και ολόκληρης της Κύπρου κατά τα έτη 1998 μέχρι και το 2008. Ο δε Μ.Ε.9 εξήγησε με περισσή σαφήνεια τους λόγους που επιλέχθηκαν οι πιο πάνω περιοχές για σύγκριση με την περιοχή γύρω από το εργοστάσιο Astrasol. Ο Μ.Υ.2 δεν προβαίνει σε κανένα σχολιασμό των πιο πάνω αποτελεσμάτων που είναι όντως αποκαλυπτικά και καταδεικνύουν την ύπαρξη συμπλέγματος καρκίνου στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο Astrasol, παρά μόνο προβαίνει σε αόριστη αναφορά, στην ανάγκη για συγκριτική μελέτη διαφορετικών περιοχών.

Παρόλα αυτά, ο Μ.Υ.2 αναφέρει στην συνέχεια ότι οι μελέτες των Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 κάνουν μόνο στατιστική σύγκριση για να καταλήξουν στο πιο πάνω αποτέλεσμα ενώ μια επιδημιολογική μελέτη χρειάζεται και άλλα στοιχεία και διαφορετική μεθοδολογία και μελέτες των χαρακτηριστικών των ασθενών. Αναφέρει δε ως παράδειγμα την απουσία των επιπέδων έκθεσης ξεχωριστά για κάθε κρούσμα καρκίνου. Η πιο πάνω άποψη, παραγνωρίζει όμως ότι η ουσία μια επιδημιολογικής μελέτης, είναι η εμφάνιση της νόσου στον πληθυσμό και όχι σε μεμονωμένα άτομα.

Επιπλέον, η κριτική του για απουσία στοιχείων για τα επίπεδα έκθεσης του διχλωρομεθανίου στους κατοίκους, παραγνωρίζει δύο σημαντικά δεδομένα. Το πρώτο, είναι η μη αμφισβητηθείσα για πολλά χρόνια ανεξέλεγκτη εκπομπή διχλωρομεθανίου στην περιοχή και το δεύτερο, οι μαρτυρίες των κατοίκων για τις οσμές από το φουγάρο, οι οποίες καταδεικνύουν ακριβώς την διασπορά του τοξικού αυτού υλικού στην γύρω περιοχή και στις οικίες τους.

Τα πιο πάνω στοιχεία σε συνδυασμό με τα στατιστικά αποτελέσματα της μελέτης των Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 δεν μπορούν να ανατραπούν από δύο μετρήσεις του Υπουργείου Εργασίας στα τόσα χρόνια λειτουργίας του εργοστασίου, οι οποίες δεν είναι ούτως ή άλλως ενδεικτικές για τους λόγους που εξήγησε ο Μ.Ε.9 στην μαρτυρία του. Όμως ο Μ.Υ.2 εστιάζει αποκλειστικά στις εν λόγω μετρήσεις, προκειμένου να αποδείξει ότι δεν υπήρξε διασπορά του διχλωρομεθανίου και κατά συνέπεια δεν αποδείχθηκαν τα επίπεδα έκθεσης των κατοίκων της περιοχής, παραγνωρίζοντας όλα τα πιο πάνω στοιχεία.

Ο Μ.Υ.2 έφτασε μάλιστα μέχρι του σημείου να ισχυριστεί ότι για να τεκμηριωθεί η συσχέτιση των κρουσμάτων με το διχλωρομεθάνιο, πρέπει να γνωρίζουμε πόσο ο πληθυσμός αυτός, ο κάθε ένας έχει εκτεθεί, έχει εισπνεύσει συγκεκριμένα επίπεδα, δηλαδή πόσα milligrams διχλωρομεθανίου έχει εισπνεύσει ο κάθε ασθενής ξεχωριστά. Το στοιχείο όμως αυτό, είναι εκ των πραγμάτων αδύνατο. Ο Μ.Υ.2 δεν εξήγησε πως οι ερευνητές Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 θα μπορούσαν να γνωρίζουν πόσα milligrams εισέπνευσε κάθε καρκινοπαθής. Ούτε τα ίδια τα θύματα δεν μπορούσαν να γνωρίζουν κάτι τέτοιο. Επιπλέον, η θέση αυτή, παραγνωρίζει ότι το αντικείμενο μιας επιδημιολογικής μελέτης σε συγκεκριμένη περιοχή δεν είναι να διερευνήσει με ακρίβεια, πόσα milligrams έχει εισπνεύσει ο κάθε καρκινοπαθής αλλά αντίθετα, είναι η εξέταση της πιθανότητας συμπλέγματος καρκίνου με δεδομένη την πολύχρονη και ανεξέλεγκτη εκπομπή στην περιοχή, αυτού του τοξικού υλικού.

Παρά τον αρνητικό σχολιασμό των εκθέσεων των Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 ο οποίος δεν τεκμηριώθηκε επιστημονικά, ο Μ.Υ.2 ανέφερε στην αντεξέταση ότι δεν έχει κάνει ο ίδιος καμία δημοσίευση για το διχλωρομεθάνιο και ότι το κύριο αντικείμενο της ερευνητικής του δραστηριότητας, είναι η επιδημιολογία ιών και το aids. Σε αντίθεση με την ειδικότητα του Μ.Ε.8 που αφορά την έκθεση του πληθυσμού σε τοξικές ουσίες και τις επιπτώσεις στο περιβάλλον και την δημόσια υγεία και σε αντίθεση με τις γνώσεις και πείρα του Μ.Ε.9 που ασκεί για 35 χρόνια επιδημιολογία.

Και παρά την κριτική του στους Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9, ανέφερε στην συνέχεια ότι δεν απέρριψε τις εκθέσεις Βωνιάτη και Μακρή αλλά έκανε μόνο σχολιασμό στη μεθοδολογία τους. Δεν έχει ελέγξει τα νούμερα, δεν επανέλαβε τις μετρήσεις, ούτε και τις μαθηματικές τους εκτιμήσεις. Για να προσθέσει στην συνέχεια ότι δεν κατέθεσε στο Δικαστήριο για τα κρούσματα καρκίνου στον πληθυσμό της Κύπρου αλλά σκοπός της μαρτυρίας του ήταν απλά να αξιολογήσει τις εκθέσεις Βωνιάτη & Μακρή. Αποφεύγοντας με τον τρόπο αυτό να απαντήσει σε υποβολή αν συμφωνεί ότι τα κρούσματα καρκίνου στην περιοχή του εργοστασίου Astrasol, είναι σημαντικά αυξημένα σε σύγκριση με άλλες περιοχές.

Ο Μ.Υ.2 δεν βοήθησε το Δικαστήριο με τις επιστημονικές του γνώσεις να καταλήξει στα δικά του συμπεράσματα. Αντιθέτως, η εντύπωση που μου έδωσε, είναι ότι η μαρτυρία του αποσκοπούσε αποκλειστικά στο να ενισχύσει την εκδοχή των εναγομένων 1-4. Για όλους τους πιο πάνω λόγους η μαρτυρία του Μ.Υ.2 δεν γίνεται αποδεκτή από το Δικαστήριο και ως εκ τούτου, απορρίπτεται στο σύνολο της.

Η μαρτυρία του Μ.Υ.3 Χαράλαμπου Ιωάννου δεν βοήθησε στην επίλυση των επιδίκων θεμάτων. Ισχυρίστηκε μεν ότι εγκατέστησε αθόρυβους κομπρεσόρους στο εργοστάσιο Astrasol. Ταυτόχρονα όμως, ανέφερε ότι μετά που άρχισε την λειτουργία του το εργοστάσιο δεν επισκέφθηκε την περιοχή. Με τον τρόπο αυτό δεν ήταν σε θέση να καταθέσει κατά πόσον δημιουργείται οχληρία από το εργοστάσιο αφού μετά την εγκατάσταση των κομπρεσόρων δεν ήταν σε θέση να γνωρίζει την πραγματική κατάσταση στην περιοχή όσον αφορά τον θόρυβο που προερχόταν από το επίδικο εργοστάσιο. .

Η μαρτυρία του για τους πιο πάνω λόγους απορρίπτεται.

Ο Μ.Υ.4 Στέλιο Γεωργιάδης μου έκανε καλή εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Αναφέρθηκε με λεπτομέρεια στο ιστορικό των αδειοδοτήσεων που χορήγησε το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας στην εταιρεία Astrasol Ltd όπως το Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας αλλά και η Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Ήταν επίσης κατατοπιστικός ως προς τους ελέγχους που διεξήγαγε το Τμήμα του στο φουγάρο του εργοστασίου και στον ατμοσφαιρικό αέρα της περιοχής.

Ο μάρτυρας αναφέρθηκε επίσης στα γεγονότα που οδήγησαν στην ποινική δίωξη της εταιρείας Astrasol Ltd μέχρι και το τελικό κλείσιμο του εργοστασίου μετά που έλαβε την κατοχή του ο Έφορος Εταιρειών.

Ο Μ.Υ.4 ήταν ειλικρινής, αναφέροντας ότι δεν υπάρχει όριο εκπομπών διχλωρομεθανίου σε κατοικημένες περιοχές. Ως εκ τούτου, εφάρμοσε μια πρακτική μέθοδο καθορισμού ορίου με βάση τα βιομηχανικά όρια. Ανεξαρτήτως της ορθότητας της πιο πάνω μεθόδου, ο μάρτυρα ήταν ειλικρινής αναφέροντας ότι καθόρισε τα όρια εκπομπής, εφαρμόζοντας την Κυπριακή Νομοθεσία όπως ο ίδιος την ερμήνευσε. Όμως ταυτόχρονα, παραδέχθηκε με περισσή ειλικρίνεια ότι δεν είναι ειδικός για να καταθέσει αν η εισπνοή διχλωρομεθανίου σε οποιαδήποτε ποσότητα, προκαλεί καρκίνο. Γνωρίζει όμως ότι η ουσία αυτή, έχει ταξινομηθεί ως δυνητικά καρκινογόνα.

Ειλικρινής ήταν και ως προς τον ισχυρισμό του ότι μετά την ανακοίνωση του Παγκύπριου Ιατρικού Συλλόγου για την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου, το Τμήμα του ζήτησε από το Υπουργείο Υγείας να γίνει έλεγχος των επιπτώσεων στην υγεία των κατοίκων. Δεν υπήρξε όμως σχετική ανταπόκριση από το Υπουργείο Υγείας παρότι στο εν λόγω Υπουργείο Υγείας, υπήρχε επιτροπή που μελετούσε τα παράπονα των κατοίκων.

Ο Μ.Υ.4 όσον αφορά τα γεγονότα της υπόθεσης που σχετίζονται με το Τμήμα του, ήταν απόλυτα κατατοπιστικός χωρίς να εντοπίζω οποιαδήποτε προσπάθεια να αποφύγει να αναφέρει την αλήθεια στο Δικαστήριο.

Από την άλλη, οι απόψεις του ότι το Τμήμα του προέβη σε όλες τις δέουσες ενέργειες δεν θα ληφθεί υπόψη γιατί πρόκειται για ζήτημα που επαφίεται αποκλειστικά στο Δικαστήριο να αποφασίσει. Το υπόλοιπο μέρος της μαρτυρίας του αναφορικά με τα γεγονότα που συνιστούν το ιστορικό αδειοδότησης μέχρι και το κλείσιμο του εργοστασίου, γίνεται αποδεκτό από το Δικαστήριο.

Ο Μ.Υ.5 Γιάννης Φεσάς μου έκανε πολύ πτωχή εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Πρόκειται για τον Χημικό – Μηχανικό που διόρισε ο Δήμος Λατσιών για να μελετήσει τα παράπονα των κατοίκων της περιοχής για οχληρία. Η έκθεση του (τεκμ.53), κατέδειξε την ύπαρξη σοβαρότατου προβλήματος όχλησης των κατοίκων της άμεσα γειτνιάζουσας περιοχής, λόγω θορύβου από την λειτουργία των μηχανημάτων του εργοστασίου σε ώρες κοινής ησυχίας, αλλά και σε ώρες ανάπαυσης και ξεκούρασης. Όσον αφορά το διχλωρομεθάνιο, αναφέρει με παραπομπή στις μετρήσεις του Υπουργείου Εργασίας ότι δεν αποτελεί κίνδυνο για την υγεία. Παρόλα αυτά ανέφερε ότι η εναγομένη 4 εταιρεία θα πρέπει να λάβει μέτρα ώστε μέχρι τις 31.10.2007 να μειώσει τις εκπομπές της κάτω από το νέο αυστηρότερο όριο.

Παραδόξως όμως, ο Μ.Υ.5 δεν υποστήριξε ενώπιον του Δικαστηρίου τα ευρήματα της δικής του έκθεσης (τεκμ.53). Ενώ επέμενε στις διαπιστώσεις του για το μη επικίνδυνο του διχλωρομεθανίου, αναφορικά με τον θόρυβο εξέφρασε επιφυλάξεις για τον τρόπο με τον οποίο συλλέχθηκαν οι πληροφορίες από τον συνεργάτη του.

Ο μάρτυρας ανέφερε ότι η έκθεση του δεν είναι επιδημιολογική και δέχθηκε ότι δεν είναι ειδικός επί του θέματος. Ως εκ τούτου, οι αναφορές του για τις επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων από τις εκπομπές διχλωρομεθανίου δεν μπορούν να γίνουν αποδεκτές αφού όπως και ο ίδιος δέχθηκε δεν είναι ειδικός επί του θέματος και στηρίχθηκε αποκλειστικά στις μετρήσεις του Υπουργείου Εργασίας.

Η μεγάλη αντίφαση στην μαρτυρία του Μ.Υ.5, εντοπίζεται στο ζήτημα του θορύβου. Ενώ στην έκθεση του προβαίνει σε σαφή αναφορά για σοβαρότατη όχληση των κατοίκων από τον θόρυβο των μηχανημάτων του εργοστασίου, στην μαρτυρία του ενώπιον του Δικαστηρίου εξέφρασε σοβαρές επιφυλάξεις ως προς το πιο πάνω δικό του εύρημα. Μετέθεσε μάλιστα τις ευθύνες στην μεθοδολογία του συνεργάτη του, ο οποίος έκανε τις μετρήσεις.

Παρόλα αυτά στην αντεξέταση, υιοθέτησε τα ευρήματα του θορύβου μόνο για την οικία Κκαϊλή που επισκέφθηκε ο ίδιος, ενώ για τους υπόλοιπους επέμενε στις επιφυλάξεις του χωρίς όμως να δώσει μια ικανοποιητική εξήγηση γι’ αυτήν την διαφοροποίηση.

Ο συνεργάτης του που είναι ειδικός δεν συμπεριέλαβε στην έκθεση, τις επιφυλάξεις ως προς την μεθοδολογία εξέτασης του θορύβου. Χαρακτήρισε το γεγονός αυτό ως λάθος του συνεργάτη του. Δέχθηκε όμως ότι ούτε ο ίδιος ζήτησε από τον συνεργάτη του να συμπεριλάβει στην έκθεση, τις πιο πάνω επιφυλάξεις χωρίς να δώσει καμία εξήγηση γι’ αυτό.

Ήταν η θέση του ότι από την στιγμή που οι μετρήσεις διχλωρομεθανίου στην ατμόσφαιρα ήταν χαμηλές, κανονικά δεν θα έπρεπε να ασχοληθεί κάποιος ξανά με το θέμα. Παραγνωρίζοντας ότι οι μετρήσεις στο φουγάρο ήταν υπέρμετρα ψηλές καθώς και το γεγονός ότι επρόκειτο για πολύ τοξικό υλικό για το οποίο ο έλεγχος θα έπρεπε να ήταν συνεχής. Άλλωστε, ο ίδιος αναφέρει στην έκθεση του ότι το εργοστάσιο έπρεπε να τοποθετήσει φίλτρα στο φουγάρο για να μειώσει τις εκπομπές διχλωρομεθανίου.

Η γενικότερη εντύπωση που μου έκανε ο Μ.Υ.5 ήταν πολύ πτωχή. Η μαρτυρία του ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με τα δικά του ευρήματα στην έκθεση (τεκμ.53) ενώ εξέφρασε απόψεις και για ζητήματα για τα οποία δέχθηκε ότι δεν ήταν ειδικός.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους, η μαρτυρία του απορρίπτεται στο σύνολο της.

Ο Μ.Υ.6 Παναγιώτης Κυπριανού μου έκανε καλή εντύπωση από το εδώλιο. Αναφέρθηκε με λεπτομέρεια σε όλες τις ενέργειες στις οποίες προέβηκε ο Δήμος Λατσιών για αντιμετώπιση του προβλήματος μόλις έγιναν αντιληπτά τα παράπονα των κατοίκων της περιοχής. Ο μάρτυρας ήταν ιδιαίτερα κατατοπιστικός ως προς τις ενέργειες του Δήμου Λατσιών που οδήγησαν στην κατοχή του εργοστασίου από τον Έφορο Εταιρειών και το τελικό κλείσιμο του.

Θα επαναλάβω όμως εδώ όπως ανέφερα στην αξιολόγηση και των προηγούμενων μαρτύρων γεγονότων ότι οι θέσεις του Μ.Υ.6 ότι ο Δήμος Λατσιών προέβη σε όλες τις δέουσες ενέργειες για την προστασία της υγείας των κατοίκων δεν θα ληφθεί υπόψη γιατί πρόκειται για ζήτημα που επαφίεται αποκλειστικά στο Δικαστήριο να αποφασίσει. Το υπόλοιπο μέρος της μαρτυρίας του Μ.Υ.6 αναφορικά με τις ενέργειες του Δήμου Λατσιών μέχρι και το κλείσιμο του εργοστασίου, γίνεται αποδεκτό από το Δικαστήριο.

Ευρήματα

Ενόψει της πιο πάνω αξιολόγησης, τα ευρήματα μου είναι ανάλογα της μαρτυρίας που έγινε αποδεκτή. Ειδικότερα σημειώνω τα πιο κάτω:

Οι εναγόμενοι 1 & 2 είναι οι διοικητικοί σύμβουλοι της εναγομένης 5 εταιρείας (στο εξής Liasis Shoelasts), η οποία κατέχει σχεδόν το σύνολο των μετοχών της εναγομένης 4 εταιρείας (στο εξής Astrasol). Οι εναγόμενοι 1 & 2, είναι επίσης διοικητικοί σύμβουλοι της Astrasol.

Η Liasis Shoelasts διατηρούσε στα Λατσιά τρία εργοστάσια. Το πρώτο εργοστάσιο, με διευθυντή τον εναγόμενο 1 κατασκεύαζε από το 1975 μόνο καλαπόδια. Για το δεύτερο εργοστάσιο που επίσης βρισκόταν στα Λατσιά, εκδόθηκε στις 9.8.1979, άδεια οικοδομής για χρήση ως αποθήκη και εργοστάσιο καλαποδιών (τεκμ. 33). Αντίθετα όμως με τους όρους της άδειας, το πιο πάνω εργοστάσιο, το οποίο λειτουργούσε η εταιρεία Astrasol υπό την διεύθυνση του εναγομένου 3, κατασκεύαζε από το 1976 παράνομα, πλαστικές σόλες υποδημάτων. Το εν λόγω εργοστάσιο, που βρισκόταν στην οδό Καντάρας στα Λατσιά σε μικτή βιοτεχνική περιοχή δίπλα από κατοικίες, χρησιμοποιούσε ως διαλυτικό για την κατασκευή σόλων, την τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο R40. Η εν λόγω ουσία, έχει ταξινομηθεί από τον ο Διεθνή Οργανισμό Έρευνας για τον καρκίνο (IARC), στις δυνητικά καρκινογόνες ουσίες για τους ανθρώπους (ομάδα 2Α).

Για το τρίτο εργοστάσιο, εκδόθηκε στις 9.8.1985 από τις αρμόδιες αρχές, άδεια οικοδομής στο όνομα της εταιρείας Sunshoes Ltd (τεκμ.34). Προνοούσε την ανέγερση οικοδομής στο τεμάχιο 40 Φ/σχ. XXX/ 15 W.Ι στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά για να χρησιμοποιείται αποκλειστικά ως εργοστάσιο υποδηματοποιίας. Το εν λόγω ακίνητο, βρίσκεται στην ίδια περιοχή πολύ κοντά στο προηγούμενο εργοστάσιο της Astrasol στην οδό Καντάρας. Και σε αυτό το εργοστάσιο στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά, η Astrasol κατασκεύαζε παράνομα σόλες υποδημάτων χωρίς να αλλάξει την εγκεκριμένη άδεια χρήσης που προέβλεπε μόνο την κατασκευή υποδημάτων.

Τα δύο πιο πάνω εργοστάσια στα οποία κατασκευάζονταν σόλες υποδημάτων, βρίσκονται στην μικτή οικιστική - βιοτεχνική περιοχή Λατσιών και εφάπτονται με κατοικίες. Η κατασκευή όμως σόλων υποδημάτων δεν είναι βιοτεχνική δραστηριότητα αλλά εμπίπτει στις βαριές βιομηχανίες που αδειοδοτούνται μόνο σε βιομηχανικές ζώνες κατηγορίας Α (αυξημένου βαθμού οχληρίας) και όχι στην υπό κρίση περιοχή.

Η εταιρεία Astrasol από το 1976 μέχρι και το 2000, λειτουργούσε παράνομα στο υποστατικό της οδού Καντάρας χωρίς να εξασφαλίσει άδεια αλλαγής χρήσης ως εργοστάσιο κατασκευής σόλων υποδημάτων. Στην συνέχεια, μετακόμισε το 2009 τις εργασίες της στο παρακείμενο δεύτερο υποστατικό στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά όπου συνέχισε την κατασκευή σόλων υποδημάτων παρά το γεγονός ότι η άδεια χρήσης για αυτό το υποστατικό, προνοούσε μόνο την λειτουργία εργοστασίου κατασκευής υποδημάτων. Στις 6.7.2001, το εν λόγω υποστατικό πωλήθηκε από την Sun Shoes Ltd στην Liasis Shoelasts.

Στις εργασίες της και στο δεύτερο υποστατικό, η Astrasol, χρησιμοποιούσε την τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο R40 ως διαλυτικό πολυουρεθάνης. Η εν λόγω τοξική ουσία, απελευθερωνόταν στην ατμόσφαιρα της γύρω περιοχής μέσω του φουγάρου του εργοστασίου. Το διχλωρομεθάνιο χρησιμοποιείτο από την πρώτη μέρα έναρξης παραγωγής σόλων το 1976, η οποία αναβαθμίστηκε σταδιακά και το 1983 η παραγωγή απασχολούσε δύο συγκροτήματα, με ημερήσια παραγωγή γύρω στα 12.000 ζεύγη. Με βάση τα στοιχεία του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας για την περίοδο 2003-2005, το εργοστάσιο Astrasol κατανάλωσε 42.000 περίπου κιλά της ουσίας διχλωρομεθάνιο R40.

Η Astrasol λειτουργούσε τα πιο πάνω εργοστάσια της πολλές ώρες ημερησίως από τις 6 το πρωί μέχρι τις 1.00 μετά τα μεσάνυχτα καθημερινώς, εκτός Κυριακής και ορισμένων Σαββάτων, προκαλώντας οχληρία στους κατοίκους από δυνατό θόρυβο με τα μηχανήματα και έντονη δυσοσμία από το φουγάρο που εξέπεμπε το διχλωρομεθάνιο. Διευθυντής του εργοστάσιού της Astrasol και υπεύθυνος για την λειτουργία του, ήταν καθ’ όλους τους ουσιώδεις χρόνους ο εναγόμενος 3 που είναι γιός των διοικητικών συμβούλων της εταιρείας, εναγομένων 1 & 2.

Στις 30 Μαρτίου 1994, η Astrasol υπέβαλε αίτηση για εξασφάλιση Πιστοποιητικού Εγγραφής Διεργασίας, με βάση τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης Νόμο 70/91. Η αίτηση εξετάστηκε σε συνεδρία της Τεχνικής Επιτροπής για την Προστασία του Περιβάλλοντος στις 18 Ιανουαρίου 1999, η οποία εισηγήθηκε στον Υπουργό Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων την έκδοση του Πιστοποιητικού.

Παρά το γεγονός ότι η Astrasol δεν είχε εξασφαλίσει άδεια για αλλαγή της χρήσης του εργοστασίου, στις 3 Μαρτίου 1999, της χορηγήθηκε από τον

Υπουργό Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, το Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας με αρ. 6/1999 για το εργοστάσιο κατασκευής σόλων πολυουρεθάνης (τεκμ. 92). Αναφέρεται στο εν λόγω πιστοποιητικό ότι η χορήγηση του δεν απάλλασσε την Astrasol από την υποχρέωση να εξασφαλίσει οποιεσδήποτε άλλες άδειες απαιτούνται, δυνάμει οποιουδήποτε άλλου Νόμου. Σύμφωνα με τους όρους του πιο πάνω πιστοποιητικού, αυτό θα ίσχυε μέχρι τις 30.6.2004. Και ενώ αναφέρεται στους όρους του πιστοποιητικού όριο εκπομπής οργανικών ουσιών από το φουγάρο του εργοστασίου, δεν καθορίστηκε ξεχωριστό όριο για το διχλωρομεθάνιο. Αναφέρεται συγκεκριμένα ότι σε περίπτωση που η συνολική ροή οργανικών ουσιών σε κάθε φουγάρο υπερβαίνει τα 2.0 Kg/h, η συγκέντρωση οργανικών ουσιών στα αέρια απόβλητα δεν πρέπει να υπερβαίνει τα 100 mg/Nm³. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας δεν προέβη σε κανένα έλεγχο προκειμένου να διαπιστώσει αν όντως τηρούνταν αυτά τα όρια που αναφέρονται στο Πιστοποιητικό Διεργασίας.

Μετά την λήξη του πιο πάνω Πιστοποιητικού, και ενώ η Astrasol μετακόμισε στο νέο υποστατικό στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά, υπέβαλε αίτηση για χορήγηση Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων δυνάμει του Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμου 187(I)/2002. Η άδεια δόθηκε στις 27.10.2004 από τον Υπουργό Εργασίας και Κοινωνικών

Ασφαλίσεων κατόπιν σχετικής συμβουλής της Τεχνικής Επιτροπής Προστασίας του Περιβάλλοντος, παρά το γεγονός ότι το υποστατικό στο οποίο μετακόμισε η εταιρεία δεν είχε άδεια χρήσης για κατασκευή σόλων υποδημάτων. Στην συνεδρία της πιο πάνω Επιτροπής ημ. 21.9.2004 δεν παρέστη εκπρόσωπος του Δήμου Λατσιών. Επιπλέον δεν διατυπώθηκαν ενστάσεις σε σχέση με την αίτηση και κανένα μέλος της Επιτροπής δεν ήταν γνώστης παράπονων για την λειτουργία του πιο πάνω εργοστασίου γι’ αυτό και έγινε εισήγηση στον Υπουργό για την έκδοση της άδειας.

Η εν λόγω άδεια (τεκμ.93), είχε ισχύ από 1.11.2004 μέχρι την 1.11.2009 και δεν απάλλασσε την Astrasol από την υποχρέωση να εξασφαλίσει οποιεσδήποτε άλλες άδειες απαιτούνται δυνάμει οποιουδήποτε άλλου Νόμου. Η Κ.Δ.Π 73/2003 και η Ευρωπαϊκή Οδηγία 1999/13/Ε.Κ, καθόριζαν μεταβατική περίοδο μέχρι την 31.10.2007 για την εφαρμογή του ορίου εκπομπής του διχλωρομεθανίου. Παρόλα αυτά, στην εν λόγω άδεια καθορίστηκε όριο για τις εκπομπές διχλωρομεθανίου από το φουγάρο του εργοστασίου. Αναφέρεται ότι σε περίπτωση εκπομπής αλογονομένων ΠΟΕ, στις οποίες αντιστοιχεί η φράση κινδύνου R40 και το άθροισμα των μαζικών ροών των ενώσεων αυτών στα αέρια απόβλητα είναι 1OOg/ ώρα ή μεγαλύτερο, πρέπει να τηρείται η οριακή τιμή εκπομπής 20mg/Nm³.

Στις 25.10.2004, δύο μέρες πριν την έκδοση της πιο πάνω αδείας, ομάδα κατοίκων της περιοχής γύρω από το εργοστάσιο της Astrasol με επιστολή στο Δημοτικό Συμβούλιο Λατσιών (τεκμ. 36), εξέφρασαν παράπονα για την παράνομη μετατροπή της περιοχής από ελαφρά βιομηχανική σε βαριά, με αποτέλεσμα να υπάρχει μεγάλη οχληρία. Γίνεται αναφορά σε εργοστάσια που λειτουργούν χωρίς άδεια, χρησιμοποιώντας χημικές και τοξικές ουσίες με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων. Επισημαίνεται περαιτέρω, μεγάλη αύξηση κρουσμάτων καρκίνου στην περιοχή. Οι δημότες ζητούσαν από τον Δήμο Λατσιών να εξεταστεί ποια υποστατικά άλλαξαν την άδεια χρήσης και στην συνέχεια εφόσον διαπιστωθεί κάτι τέτοιο να προχωρήσει στο άμεσο κλείσιμο τους. Ζητούσαν επίσης να κληθούν λειτουργοί του Υπουργείου Υγείας να προβούν σε επιδημιολογική μελέτη αφού γίνουν οι κατάλληλες μετρήσεις των εκπομπών από τα φουγάρα που επεξεργάζονται τοξικά με ιδιαίτερη αναφορά στο επίδικο εργοστάσιο της Astrasol (πρώην sunshoes).

Μετά την λήψη της πιο πάνω επιστολής, ο Δημοτικός Γραμματέας του Δήμου Λατσιών απέστειλε στις 6.12.2004 επιστολή στο Τμήμα Επιθεώρησης

Εργασίας, με την οποία πληροφορούσε για τα πιο πάνω παράπονα (παράρτημα 1 του τεκμ.122). Αναφέρεται επίσης ότι σύμφωνα με πληροφορίες, το εργοστάσιο της Astrasol που εφάπτεται κατοικιών, άρχισε να κατασκευάζει σόλες παπουτσιών. Ζητήθηκε όπως γίνει σχετικός έλεγχος από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, προκειμένου να διαπιστωθεί αν οι εργασίες που εκτελούνται, προκαλούν προβλήματα υγείας και οχληρίας στους κατοίκους. Η παράκληση του Δημοτικού Γραμματέα, ήταν όπως το θέμα θεωρηθεί ως επείγον, λόγω των αντιδράσεων των κατοίκων της περιοχής.

Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, απάντησε με επιστολή ημ.

28.12.2004 (παράρτημα 2 του τεκμ.122), πληροφορώντας για την έκδοση Άδειας Εκπομπής Αερίων αποβλήτων, η οποία περιλαμβάνει εκπομπή διαφόρων ρύπων από τα φουγάρα του εργοστασίου. Πληροφορεί επίσης ότι λειτουργοί του Τμήματος αναμένεται να προβούν σε ελέγχους τον επόμενο Φεβρουάριο, προκειμένου να διαπιστωθεί κατά πόσον υπάρχει συμμόρφωση με τα όρια εκπομπής της πιο πάνω άδειας.

ΟΙ μετρήσεις που έγιναν από Επιθεωρητές του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας στις 13 Ιανουαρίου 2005, κατέδειξαν ότι οι εκπομπές ολικών πτητικών οργανικών ενώσεων ήταν πολύ χαμηλές. Όμως, σε σχετική επιστολή του ημ. 10.2.2015, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας προς τον Δημοτικό Γραμματέα του Δήμου Λατσιών (παράρτημα 3 του τεκμ.122) αναφέρει τα εξής:

« .. ακόμη και όταν τηρούνται τα όρια εκπομπών που έχουν ορισθεί στην Άδεια Εκπομπής, δεν αποκλείεται σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν επικρατούν δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες και δε γίνεται καλή διασπορά των εκπεμπόμενων αερίων, να επηρεάζονται οι κάτοικοι, των οποίων τα σπίτια εφάπτονται του εργοστασίου. Για το λόγο αυτό, η σύσταση του Τμήματος είναι όπως µη χωροθετούνται τέτοιου είδους εγκαταστάσεις εντός κατοικημένων περιοχών ...»

Ακολούθησαν διάφορες άλλες μετρήσεις στο φουγάρο του επίδικου εργοστασίου. Σε αρκετές από αυτές, καταδείχθηκαν σημαντικές υπερβάσεις του καθορισμένου ορίου εκπομπών διχλωρομεθανίου (τεκμ.44). Από τις 12 συνολικά μετρήσεις, οι 8 ήταν κατά πολύ πιο πάνω από το όριο εκπομπής των 20 mg/Nm3 (χιλιογραμμάρια ανά κανονικό κυβικό μέτρο αέρα) που ίσχυε εφόσον η μαζική ροή του στο φουγάρο ξεπερνά τα 100 g/h (γραμμάρια ανά ώρα), ήτοι:

1) Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 8.6.2005 ήταν 57 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

2) Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 28.9.2005 ήταν 116 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

3) Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 27.4.2006 ήταν 78

mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

4) Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 20.6.2006 ήταν 35 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3. 5.

5) Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 27.9.2006 ήταν 49 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

6) Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 19.3.2007 ήταν 85

mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

7) Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 26.3.2009 ήταν 64 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.

8) Η μέτρηση διχλωρομεθανίου που έγινε στις 28.4.2009 ήταν 35 mg/Nm3 αντί 20 mg/Nm3.»

Ως εκ τούτου, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας ζήτησε από την Astrasol με επιστολή ημ. 20.7.2005, την αντικατάσταση του διχλωρομεθανίου ή μείωση των εκπομπών του στα αποδεκτά επίπεδα, το αργότερο εντός τεσσάρων μηνών (παράρτημα 6 του τεκμηρίου 122). Ταυτόχρονα, ο Δήμος Λατσιών διόρισε τον Χημικό – Μηχανικό Γιάννη Φεσά (Μ.Υ.5) για την μελέτη του όλου θέματος και την ετοιμασία σχετικής έκθεσης.

Ακολούθως, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας διεξήγαγε μετρήσεις συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα εντός και εκτός του εργοστασίου κατά τον μήνα Νοέμβριο και Δεκέμβριο του 2015. Επειδή δεν καθορίζεται όριο για το διχλωρομεθάνιο στον ατμοσφαιρικό αέρα στην Κυπριακή και Ευρωπαϊκή νομοθεσία, χρησιμοποιήθηκε από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας ως μέτρο σύγκρισης, ο οκτάωρος μέσος όρος συγκέντρωσης που καθορίζεται για την επαγγελματική έκθεση των εργαζομένων σε διχλωρομεθάνιο του οργανισμού OSHA (Occupational Safety and Health Administration) των Η.Π.Α., ο οποίος είναι 95 mg/Nm2.

Η συγκέντρωση αυτή, μετατράπηκε σε συγκέντρωση διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα µε την διαίρεσή της δια του αριθμού 40 στην βάση πρακτικής που λαμβάνει υπόψη τον χρόνο έκθεσης και την ευπάθεια ορισμένων ευάλωτων ομάδων του πληθυσμού. Με Βάση την πρακτική αυτή, το όριο συγκέντρωσης διχλωρομεθανίου στον ατμοσφαιρικό αέρα μειώνεται από 95 mg/Nm2 στα 2,4 mg/Nm2.

Λήφθηκαν 14 δείγματα ατμοσφαιρικού αέρα στην περιοχή γύρω από το εργοστάσιο. Από τις αναλύσεις που έγιναν στο Γενικό Χημείο, υπολογίστηκε ότι η μέγιστη συγκέντρωση διχλωρομεθανίου ήταν 0,22 mg/Nm2 ήτοι περίπου δέκα φορές πιο χαμηλά από το όριο του 2,4 mgINm2.

Όμως, νέες μετρήσεις που έγιναν στις 26.3.2009 και 28.4.2009, κατέδειξαν σοβαρή υπέρβαση των ορίων εκπομπής διχλωρομεθανίου από το φουγάρο του επίδικου εργοστασίου ήτοι 64 και 35 mg/Nm3 αντίστοιχα.

Ως εκ τούτου, ο Διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας ζήτησε τη λήψη ποινικών μέτρων εναντίον της εταιρείας. Στα πλαίσια αυτά, εξασφαλίστηκε στις 26.5.2009 προσωρινό διάταγμα από το Δικαστήριο, με το οποίο απαγορευόταν η εκπομπή διχλωρομεθανίου από το επίδικο εργοστάσιο, πέραν του επιτρεπόμενου ορίου.

Επιπλέον, η πολεοδομική αρχή είχε από τις 12.10.2006 επιδώσει στην Astrasol, ειδοποίηση επιβολής λόγω του δεν εξασφαλίστηκε πολεοδομική άδεια για την μαζική παραγωγή σόλων για υποδήματα. Με την πιο πάνω ειδοποίηση, η πολεοδομική αρχή κάλεσε την Astrasol όπως μέσα σε δύο μήνες, τερματίσει την αυθαίρετη αλλαγή της χρήσης του εργοστασίου και υποβάλει αίτηση με σχέδια για να μελετηθεί το ενδεχόμενο χορήγησης πολεοδομικής άδειας.

Στην συνέχεια, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας πληροφόρησε την πολεοδομική αρχή για την χρήση διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol, το οποίο είναι ύποπτο καρκινογένεσης. Ως εκ τούτου, το Τμήμα Πολεοδομίας με επιστολή ημ. 5.1.2007 προς την Astrasol, επεσήμανε ότι δεν είναι δυνατόν να της χορηγηθεί αλλαγή χρήσης από κατασκευή υποδημάτων σε κατασκευή σόλων. Αυτό γιατί για τις εν λόγω εργασίες, χρησιμοποιείται η τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο που είναι ύποπτη καρκινογένεσης. Κλήθηκε ως εκ τούτου η Astrasol όπως τερματίσει άμεσα την παράνομη χρήση του υποστατικού και όπως εξεύρει άλλο κατάλληλο τεμάχιο γης μέσα σε Βιομηχανική ζώνη Α που είναι αυξημένου βαθμού οχληρίας όπου θα μπορούσε τέτοια χρήση να αδειοδοτηθεί.

Στο μεταξύ ο Δήμος Λατσιών, καταχώρησε τον Δεκέμβριο του 2006 δύο ποινικές υποθέσεις εναντίον της Astrasol και των διευθυντών της, με αρ. 29565/2006 και 29566/2006 για την χρήση του επίδικου υποστατικού χωρίς πιστοποιητικό έγκρισης. Στην ποινική υπόθεση αρ. 29566/2006, η εταιρεία καταδικάστηκε σε πρόστιμο £270,00. Εκδόθηκε επίσης διάταγμα κατεδάφισης του εργοστασίου εκτός αν εντός δύο μηνών, εξασφαλιζόταν πιστοποιητικό έγκρισης.

Η Astrasol δεν συμμορφώθηκε ούτε με την ειδοποίηση επιβολής της Πολεοδομικής Αρχής ημερ. 12 Οκτωβρίου 2006 ούτε με το διάταγμα του Δικαστηρίου και συνέχισε την παράνομη λειτουργία του υπό κρίση εργοστασίου.

Ως αποτέλεσμα, καταχωρήθηκε από τον Δήμο Λατσιών αίτηση παρακοής του δικαστικού διατάγματος ή οποία όμως απορρίφθηκε από το Δικαστήριο επειδή δεν είχε προηγηθεί προσωπική επίδοση του διατάγματος κατεδάφισης στους διευθυντές της Astrasol.

Παρότι ο Δήμος Λατσιών προγραμμάτισε ο ίδιος την κατεδάφιση του εργοστασίου, στην συνέχεια επιλέχθηκε η ανάληψη κατοχής του εργοστασίου από τον Έφορο Εταιρειών αφού η ιδιοκτήτρια εταιρεία Liasis Shoelasts, τελούσε υπό εκκαθάριση.

Εν τω μεταξύ οι κάτοικοι της περιοχής, συνέχισαν τις διαμαρτυρίες τους ζητώντας το κλείσιμο του εργοστασίου. Πραγματοποιήθηκαν εκδηλώσεις διαμαρτυρίας για 18 μέρες από τις 17.5.2009 μέχρι τις 2.6.2009, ημερομηνία κατά την οποία το εργοστάσιο περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών. Την πιο πάνω περίοδο, οι κάτοικοι της περιοχής απέκλεισαν το εργοστάσιο επί 24ώρου βάσεως και δεν επέτρεπαν την λειτουργία του. Το θέμα πήρε μεγάλη δημοσιότητα με καθημερινές τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές μεταδόσεις από το χώρο του εργοστασίου.

Ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος μετά από συνάντηση που είχε με την Επιτροπή Καρκινοπαθών Κατοίκων Λατσιών, εξέδωσε ανακοίνωση στα μέσα μαζικής ενημέρωσης ημερ. 25.6.2009 (τεκμ.49). Στην εν λόγω ανακοίνωση, αναφέρεται ότι το τοξικό αέριο που μολύνει την ατμόσφαιρα από το εργοστάσιο Astrasol, είναι άκρως επικίνδυνο για τις ζωές των κατοίκων της περιοχής. Ο Παγκύπριος Ιατρικός Σύλλογος, ανέφερε επίσης ότι η τοξικότητα του αερίου αυτού, είναι επιστημονικά αποδεδειγμένη και ότι δεν θα πρέπει να εκπέμπεται και να μολύνει το περιβάλλον σε κατοικημένες περιοχές.

Στην συνέχεια, ο Μ.Ε.7 Κκαϊλής και άλλα δέκα πρόσωπα, με επιστολή τους ημερ. 20.7.2009, υπέβαλαν παράπονο στην Επίτροπο Διοίκησης κατά του

Υπουργείου Εργασίας, του Δήμου Λατσιών και του Τμήματος Πολεοδομίας, αναφορικά με την παράλειψη τους να αντιμετωπίσουν άμεσα και αποτελεσματικά την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Η Επίτροπος Διοίκησης αφού μελέτησε το θέμα, συνέταξε έκθεση (τεκμ. 48), στην οποία έκρινε μεταξύ άλλων ότι το Υπουργείο Εργασίας, ο Δήμος Λατσιών και το Επαρχιακό Γραφείο Πολεοδομίας και Οικήσεως δεν συνέβαλαν έγκαιρα και κατά τρόπο καθοριστικό, στην αναζήτηση των αιτιών για την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Με αυτόν τον τρόπο, τα δικαιώματα των κατοίκων της περιοχής παραβιάστηκαν και οι ανησυχίες για επηρεασμό της υγείας τους, είναι εύλογες.

Στο μεταξύ, ο Δήμος Λατσιών με επιστολή ημ. 18.2.2009, είχε ζητήσει από την Υπουργό Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, την ανάκληση της εκδοθείσας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων επειδή με βάση τις προαναφερθείσες μετρήσεις, οι όροι της παραβιάζονταν.

Σε σχέση με το πιο πάνω αίτημα του Δήμου Λατσιών, έγιναν δυο συνεδρίες της Τεχνικής Επιτροπής για την Προστασία του Περιβάλλοντος στις 13.4 2009 και 15.5.2009. Στη δεύτερη συνεδρία της, η Επιτροπή αποφάσισε ομόφωνα να εισηγηθεί στην Υπουργό Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων την άμεση ανάκληση της άδειας. Όμως στις 2.6.2009, το εργοστάσιο περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου Εταιρειών και Επισήμου Παραλήπτη μετά από εισήγηση του Δήμου Λατσιών. Έτσι, η άδεια εκπομπής αέριων αποβλήτων έληξε κανονικά την 1η Νοεμβρίου 2009.

Μετά τη διακοπή λειτουργίας του εργοστασίου και την κατοχή του από τον Έφορο Εταιρειών, η ιδιοκτήτρια του υποστατικού Liasis Shoelasts, υπέβαλε στην πολεοδομική αρχή δύο πολεοδομικές αιτήσεις. Με την πρώτη, ζητούσε την αλλαγή χρήσης μέρους του εργοστασίου κατασκευής υποδημάτων σε κατασκευή σόλων παπουτσιών. Με τη δεύτερη, ζητούσε άδεια για προσθήκη μεταλλικού στεγάστρου σε υφιστάμενο εργοστάσιο υποδημάτων.

Ενόψει τούτου, το Κίνημα Οικολόγων και οι κάτοικοι της περιοχής, πραγματοποίησαν στις 22.11.2009 εκδήλωση διαμαρτυρίας έξω από το Προεδρικό Μέγαρο και ζήτησαν από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, την μετακίνηση του εργοστασίου σε άλλη περιοχή.

O Δήμος Λατσιών με επιστολή του ημερομηνίας 17.11.2009, υπέβαλε ένσταση στη χορήγηση των πιο πάνω πολεοδομικών αδειών (τεκμ.127). Η θέση του Δήμου ήταν ότι δεν πρέπει να επαναλειτουργήσει το εργοστάσιο στην συγκεκριμένη περιοχή όπου εντοπίστηκαν κρούσματα καρκίνου και ότι το κράτος δεν πρέπει να επιβραβεύσει μια εταιρεία που αποδεδειγμένα παρανομούσε για πολλά χρόνια.

Ο Υπουργός Εσωτερικών πληροφόρησε τον Μ.Ε.10 Περδίκη ότι η Πολεοδομική Αρχή απέρριψε και τις δύο αιτήσεις (τεκμ. 65). Τον πληροφόρησε επίσης ότι τυχόν επαναλειτουργία του εν λόγω εργοστασίου για την κατασκευή σόλων υποδημάτων θα ήταν αυθαίρετη και παράνομη. Σημειωνόταν ότι η προτεινόμενη ανάπτυξη θα μπορούσε να χωροθετηθεί μόνο σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α και όχι στην επίδικη αστική περιοχή.

Επιπλέον, μετά που το εργοστάσιο περιήλθε στην κατοχή του Εφόρου

Εταιρειών, η Astrasol υπέβαλε στις 16.9.2009 αίτηση για χορήγηση νέας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Για το γεγονός αυτό, η Υπουργός Εργασίας πληροφόρησε σχετικά τον Δήμαρχο Λατσιών με επιστολή της (τεκμ. 66). Ο Δήμαρχος Λατσιών με επιστολή του ημ.16.11.2009 προς την Υπουργό Εργασίας (τεκμ. 126), εξέφρασε την έντονη διαφωνία του Δήμου στην έγκριση του πιο πάνω αιτήματος.

Ο διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, ζήτησε γνωμάτευση από το Γενικό Εισαγγελέα κατά πόσο με βάση την νομοθεσία πρέπει να προωθηθεί η εξέταση της αίτησης, δεδομένου ότι η Liasis Shoelasts δεν έχει εξασφαλίσει πολεοδομική άδεια για τη χρήση του εργοστασίου για παραγωγή σόλων υποδημάτων. Η Υπουργός Εργασίας στην επιστολή της προς το Δήμαρχο Λατσιών ημ. 9.12.2009, αναφέρει ότι ο Γενικός Εισαγγελέας γνωμάτευσε ότι δεν είναι νόμιμο να παραχωρηθεί Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, από τη στιγμή που δεν έχει εξασφαλιστεί πολεοδομική άδεια.

Οι Μ.Ε.8 και Μ.Ε.9 με εντολή κατοίκων της περιοχής, ετοίμασαν επιστημονικές και επιδημιολογικές μελέτες (τεκμ. 52 & 54), προκειμένου να διαφανεί η σχετικότητα των αυξημένων κρουσμάτων καρκίνου με τις εκπομπές διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol.

Οι εν λόγω μελετητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι από τις συστηματικές και πολύχρονες εκπομπές διχλωρομεθανίου στην ατμόσφαιρα δίπλα από οικίες που κατοικούσαν άνθρωποι, δημιουργήθηκε σύμπλεγμα καρκίνου στην περιοχή και ειδικότερα σε ακτίνα 500 μέτρων από το εργοστάσιο της Astrasol. Βρίσκω και αποδέχομαι ως ορθά όλα τα ευρήματα των M.E.8 και M.E.9 όπως αναφέρονται στις πιο πάνω εκθέσεις τους (τεκμ. 52 & 54) και τα αναγάγω σε δικά μου ευρήματα. Ειδικότερα υιοθετώ και παραθέτω ως δικό μου εύρημα, το γενικό και σημαντικό συμπέρασμα των πιο πάνω μελετών ότι όλα τα αυξημένα κρούσματα καρκίνου που καταγράφηκαν στην περιοχή Astrasol όπως και εκείνα που συνέβησαν στου εργαζομένους στο εργοστάσιο Astrasol, συνδέονται επιδημιολογικά με τις εκπομπές και την έκθεση στην τοξική ουσία διχλωρομεθάνιο R40 που χρησιμοποιούσε και εξέπεμπε στην ατμόσφαιρα από τα φουγάρα τους εργοστασίου της για πάρα πολλά χρόνια, η εναγομένη 4 εταιρεία Astrasol Ltd.

Ειδικότερα για την παρούσα υπόθεση, ενόψει της αξιολόγησης της μαρτυρίας αλλά και των παραδεκτών γεγονότων που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο, τα ευρήματα μου για τα κρούσματα καρκίνων που αφορούν τους ενάγοντες είναι τα εξής:

1. Στην αγωγή 4567/10

Στην παρούσα αγωγή που είναι η δεσπόζουσα των 21 συνενωμένων αγωγών, ο ανήλικος υιός των εναγόντων διαγνώστηκε με οξεία λεμφοπλαστική λευχαιμία και ο ενάγοντας 1 πατέρας του με καρκίνο του προστάτη. Ο ενάγοντας 1, κατοικούσε με την οικογένεια του στην οδό Μαραθοβούνου 3Α στη περιοχή Λατσιών, 15 μέτρα από το εργοστάσιο Astrasol.

2. Στην αγωγή 9226/2010

Ο ενάγοντας Κυριάκος Μιχαήλ που εργαζόταν στο εργοστάσιο της Astrasol από το 1995 έως το 2007, διαγνώσθηκε με καρκίνο τύπου Hodgkin’s.

3. Στην αγωγή 4730/10

Η ενάγουσα 2 Ελένη Κλεοβούλου διέμενε από το 1990 στην οδό

Καντάρας 3 στα Λατσιά με την οικογένεια της, σε απόσταση 3- 4

μέτρων από το εργοστάσιο Astrasol. Η μητέρα της, διέμενε στην εν λόγω κατοικία από το 1964. Η κόρη της Μαρία απεβίωσε το 1999 σε ηλικία τριών ετών σαν αποτέλεσμα της ασθένειας του καρκίνου στον εγκέφαλο. Η μητέρα της απεβίωσε το 2012 από αδενικό καρκίνωμα τραχήλου της μήτρας.

4. Στις αγωγές 4568/2010 & 5904/2010

Ο ενάγοντας Χρύσανθος Παφίτης διατηρούσε ταβέρνα με την ονομασία «Χρύσανθος», σε απόσταση 100 μέτρων από το εργοστάσιο της Astrasol. Εργαζόταν μαζί με την σύζυγο του στην εν λόγω ταβέρνα από το πρωί μέχρι αργά το βράδυ, όλες τις ημέρες της εβδομάδας. Το 2009, η γυναίκα του διαγνώστηκε με καρκίνο στον τράχηλο και απεβίωσε στις 16.4.2012 σε ηλικία 48 ετών από την πιο πάνω ασθένεια..

5. Στις αγωγές 4600/2010 και 4729/2010

Ο ενάγοντας Ιωνάς Καϊλής διέμενε με την σύζυγο του στην οδό Μαραθοβούνου 6Α στα Λατσιά από το 1980, σε οικία που εφάπτεται με το εργοστάσιο της Astrasol. Η σύζυγος του Κυριακή Κκαϊλή, απεβίωσε στις 7/3/2009 σε ηλικία 63 ετών σαν αποτέλεσμα της ασθένειας του καρκίνου, την οποία εκδήλωσε στα 53 της χρόνια. Ο ίδιος πλήγηκε από την ασθένεια του καρκίνου στον προστάτη, το 2008.

6. Στην αγωγή 4569/2010

Ο ενάγοντας Παντελής Σιόκουρος εγκαταστάθηκε στη διεύθυνση Ανδρούτσου 10, στα Λατσιά το 1976 σε οικία που γειτνιάζει με το εργοστάσιο της Astrasol. Σε ηλικία 59 ετών, διαγνώστηκε με καρκίνο του πνεύμονα.

7. Στις αγωγές 4689/2010 & 4601/2010

Ο ενάγοντας Χρίστος Μηνά διέμενε από τον Δεκέμβριο του 1986 με την σύζυγο και τα παιδιά του οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 2Α στα Λατσιά σε οικία που εφάπτεται του εργοστασίου της Astrasol. Ο Χρίστος Μηνά διεγνώσθη το 2008 με καρκίνο στην ουροδόχο κύστη. Η σύζυγος του Αντριανή Μηνά διεγνώσθη τον Σεπτέμβριο του 2004 με καρκίνο στον δεξιό μαστό.

8. Στην αγωγή 4639/2010

Η ενάγουσα Αλέκα Θεοδότου διέμενε από το 1990 με τον σύζυγο της Αντώνη Θεοδότου στην οδό Ηρώων 78 στα Λατσιά, σε οικία που γειτνιάζει με το εργοστάσιο της Astrasol. Ο Αντώνης Θεοδότου απεβίωσε το Μάιο του 1998, σε ηλικία 47 ετών από λευχαιμία.

9. Στην αγωγή 4688/2010

Οι ενάγοντες που είναι σύζυγοι, διέμεναν από το 1995 με την οικογένεια τους στην οδό Έκτορος 4 στα Λατσιά, σε οικία που γειτνιάζει με το εργοστάσιο της Astrasol. Ο πατέρας της δεύτερης ενάγουσας Κύπρος Κωνσταντινίδης σε ηλικία 67 ετών το 2001, διαγνώστηκε με καρκίνο του προστάτη και απεβίωσε τον Δεκέμβρη του 2008.

10. Στην αγωγή 9550/2010

Η ενάγουσα Ευδοκία Παπαευσταθίου διαμένει στην οδό Καντάρας 3 στα Λατσιά, από το 1964. Η οικία της εφάπτεται του εργοστασίου της Astrasol που βρισκόταν στην οδό Καντάρας 5 στα Λατσιά και το οποίο λειτουργούσε τη χρονική περίοδο 1976-2000. Επίσης απέχει λίγα μέτρα από το εργοστάσιο της Astrasol που βρισκόταν στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά και το οποίο λειτουργούσε τη χρονική περίοδο 2001-2009. Τον Ιούλιο του 2010, διαγνώσθηκε ότι έπασχε από αδενικό καρκίνωμα τραχήλου της μήτρας.

11. Στην αγωγή 1860/2011

Ο πατέρας των εναγουσών Ανδρέας Νικολάου, εργαζόταν στο εργοστάσιο της Liasis Shoelasts, το οποίο κατασκεύαζε καλαπόδια, στην οδό Καντάρας 10 στα Λατσιά. Το πιο πάνω εργοστάσιο, απείχε 15 μέτρα από το πρώτο υποστατικό της Astrasol στην οδό Καντάρας 5 στα Λατσιά και 40 περίπου μέτρα από το δεύτερο υποστατικό της Astrasol που βρισκόταν στην οδό Θεμιστοκλή Τσάτσου 4 στα Λατσιά. Στις 30 Νοεμβρίου 2004 διαγνώσθηκε με καρκίνο του παγκρέατος και μεταστατικές εντοπίσεις στο ήπαρ. Υποβλήθηκε σε χημειοθεραπεία μέχρι τις 28 Δεκεμβρίου 2004 και στις 29 Δεκεμβρίου 2004 απεβίωσε σε ηλικία 73 ετών.

Στις υπόλοιπες αγωγές 4599/10, 4638/10, 4640/2010, 4731/10, 7200/11

116/12 και 117/12 δεν υπάρχει μαρτυρία για ανάπτυξη καρκίνου αλλά για άλλα ιατρικά προβλήματα όπως καλοήθεις όγκοι, άσθμα, αλλεργίες, δερματικά εξανθήματα, πονοκεφάλους, ψυχολογικές διαταραχές και κατάθλιψη. Η δοθείσα όμως μαρτυρία αφορά κρούσματα καρκίνου λόγω εκπομπών διχλωρομεθανίου. Δεν έχουν συσχετισθεί από την δοθείσα μαρτυρία, τα υπόλοιπα ιατρικά προβλήματα στις πιο πάνω αγωγές, με την εκπομπή διχλωρομεθανίου. Έτσι, αυτή η πτυχή της ευθύνης για δημιουργία ιατρικών προβλημάτων άλλων από καρκίνο θα πρέπει να απορριφθεί. Εξακολουθεί όμως να ισχύει η ευθύνη για οχληρία από υπερβολικό θόρυβο και δυσοσμία για την οποία υπάρχει στον απαιτούμενο βαθμό, ικανοποιητική μαρτυρία για όλες τις αγωγές αφού το Δικαστήριο αποδέχθηκε την μαρτυρία των εναγόντων για δημιουργία σημαντικής οχληρίας από το εργοστάσιο της Astrasol στην περιοχή. Ο βαθμός οχληρίας σε αυτές τις αγωγές και οι ανάλογες αποζημιώσεις θα αποφασιστούν σε κάθε αγωγή ξεχωριστά, μετά το πέρας της παρούσας και την αποσύνδεση των αγωγών.

Το ίδιο ισχύει βέβαια και για τις αγωγές στις οποίες οι ενάγοντες απέδειξαν την ασθένεια του καρκίνου. Το ύψος των αποζημιώσεων για την ασθένεια αλλά και για την ταλαιπωρία από την οχληρία θορύβου και οσμών θα αποφασιστεί ξεχωριστά για κάθε αγωγή αφού η συνεκδίκαση διατάχθηκε μόνο για το θέμα της ευθύνης. Το ποιοι εναγόμενοι φέρουν την ευθύνη για αποζημίωση των εναγόντων θα αποφασιστεί στην συνέχεια με αναφορά στα ευρήματα του Δικαστηρίου.

Συμπεράσματα

Προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου ότι έχει αποδειχθεί στον απαιτούμενο βαθμό ότι η πιο πάνω λειτουργία του εργοστασίου της Astrasol, δημιούργησε σοβαρά προβλήματα στην υγεία και ευημερία των εναγόντων που κατοικούσαν γύρω από αυτό. Το ίδιο ισχύει και στην αγωγή 1860/11 όπου ο ενάγοντας δεν κατοικούσε στην περιοχή αλλά ήταν εργαζόμενος στο εργοστάσιο Liasis Shoelasts που βρίσκεται πολύ κοντά στο εργοστάσιο της Astrasol.

Ξεχωριστή περίπτωση αποτελεί και η αγωγή 9226/2010 όπου ο ενάγοντας εργαζόταν στο ίδιο το εργοστάσιο της Astrasol και επικαλείται την παράλειψη των εναγομένων 1 – 4 να του παράσχουν ασφαλές σύστημα εργασίας.

Θα εξετάσω στην συνέχεια, το ποιοι εναγόμενοι φέρουν την ευθύνη για αποζημίωση των εναγόντων για τα προβλήματα που τους δημιουργήθηκαν από την λειτουργία του επίδικου εργοστασίου όπως αναλυτικά αναφέρεται πιο πάνω.

Η ευθύνη των εναγομένων 1 - 5

Όσον αφορά του εναγομένους 1 έως 5, προκύπτει από τα δικόγραφα ότι οι αγωγές στηρίζονται στο αστικό αδίκημα της ιδιωτικής οχληρίας. Είναι σαφές από τις εκθέσεις απαίτησης ότι καταλογίζεται στους εναγομένους 1 έως 5, επέμβαση στις ανέσεις και την υγεία των εναγόντων που είναι κάτοικοι στην περιοχή που λειτουργούσε το εργοστάσιο της Astrasol. Το ίδιο ισχύει και για την αγωγή 1860/2011 όπου το θύμα εργαζόταν στο εργοστάσιο της Liasis Shoelasts που βρίσκεται πολύ κοντά στο εργοστάσιο της Astrasol.

Μόνο στην αγωγή 9226/2010, διαφοροποιείται η βάση αγωγής. Στην εν λόγω υπόθεση, ο ενάγοντας δεν ήταν κάτοικος στην περιοχή αλλά εργαζόταν στο ίδιο το εργοστάσιο της Astrasol. Σύμφωνα με την έκθεση απαίτησης αλλά και την μαρτυρία του ενώπιον του Δικαστηρίου, ο εναγόμενοι 1 – 5 παρέλειψαν να του παράσχουν ασφαλές σύστημα εργασίας με αποτέλεσμα να υποστεί καρκίνο τύπου Hodgkin’s λόγω χρόνιας έκθεσης και εισπνοών διχλωρομεθανίου κατά την διάρκεια της εργοδότησης του.

Τα άρθρα 46 – 48 του Περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου (Κεφ. 148) αποτελούν κωδικοποίηση του δικαίου της ιδιωτικής οχληρίας (private nuisance) όπως αυτό αναπτύχθηκε στο Αγγλικό Κοινοδίκαιο. Τα συστατικά στοιχεία του αδικήματος καθορίζονται στο άρθρο 46 του Κεφ.148 ως ακολούθως:

«46. Ιδιωτική οχληρία συνίσταται στο ότι πρόσωπο επιδεικνύει συμπεριφορά ή διεξάγει τις εργασίες του ή χρησιμοποιεί ακίνητη ιδιοκτησία που ανήκει σε αυτό κατά κυριότητα ή κατέχεται από αυτό, με τρόπο ώστε κατά συνήθεια να παρεμβαίνει στην εύλογη χρήση και απόλαυση αφού ληφθούν υπόψη η θέση και η φύση

αυτής, της ακίνητης ιδιοκτησίας οποιουδήποτε άλλου προσώπου.

Νοείται ότι ο Ενάγοντας δεν τυγχάνει αποζημιώσεων σε σχέση με ιδιωτική οχληρία εκτός αν εξαιτίας αυτής υπέστη ζημιά.

Νοείται περαιτέρω ότι οι διατάξεις του άρθρου αυτού δεν εφαρμόζονται καθ’ όσον αφορά παρέμβαση σε φως.»

Σκοπός των πιο πάνω προνοιών, είναι η προστασία του ενάγοντα από αδικαιολόγητες επεμβάσεις στην εύλογη απόλαυση και χρήση της ακίνητης περιουσίας του. Το βάρος απόδειξης είναι στους ώμους του ενάγοντα στο επίπεδο του ισοζυγίου των πιθανοτήτων όπως ισχύει σε όλες τις αστικές υποθέσεις.

Σαφής ορισμός του αδικήματος είναι δύσκολος αφού σε αρκετές περιπτώσεις αυτό επικαλύπτεται από το αδίκημα της αμέλειας και την αρχή αυστηρής ευθύνης (strict liability). Στην απόφαση Medcon Construction Ltd v. Νίκος Ευαγγέλου (1997) 1 Α.Α.Δ 565, λέχθηκε ότι η ιδιωτική οχληρία συνίσταται στην παράνομη επέμβαση στη χρήση ή απόλαυση ακίνητης περιουσίας κάποιου προσώπου ή δικαιώματος σε σχέση με αυτή.

Για το τι συνιστά «παράνομη επέμβαση» στην απόλαυση ακίνητης ιδιοκτησίας γίνεται αναφορά στο σύγγραμμα του Michael A. Jones, ‘Textbook on Torts’, 1986 σελ. 140. Αναφέρεται ότι πλείστες δραστηριότητες που δίνουν δικαιώματα για αγωγή οχληρίας, είναι από μόνες τους απολύτως νόμιμες. Μόνο όταν η συγκεκριμένη δραστηριότητα επηρεάζει δυσμενώς την απόλαυση της γης του γείτονα σε τέτοιο βαθμό που να θεωρείται μη εύλογη επέμβαση μπορεί να εξελιχθεί σε παράνομη και να καθιστά τη δραστηριότητα ως οχληρία.

Η έννοια της «μη εύλογης επέμβασης» αναλύεται στη σελίδα 139 του ιδίου συγγράμματος. Αναφέρεται ότι στην ιδιωτική οχληρία, το θέμα δεν είναι κατά πόσο ο εναγόμενος με τη συμπεριφορά του έπεσε κάτω από το επίπεδο του μέσου λογικού ανθρώπου όπως συμβαίνει στις αγωγές για αμέλεια. Το θέμα που προκύπτει, είναι κατά πόσο η ίδια επέμβαση στην απόλαυση της γης του ενάγοντα είναι μη εύλογη, λαμβάνοντας βέβαια υπόψη τη φύση της πράξης του εναγομένου.

Αναφορικά με το επίπεδο ευθύνης, παρόλο που η αμέλεια με τη στενή της έννοια δεν είναι αναγκαίο στοιχείο, εντούτοις κάποιο είδος υπαιτιότητας (fault) είναι αναγκαίο. Η υπαιτιότητα αυτή έγκειται κυρίως στην ύπαρξη της συγκεκριμένης δραστηριότητας που προκαλεί τη ζημιά παρά στην πρόβλεψη των συνεπειών των πράξεων του εναγομένου.

Η επέμβαση θα πρέπει να είναι ουσιαστική όχι μόνο σε σχέση με τον ενάγοντα αλλά για οποιοδήποτε πρόσωπο που κατέχει ή θα κατοικήσει στην κατοικία του, ανεξαρτήτως από τη θέση του στη ζωή, ηλικία ή την κατάσταση της υγείας του (Palantzi v. Agroti (1968) 1 CLR 448-455).

Αξιολογώντας κατά πόσον στοιχειοθετείται αγώγιμη οχληρία, το Δικαστήριο είναι αναγκαίο να λαμβάνει υπόψιν και τη τοποθεσία του ακινήτου. Έτσι μια συμπεριφορά που πιθανόν να είναι ανεκτή σε μια περιοχή λόγω της φύσης της, σε μια άλλη μπορεί να μην είναι. Αυτό παρότι ακόμη και ο πολίτης που διαμένει σε επιβαρυμένη περιοχή, δικαιούται έννομης προστασίας από ενέργειες που τον εμποδίζουν στην εύλογη απόλαυση της περιουσίας του. Στην περίπτωση αυτή όμως θα πρέπει να υπάρχει κάτι περισσότερο από την καθημερινή ενόχληση που αναπόφευκτα δέχεται ο κάτοχος ενός ακινήτου που ζει σε τέτοια επιβαρυμένη περιοχή (Winfield on Torts, 6th edition, p.650)

Προκύπτει από τα πιο πάνω ότι το είδος της επέμβασης στην απόλαυση της ακίνητης ιδιοκτησίας είναι ουσιαστικής σημασίας. Αυτό όμως δεν ισχύει όπου έχει προκληθεί ειδική ζημιά. Ο κάτοχος γης αναμένει ότι δεν θα υποστεί ειδική ζημιά, ανεξαρτήτως που διαμένει. Η ύπαρξη τέτοιας ζημιάς, συνήθως έχει ως αποτέλεσμα το ισοζύγιο των πιθανοτήτων για απόδειξη της οχληρίας να γέρνει με το μέρος του ενάγοντα (Βλ. Medcon Constructions Ltd v. Νίκος Ευαγγέλου (ανωτέρω).

Τέλος σύμφωνα με το άρθρο 46, η παρέμβαση στην εύλογη χρήση και απόλαυση στην ακίνητης περιουσίας πρέπει να γίνεται κατά συνήθεια και να είναι συστηματική. Μεμονωμένη συμπεριφορά δεν συνιστά οχληρία.

Όσον αφορά την δημιουργία θορύβου, έχει νομολογηθεί ότι η ηχορύπανση προκαλεί σήμερα στον άνθρωπο σοβαρή οχληρία με ανάλογες επιπτώσεις στην πνευματική και ψυχική του ηρεμία και ισορροπία, αγαθά που πρέπει να γίνονται σεβαστά (βλ. Χαραλάμπους κ.α ν. Αντωνιάδη κ.α. (1998) 1 Α.Α.Δ 2167). Το ίδιο ισχύει και για την οχληρία από δυσάρεστες οσμές Καρπασίτης κ.α ν. Σιόκκουρου (2002) 1 Α.Α.Δ 472,479).

Το βάρος απόδειξης της αγωγής στο αστικό αδίκημα της οχληρίας, το φέρει ο ενάγων στην βάση του ισοζυγίου των πιθανοτήτων (on the balance of probabilities) που ισχύει γενικά σε όλες τις πολιτικές υποθέσεις. Αυτό σημαίνει στην πράξη ότι οι πιθανότητες θα πρέπει να κλίνουν υπέρ της εκδοχής του ενάγοντα.

Το άρθρο 46 του Κεφ. 148 στην επιφύλαξη του, προνοεί ότι ο ενάγοντας δεν θα τύχει αποζημίωσης εκτός αν εξαιτίας του αδικήματος υπέστη ζημιά. Η προϋπόθεση άμεσης βλάβης όμως, περιορίζεται στο είδος της ιδιωτικής οχληρίας που συνιστάται ακριβώς στην πρόκληση φυσικής ζημιάς σε περιουσία. Όσον αφορά το είδος της οχληρίας που αφορά παρέμβαση στην απόλαυση της ακίνητης περιουσίας του ενάγοντα, η ζημιά δεν είναι αναγκαίο να ισοδυναμεί με άμεση βλάβη. Είναι αρκετό στην στοιχειοθέτηση ζημιάς να εμποδίζεται κάποιος σε σημαντικό βαθμό στην απόλαυση των συνηθισμένων ανέσεων της ζωής (Αρτέμη & Ερωτοκρίτου Αστικά Αδικήματα τομ. 1 σελ. 142)

Στο σύγγραμμα Michael A. Jones, Textbook on Torts (ανωτέρω) στην σελ. 141, αναφέρονται τα πιο κάτω σε σχέση με το θέμα αυτό.

“The damage to the plaintiff is the gist of an action in private nuisance. … However a distinction is drawn between different forms of damage when assessing what that balance should be. This is the distinction between physical damage to property such as pollution damage to crops or structural damage by vibration, one the one hand, and personal discomfort attributable to offensive smells or excessive noise (intangible or amenity damage) on the other.”

Σχετική με το θέμα της ύπαρξης ζημιάς είναι η απόφαση Χρίστου Καλότυχου ν. Cypsun Holidays Co Ltd (2002) 1 ΑΑΔ 1681, στην οποία λέχθηκε ότι η προϋπόθεση ζημιάς συναρτάται προς απαίτηση για αποζημίωση παρά προς την ύπαρξη της οχληρίας αυτής καθ’ αυτής και περιορίζεται στο είδος της ιδιωτικής οχληρίας που συνίσταται ακριβώς στην πρόκληση φυσικής ζημιάς σε περιουσία. Υπάρχει όμως και το άλλο είδος της ιδιωτικής οχληρίας που δεν συνίσταται στην πρόκληση φυσικής ζημιάς αλλά στην παρέμβαση με την άνετη χρήση και απόλαυση της περιουσίας και που περιλαμβάνει τέτοιας μορφής περιπτώσεις όπως ο θόρυβος, η οσμή και η σκόνη.

Στην παρούσα περίπτωση προκύπτει από τας ευρήματα του Δικαστηρίου, σημαντική μορφή οχληρίας από το εργοστάσιο της Astrasol. Σύμφωνα με την μαρτυρία που έγινε αποδεκτή, ο θόρυβος που προκαλούσε το εργοστάσιο της Astrasol και οι δυσάρεστες οσμές από τα φουγάρα του, ήταν τέτοιας έκτασης που ανάγκαζαν τους περιοίκους να κλείνουν τα παράθυρα τους το καλοκαίρι και μην βγαίνουν στα μπαλκόνια τους. Υπήρξε σύμφωνα με τα ευρήματα του Δικαστηρίου, μια μεγάλη και πρωτοφανής επέμβαση στην απόλαυση της ακίνητης περιουσίας των εναγόντων αφού αυτή η ανυπόφορη κατάσταση διαρκούσε σε συστηματική βάση, από τις 6.00 το πρωί μέχρι της

1.00 μετά τα μεσάνυχτα.

Όμως η οχληρία από το εργοστάσιο της Astrasol δεν περιορίστηκε δυστυχώς στην δημιουργία θορύβου και δυσοσμίας. Οι για πολλά χρόνια ανεξέλεγκτες εκπομπές της τοξικής και δυνητικά καρκινογόνας ουσίας του διχλωρομεθανίου από το φουγάρο του εργοστασίου της Astrasol, δημιούργησε σοβαρά προβλήματα υγείας στους περιοίκους. Αρκετοί από αυτούς πλήγηκαν από την ασθένεια του καρκίνου. Το σύμπλεγμα καρκίνου που εμφανίστηκε στην περιοχή, συνδέεται επιδημιολογικά σύμφωνα με τα ευρήματα του Δικαστηρίου, με την για πολλά χρόνια ανεξέλεγκτη εκπομπή διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol.

Η ευθύνη της εναγομένης 4 εταιρείας Astrasol είναι δεδομένη αφού από το εργοστάσιο το οποίο η ίδια κατείχε και λειτουργούσε, προκαλείτο η πιο πάνω οχληρία και τα συνεπακόλουθα προβλήματα στην ευημερία και υγεία των περιοίκων. Το ίδιο ισχύει και για τον εναγόμενο 3. Σύμφωνα με τα ευρήματα του Δικαστηρίου, ο εναγόμενος 3 ήταν ο διευθυντής του εργοστασίου και το πρόσωπο που ουσιαστικά έπαιρνε τις αποφάσεις για τον τρόπο λειτουργίας του, στην οποία οφείλεται η δημιουργία της προαναφερθείσας οχληρίας στους ενάγοντες. Είναι καλά εμπεδωμένη νομολογιακή αρχή ότι υπεύθυνος για την ιδιωτική οχληρία, είναι αυτός που την δημιουργεί με τις πράξεις και αποφάσεις του. Σχετικό είναι το πιο κάτω απόσπασμα από το σύγγραμμα Markesinis & Deakin’s “Tort Law 17th ed. p. 438 όπου λέχθηκαν μεταξύ άλλων τα ακόλουθα στο κεφάλαιο με τίτλο “Who can be sued” αναφορικά με το αστικό αδίκημα της ιδιωτικής οχληρίας:

« In such cases, however, the person sued is clearly the creator of the nuisance and that had long seemed sufficient to establish his liability subject, of course, to the other requirements of liability being satisfied. »

Στην προκειμένη περίπτωση, ο εναγόμενος 3 ήταν σύμφωνα με τα ευρήματα του Δικαστηρίου, το πρόσωπο που διοικώντας το εργοστάσιο της Astrasol με τις πράξεις και αποφάσεις του, δημιούργησε την προαναφερθείσα οχληρία με τα γνωστά τραγικά αποτελέσματα στην υγεία και ευημερία των εναγόντων. Εκπροσωπώντας μάλιστα την Astrasol σε διάφορες συνεδρίες ως διευθυντής, ανέφερε την πρόθεση του να αντικαταστήσει πλήρως την χρήση του διχλωρομεθανίου με άλλο ακίνδυνο υλικό. Δήλωση που ουδέποτε υλοποίησε. Είναι όμως σαφές από την μαρτυρία ότι όλες οι αποφάσεις που σχετίζονταν με την λειτουργία του εργοστασίου της Astrasol, λαμβάνονταν από τον εναγόμενο 3. Επιπλέον, ο εναγόμενος 3 γνώριζε τις διαμαρτυρίες των κατοίκων και την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου, υποσχόμενος μάλιστα στις αρμόδιες αρχές ότι θα το αντικαταστήσει με άλλο υλικό. Παρόλα αυτά, συνέχισε την χρήση του μέχρι και το κλείσιμο του εργοστασίου.

Ο εναγόμενος 3 ως εκ τούτου, φέρει ευθύνη για την δημιουργηθείσα οχληρία από το εργοστάσιο της Astrasol ως το πρόσωπο που είχε την ευθύνη διοίκησης και λειτουργίας του και γνωρίζοντας πολύ καλά ότι υπήρχαν σφοδρά παράπονα από τους περιοίκους, τόσον για τον θόρυβο που δημιουργούσε όσον και για τις οσμές από τις εκπομπές διχλωρομεθανίου. Γνωρίζοντας επίσης πολύ καλά για τις υπερβάσεις των εκπομπών διχλωρομεθανίου από το φουγάρο του εργοστασίου για τις οποίες είχε προειδοποιηθεί με πολλές επιστολές από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας. Ο εναγόμενος 3, γνώριζε επιπλέον πολύ καλά ότι το εργοστάσιο της Astrasol λειτουργούσε παράνομα στα συγκεκριμένα υποστατικά της οδού Καντάρας και Θεμιστοκλή Τσάτσου στα Λατσιά, αφού δεν είχε εξασφαλίσει σχετική πολεοδομική άδεια λόγω του ότι βρισκόταν σε οικιστική περιοχή. Όλα τα πιο πάνω, στοιχειοθετούν την προσωπική ευθύνη του εναγομένου 3 για την διαπιστωθείσα ιδιωτική οχληρία που προερχόταν από το εργοστάσιο της Astrasol αφού προκύπτει ότι ο ίδιος διέταξε και εξουσιοδότησε τις υπό κρίση ζημιογόνες πράξεις.

Δεν ισχύει το ίδιο όμως και για τους εναγομένους 1 & 2. Παρότι τα πρόσωπα αυτά ήταν κατά τους επίδικους χρόνους διοικητικοί σύμβουλοι της Astrasol και της Liasis Shoelasts δεν έχει δοθεί μαρτυρία ότι εμπλέκονταν με

οποιονδήποτε τρόπο στην διοίκηση και λειτουργία του επίδικου εργοστασίου.

Προκύπτει βέβαια ότι τον Ιανουάριο του 1999, ο εναγόμενος 1 εκπροσώπησε την εταιρεία Astrasol στην Τεχνική Επιτροπή για την Προστασία του Περιβάλλοντος που συνεδρίασε για να εξετάσει την αίτηση χορήγησης Πιστοποιητικού Διεργασίας (τεκμ. 47). Πλην όμως αυτής της συμμετοχής, δεν έχει δοθεί άλλη μαρτυρία που να καταδεικνύει ότι οι εναγόμενοι 1 και 2, είχαν οιανδήποτε ουσιαστική συμμετοχή στην λήψη αποφάσεων για τον τρόπο λειτουργίας του εργοστασίου της Astrasol.

Στο σύγγραμμα Halsbury’s Laws of England 4th ed. 2004 reissue, vol. 7 (2) par. 1123, αναφέρεται ότι οι διοικητικοί σύμβουλοι μια εταιρείας δεν έχουν ευθύνη για αστικό αδίκημα εκτός αν οι ίδιοι διέταξαν ή εξουσιοδότησαν την ζημιογόνο πράξη. Αναφέρονται συγκεκριμένα τα εξής:

« Directors are not liable for the Company’s Torts unless they themselves directed or procured the commission of the tortious act; the mere fact that its directors are the sole directors and shareholders will not automatically render them liable for torts committed by the company. Nor is a governing or managing director automatically so liable. A director may also become personally liable for a tort and a damage flowing from it if the commission of the tortious act by the company is expressly procured or directed by him. »

Στην παρούσα περίπτωση, δεν έχει δοθεί μαρτυρία ότι οι εναγόμενοι 1 & 2 ενέκριναν ή εξουσιοδότησαν την διάπραξη του αστικού αδικήματος της διαπιστωθείσας οχληρίας αφού δεν προκύπτει να είχαν οιανδήποτε εμπλοκή στην λειτουργία και διαχείριση του εργοστασίου. Σε αντίθεση με τον εναγόμενο

3, που ήταν το πρόσωπο που διηύθυνε το εργοστάσιο και αποφάσιζε για τον τρόπο λειτουργίας του, εξουσιοδοτώντας και διατάσσοντας τις υπό κρίση ζημιογόνες πράξεις.

Απομένει να εξεταστεί η ευθύνη της εναγομένης 5, η οποία σύμφωνα με τα ευρήματα του Δικαστηρίου, ήταν η ιδιοκτήτρια των δύο υποστατικών στα οποία η Astrasol λειτουργούσε κατά τους επίδικους χρόνους, τα επίδικα εργοστάσια παραγωγής σόλων υποδημάτων.

Είναι καλά καθιερωμένη αρχή ότι σε περίπτωση που η οχληρία προκαλείται από την χρήση ακίνητης περιουσίας, τότε ευθύνη για αυτή φέρει ο κάτοχος και όχι ο ιδιοκτήτης της περιουσίας. Ο ιδιοκτήτης ευθύνεται μόνο αν δημιούργησε την οχληρία και στην συνέχεια ενοικίασε την περιουσία ή εξουσιοδότησε τον ενοικιαστή ρητά ή εξυπακουόμενα να την συνεχίσει (βλ. Αρτέμη & Ερωτοκρίτου Αστικά Αδικήματα τόμος 1 σελ. 144).

Επί του ιδίου θέματος στο σύγγραμμα Markesinis & Deakin’s “Tort Law 17th ed. p. 441 αναφέρονται τα εξής:

« Generally it is the occupier (invariably the tenant) who is liable in nuisance – in public nuisance, if injury or damage is sustained by a passer- by on street; and in private nuisance, if injury is sustained by a neighbouring occupier. But to this rule there are exceptions that render the landlord liable, even though he is not the occupier. This happens if: (a) he has authorised the nuisance (b) he had let the premises knowing of the nuisance (c) he ought to have known of the nuisance before he let the premises (d) he is under a duty to repair (e) although not bound to repair, he has expressly reserved the right to enter and inspect the premises and (f) he has an implied right to enter and inspect.

Τίποτε από τα πιο πάνω δεν έχει αποδειχθεί στην παρούσα περίπτωση. Δεν υπάρχει καμία μαρτυρία ενώπιον του Δικαστηρίου ότι η ιδιοκτήτρια του υποστατικού Liasis Shoelasts δημιούργησε την οχληρία ή εξουσιοδότησε την Astrasol να την συνεχίσει. Ούτε ότι γνώριζε για την οχληρία και την ενθάρρυνε ή ότι είχε ρητό ή εξυπακουόμενο δικαίωμα να εισέρχεται στα υποστατικά.

Το γεγονός ότι οι διοικητικοί σύμβουλοι των δύο εταιρειών είναι ίδιοι δεν αποδεικνύει γνώση της ιδιοκτήτριας Liasis Shoelasts για την οχληρία ούτε και εξουσιοδότηση για την διάπραξη της από την ενοικιάστρια Astrasol. Αυτό γιατί όπως προαναφέρθηκε, ουσιαστικός διευθυντής του εργοστασίου και υπεύθυνος για την λειτουργία του και ως επακόλουθο και για την οχληρία που προκαλούσε, ήταν αποκλειστικά ο εναγόμενος 3, ο οποίος ήταν μεν διευθυντής του εργοστασίου της Astrasol αλλά δεν φαίνεται από την μαρτυρία να συνδέεται με την Liasis Shoelasts.

Συνοψίζοντας τα πιο πάνω, κρίνω ότι για την ως άνω διαπιστωθείσα ιδιωτική οχληρία που προκαλούσε το εργοστάσιο της Astrasol κατά τους επίδικους χρόνους, φέρουν ευθύνη οι εναγόμενοι 3 & 4 ενώ δεν έχει αποδειχθεί καμία ευθύνη για του εναγομένους 1, 2 & 5..

Για τους ιδίους λόγους, κρίνω ότι στην αγωγή 9226/2010, οι εναγόμενοι 3 & 4 απέτυχαν να εξασφαλίσουν ένα ασφαλές σύστημα εργασίας στον ενάγοντα (βλ. Δήμος Λεμεσού ν. Χριστάκη Χαραλάμπους (1989) 1 Α.Α.Δ 423) και Μανθόπουλος Πλάστικς Λτδ ν. Αντώνη Χατζηϊωσήφ (1983) 1 C.L.R 291 ως προς την ευθύνη του εργοδότη να εξασφαλίσει ασφαλές σύστημα εργασίας στους εργοδοτούμενους του).

Σύμφωνα με την μαρτυρία του ενάγοντα (Μ.Ε.2) στην αγωγή 9226/10 η οποία έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο, αυτός ήταν εντεταλμένος με τον καθαρισμό των μηχανών του εργοστασίου με την ουσία διχλωρομεθάνιο από το 1995 έως το 2007. Η διεύθυνση του εργοστασίου όμως, αρνήθηκε να του προσφέρει ειδικές στολές, μάσκες και γάντια παρά τις διαμαρτυρίες του. Ως αποτέλεσμα της χρόνιας έκθεσης στο διχλωρομεθάνιο, ο ενάγοντας ασθένησε με καρκίνο τύπου Hodgkin’s.

Κρίνω ως εκ τούτου ότι στην αγωγή 9226/10, οι εναγόμενοι 3 & 4 παραβίασαν το καθήκον τους προς τον ενάγοντα 1 να του παράσχουν ασφαλή χώρο και σύστημα εργασίας. Ιδιαίτερα ο εναγόμενος 3 ως διευθυντής του εργοστασίου, γνώριζε τους κινδύνους από το διχλωρομεθάνιο και παρόλα αυτά συνέχισε να χρησιμοποιεί το εν λόγω υλικό χωρίς μάλιστα να παραχωρεί στον ενάγοντα, τον αναγκαίο εξοπλισμό για την προστασία του.

Η ευθύνη τoυ εναγομένου 6

Προκύπτει από τα δικόγραφα ότι η απαίτηση κατά του εναγομένου 6, στηρίζεται στα αστικά αδικήματα της αμέλειας και της παράβασης των νόμιμων καθηκόντων της Δημοκρατίας.

Καταλογίζεται συγκεκριμένα στο Υπουργείο Εργασίας ότι εξέδωσε για το εργοστάσιο της Astrasol «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» για την περίοδο 1η Ιουλίου 1999 μέχρι της 30 Ιουνίου, 2004 και «Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων» από την 1/11/2004 μέχρι την 1/11/2009, παρόλο που το εν λόγω πιστοποιητικό και άδεια θα έπρεπε να εκδίδονται μόνο για νόμιμα λειτουργούσες βιομηχανίες. Όμως το εν λόγω εργοστάσιο δεν ήταν νόμιμα λειτουργούσα βιομηχανία αφού δεν είχε εξασφαλίσει άδεια από την πολεοδομική αρχή για αλλαγή χρήσης, από εργοστάσιο υποδημάτων σε εργοστάσιο μαζικής παραγωγής σόλων. Είναι η θέση των εναγόντων ότι πιο πάνω άδειες, συνέβαλαν στην διατήρηση και παγίωση της συνέχισης της παράνομης λειτουργίας του εν λόγω εργοστασίου εντός της μικτής οικιστικής - βιοτεχνικής ζώνης και ειδικότερα πλησίον κατοικιών. Μιας παράνομης λειτουργίας που δημιούργησε σημαντικά προβλήματα στην υγεία και ευημερία των εναγόντων.

Επιπλέον κατά τους ενάγοντες, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας από την 1η Ιουλίου 1999 που εκδόθηκε «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» μέχρι και τη λήξη του στις 30 Ιουνίου 2004, παρέλειψε να προβεί σε οποιανδήποτε μέτρηση εκπομπής των ορίων αερίων αποβλήτων του εργοστασίου της Astrasol παρά την νομική του υποχρέωση να ελέγχει την ρύπανση της ατμόσφαιρας. Όταν δε μετά την έκδοση της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, διαφάνηκε από μετρήσεις στο φουγάρο σοβαρή υπέρβαση των ορίων του διχλωρομεθανίου, το Υπουργείο Εργασίας παρέλειψε να λάβει οποιοδήποτε μέτρο για να τερματιστεί η παράνομη συμπεριφορά του εργοστασίου. Συγκεκριμένα δεν λήφθηκε κανένα νομικό μέτρο για τερματισμό της λειτουργίας του εργοστασίου ή για ανάκληση της εκδοθείσας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, παρόλο που ήταν γνωστοί από το 2005 οι κίνδυνοι που εγκυμονούσε η λειτουργία του για την υγεία των κατοίκων.

Στο Τμήμα Πολεοδομίας καταλογίζεται ότι δεν πήρε οποιοδήποτε δικαστικό μέτρο εναντίον της Astrasol παρόλο που γνώριζε ότι το εργοστάσιο δεν είχε εξασφαλίσει πολεοδομική άδεια για την μαζική παραγωγή σόλων για υποδήματα. Αυτό, παρότι στις 12/12/2006 κάλεσε την Astrasol όπως σε προθεσμία δύο μηνών τερματίσει την αυθαίρετη χρήση του εργοστασίου σε εργοστάσιο παραγωγής σόλων υποδημάτων και υποβάλει αίτηση με σχέδια για να μελετηθεί το ενδεχόμενο χορήγησης πολεοδομικής άδειας. Και παρότι γνώριζε για την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου αφού με επιστολή ημερομηνίας 5/1/2007 προς την Astrasol, υπέδειξε ότι η κατασκευή σόλων για την οποία χρησιμοποιείται διχλωρομεθάνιο που ενέχει κίνδυνο καρκινογένεσης δεν καλύπτεται με άδεια ούτε είναι εφικτή η χορήγηση πολεοδομικής άδειας λόγω της χρησιμοποίησης της εν λόγω τοξικής ουσίας. Προειδοποίησε δε με δικαστικά μέτρα τα οποία όμως ουδέποτε πήρε.

Στην ουσία οι εκθέσεις απαίτησης των εναγόντων όπως προαναφέρθηκε, αποκαλύπτουν εναντίον της Κυπριακής Δημοκρατίας τα αγώγιμα δικαιώματα της αμέλειας και της παράβασης θεσμίων καθηκόντων.

Προκύπτει ότι στην παρούσα περίπτωση, η Δημοκρατία μέσω του Υπουργείου Εργασίας, είχε την ευθύνη για την εξέταση αιτημάτων και χορήγηση «Πιστοποιητικού Διεργασίας» δυνάμει του Περί Ελέγχου της Ρύπανσης Νόμου 70/91. Είχε επίσης την ευθύνη για χορήγηση «Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων» δυνάμει του Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμου 187(I)/2002, ο οποίος αντικατέστησε τον Νόμο 70/91.

Κατά την κρίση μου δεν έπρεπε σε καμία περίπτωση να εγκριθούν οι εν λόγω άδειες από την στιγμή που δεν είχε γίνει αλλαγή χρήσης του υποστατικού από εργοστάσιο υποδημάτων σε εργοστάσιο παραγωγής σόλων. Οι δύο άδειες που παραχώρησε ο Υπουργός Εργασίας στην Astrasol, προϋποθέτουν ότι το εργοστάσιο θα βρίσκεται σε βιομηχανική ζώνη κατηγορίας Α που είναι αυξημένου βαθμού οχληρίας. Αυτό γιατί οι εν λόγω άδειες δίνονται σε βιομηχανίες που παράγουν χημικά αέρια απόβλητα όπως το διχλωρομεθάνιο, οι οποίες όμως δεν μπορούν να εξασφαλίσουν πολεοδομική άδεια σε μικτές οικιστικές και βιοτεχνικές ζώνες ως ήταν η περιοχή που στεγαζόταν το εργοστάσιο της Astrasol .

Το γεγονός αυτό ήταν γνωστό στην Τεχνική Επιτροπή Προστασίας του Περιβάλλοντος, η οποία όλως παραδόξως εισηγήθηκε την έγκριση των αιτημάτων της Astrasol, γνωρίζοντας ότι δεν έγινε αλλαγή χρήσης και κυρίως, γνωρίζοντας ότι δεν θα μπορούσε να εγκριθεί τέτοια αλλαγή λόγω ακριβώς του γεγονότος ότι το εργοστάσιο δεν βρισκόταν σε βιομηχανική ζώνη Α (βαριάς οχληρίας) αλλά σε μικτή βιοτεχνική – οικιστική ζώνη, δίπλα από κατοικίες.

Η έγκριση των πιο πάνω αιτημάτων της Astrasol δεν έχει καμία λογική εξήγηση ακόμη και στην περίπτωση που γίνει αποδεκτή η θέση ότι δεν ήταν απαραίτητη η αλλαγή άδειας χρήσης του υποστατικού, η οποία θα μπορούσε να εξασφαλιστεί στην συνέχεια. Αυτό γιατί τόσον η εν λόγω επιτροπή που εισηγήθηκε την έγκριση των αιτημάτων όσον και ο Υπουργός που τα ενέκρινε, όφειλαν να γνωρίζουν ότι δεν ήταν δυνατόν να εκδοθεί πιστοποιητικό έγκρισης για κατασκευή σόλων, στην υπό κρίση οικιστική περιοχή.

Η πιο πάνω διαπίστωση δεν επηρεάζεται από το γεγονός ότι στα εν λόγω πιστοποιητικά, αναφέρεται ότι δεν αναιρούν την υποχρέωση για εξασφάλιση άλλων αδειών που προνοούνται από οιονδήποτε άλλο Νόμο. Αυτό θα είχε κάποια σημασία αν υπήρχε η δυνατότητα εξασφάλισης τέτοιων αδειών. Η οποία όμως στην προκειμένη περίπτωση δεν υπήρχε.

Να σημειώσω ότι δυνάμει του άρθρου 7.8 του Περί Ελέγχου της Ρύπανσης Νόμου 70/91, η έκδοση του Πιστοποιητικού Διεργασίας αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση χορήγησης της οικοδομικής άδειας, χωρίς όμως να δεσμεύεται η αρμόδια πολεοδομική αρχή στην άσκηση του ελέγχου της αρμοδιότητας της. Στην παρούσα όμως περίπτωση, συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Η άδεια οικοδομής προηγήθηκε και αφορούσε αποκλειστικά την χρήση του υποστατικού ως εργοστασίου κατασκευής υποδημάτων. Αλλαγή της άδεια χρήσης του υποστατικού δεν επιδιώχθηκε από την Astrasol αφού όπως προαναφέρθηκε δεν θα μπορούσε να της δοθεί τέτοια αλλαγή στην συγκεκριμένη περιοχή.

Το γεγονός ότι λανθασμένα δεν τέθηκε από το Υπουργείο Εργασίας ως προϋπόθεση της έκδοσης των εν λόγω αδειών, η νόμιμη αλλαγή χρήσης του υποστατικού, καταδεικνύεται και από την μεταγενέστερη γνωμάτευση του Γενικού Εισαγγελέα της Δημοκρατίας. Όταν μετά την λήξη της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων στις 16.9.2009, η Astrasol αποτάθηκε για έκδοση νέας άδειας, ο Διευθυντής του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας ζήτησε γνωμάτευση από το Γενικό Εισαγγελέα, κατά πόσο με βάση τη νομοθεσία πρέπει να προωθηθεί η εξέταση της αίτησης, δεδομένου ότι η ιδιοκτήτρια Liasis Shoelasts δεν έχει εξασφαλίσει πολεοδομική άδεια χρήσης του εργοστασίου για μαζική παραγωγή σόλων.

Η γνωμάτευση του Γενικού Εισαγγελέα ήταν σαφής και καταδεικνύει με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο, την μέχρι τότε λανθασμένη προσέγγιση αλλά και την παράβαση των καθηκόντων που καθορίζει ο Νόμος εκ μέρους του Υπουργείου Εργασίας. Ο Γενικός Εισαγγελέας γνωμάτευσε ότι δεν είναι νόμιμο να παραχωρηθεί Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, από τη στιγμή που δεν έχει εξασφαλιστεί πολεοδομική άδεια από την ιδιοκτήτρια του υποστατικού Liasis Shoelasts. Και αυτή η γνωμάτευση, δόθηκε πριν τον τροποποιητικό Νόμο 180(Ι)/2013. με τον οποίο τροποποιήθηκε το άρθρο 8 του βασικού Νόμου 187(Ι)/2002 και ορίζεται πλέον σαφώς στο εδάφιο 6 ότι η αίτηση για εκπομπή αέριων αποβλήτων, πρέπει να συνοδεύεται από σχετική πολεοδομική άδεια του υποστατικού.

Η τροποποίηση του Νόμου δεν σημαίνει ότι κατά την έκδοση των πιο πάνω αδειών δεν ήταν απαραίτητη η πολεοδομική άδεια, με το ισχύον τότε νομοθετικό πλαίσιο. Απλά η τροποποίηση ξεκαθάρισε όπως και ο Γενικός Εισαγγελέας γνωμάτευσε, την αυτονόητη υποχρέωση του κράτους για την μη ενθάρρυνση της παρανομίας με την άρνηση παροχής αδειών εκπομπής αέριων αποβλήτων, σε εργοστάσια που λειτουργούν παράνομα. Κρίνω ότι στα πλαίσια εξέτασης των αιτημάτων, ο Υπουργός Εργασίας όφειλε να τα απορρίψει εφόσον δεν υπήρχε σχετική πολεοδομική άδεια ή τουλάχιστον να εξετάσει αν θα μπορούσε να εκδοθεί τέτοια άδεια. Στο ενδεχόμενο που ήταν αδύνατη η αλλαγή χρήσης όπως στην παρούσα περίπτωση, όφειλε να μην εκδώσει Πιστοποιητικό Διεργασίας και Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων.

Αν ο Υπουργός είχε οιανδήποτε αμφιβολία για το θέμα, όφειλε να ζητήσει την γνωμάτευση του Γενικού Εισαγγελέα όπως έκανε πολύ αργότερα το 2009. Προκύπτει ότι αν το Υπουργείο Εργασίας δεν παραχωρούσε το Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας από τις 30 Μαρτίου 1994 που το ζήτησε η Astrasol ή έστω ζητούσε από τότε την γνωμάτευση του Γενικού Εισαγγελέα, η παράνομη δραστηριότητα της Astrasol θα σταματούσε από τότε και δεν θα επηρέαζε με τον τραγικό τρόπο που επηρέασε, την υγεία και ευημερία των εναγόντων.

Ουσιαστικά με την έκδοση του Πιστοποιητικού Διεργασίας και στην συνέχεια της Άδειας Εκπομπής για Αέρια Απόβλητα, ο Υπουργός Εργασίας όχι μόνο επιβράβευσε τις προϋπάρχουσες παρανομίες της Astrasol αλλά επιπλέον εξουσιοδότησε την εταιρεία αυτή να συνεχίσει να παρανομεί, αφού ο Υπουργός όφειλε να γνωρίζει ότι η Astrasol δεν είχε πολεοδομική άδεια για κατασκευή σόλων και ότι δεν ήταν σε θέση να εξασφαλίσει στο μέλλον τέτοια άδεια σε οικιστική περιοχή.

Όφειλε επίσης να γνωρίζει ότι παραχώρησε άδεια για εκπομπή τοξικών αερίων που είναι δυνητικά καρκινογόνα σε ένα εργοστάσιο που βρίσκεται σε οικιστική περιοχή και εφάπτεται με κατοικίες. Καμία έρευνα δεν έγινε από το Υπουργείο Εργασίας για τις επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων από την άδεια που έδωσε στην Astrasol να εκπέμπει διχλωρομεθάνιο σε οικιστική περιοχή. Ούτε διερωτήθηκε κάποιος από την επιτροπή που συνέστησε την χορήγηση της άδειας γιατί η Astrasol δεν επεδίωξε να εξασφαλίσει αλλαγή χρήσης του υποστατικού ώστε να συνάδει με την νομιμότητα και εξακολουθούσε να λειτουργεί για πολλά χρόνια παράνομα ως εργοστάσιο παραγωγής σόλων.

Προκύπτει επίσης από την μαρτυρία ότι το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας γνώριζε πολύ καλά την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου και τις επιπτώσεις από τις εκπομπές της Astrasol στην υγεία των κατοίκων της περιοχής. Λίγους μήνες μετά την έκδοση της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, ο Χρίστος Μαληκκίδης εκ μέρους του Διευθυντή Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας, απαντούσε με επιστολή ημ. 10.2.2005 (παρ.3 του τεκμ. 122) στον Δημοτικό Γραμματέα Λατσιών που μετέφερε με προηγούμενη επιστολή του, τις ανησυχίες των κατοίκων για την λειτουργία του εργοστασίου της Astrasol. Ανέφερε συγκεκριμένα ότι ακόμη και όταν τηρούνται τα όρια εκπομπών που έχουν ορισθεί στην άδεια εκπομπής, δεν αποκλείεται σε ορισμένες περιπτώσεις όταν επικρατούν δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες και δεν γίνεται καλή διασπορά των εκπεμπόμενων αερίων να επηρεάζονται οι κάτοικοι, των οποίων τα σπίτια εφάπτονται του εργοστασίου. Ήταν μάλιστα η σύσταση του Τμήματος όπως µη χωροθετούνται τέτοιου είδους εγκαταστάσεις εντός κατοικημένων περιοχών.

Είναι πράγματι απορίας άξιον γιατί οι πιο πάνω διαπιστώσεις δεν λήφθηκαν υπόψη λίγους μήνες πριν στις 27.10.2004 όταν ο Υπουργός εξέδιδε την Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων (τεκμ. 93) εντός της υπό κρίση κατοικημένης περιοχής. Πως είναι δυνατόν το ίδιο το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας που συμμετείχε στην συνεδρία της Τεχνικής Επιτροπής Προστασίας του Περιβάλλοντος ημ. 21.9.2004, η οποία πρότεινε στον Υπουργό την έκδοση της άδειας, να μην αναφέρει οτιδήποτε σχετικό. Σημειώνεται ότι από την δοθείσα μαρτυρία, προκύπτει ότι κανένα μέλος της επιτροπής δεν ήταν γνώστης παράπονων για την λειτουργία του πιο πάνω εργοστασίου γι’ αυτό και έγινε εισήγηση στον Υπουργό για την έκδοση της άδειας.

Αυτό παρότι το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας γνώριζε για την επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου και συνιστούσε μάλιστα την μη χωροθέτηση αυτών των εγκαταστάσεων σε κατοικημένες περιοχές. Παρόλα αυτά όμως συνέστησε στον Υπουργό Εργασίας συμμετέχοντας μέσω της πιο πάνω επιτροπής, την παραχώρηση της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους, κρίνω ότι η έκδοση των πιο πάνω αδειών στην Astrasol χωρίς αυτή να εξασφαλίσει προηγουμένως πολεοδομική άδεια για κατασκευή σόλων και χωρίς να ληφθούν υπόψη οι επιπτώσεις στην υγεία των κατοίκων παρότι ήταν γνωστή στο Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας η επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου, συνιστά παράβαση των νόμιμων καθηκόντων της Δημοκρατίας όπως αυτά πηγάζουν από τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης Νόμο 70/91 και τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμο 187(I)/2002.

Η ευθύνη της Δημοκρατίας δεν προκύπτει μόνον από την παροχή άδειας στην Astrasol αλλά και από την παράλειψη της να προβαίνει σε τακτικούς ελέγχους κατά πόσον η εταιρεία αυτή εκπληρώνει τους όρους των αδειών που της παραχωρήθηκαν.

Σημειώνω ενδεικτικά ότι μετά την έκδοση του Πιστοποιητικού Διεργασίας την 1.7.1999 και μέχρι την λήξη του στις 30.6.2004, δεν έγινε καμία απολύτως μέτρηση από τα φουγάρα της Astrasol ώστε να διαφανεί αν το εργοστάσιο τηρούσε τα καθορισμένα όρια εκπομπών. Οι έλεγχοι αυτοί ήταν επιβεβλημένοι με δεδομένη την τοξικότητα και επικινδυνότητα του διχλωρομεθανίου και λόγω της γειτνίασης του εργοστασίου με κατοικίες. Η θέση που προβλήθηκε ότι η απουσία μετρήσεων δικαιολογείται γιατί δεν εκδηλώθηκαν μέχρι τότε παράπονα δεν κρίνεται ικανοποιητική. Αντιθέτως, καταδεικνύει όπως πολύ εύστοχα ανέφερε ο Μ.Ε.10 Περδίκης ότι οι ευθύνες που ανατέθηκαν στο Τμήμα δυνάμει του Νόμου 70/91 δεν έγιναν αντιληπτές. Είναι σαφές λόγω ακριβώς της επικινδυνότητας του διχλωρομεθανίου και της γειτνίασης του εργοστασίου με κατοικίες ότι οι μετρήσεις και οι έλεγχοι έπρεπε να ήταν συνεχείς.

Η πιο πάνω διαπίστωση επιβεβαιώνεται από τα αποτελέσματα των μετρήσεων στο φουγάρο του εργοστασίου μετά που εκφράστηκαν παράπονα από τους κατοίκους της περιοχής. Αυτές κατέδειξαν, συνεχείς και σημαντικές παραβάσεις του ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου που τέθηκε με την Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Οι δύο μετρήσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα, πέραν του γεγονότος ότι κρίνονται ανεπαρκείς σε μια βιομηχανία που εξέπεμπε για πολλά χρόνια διχλωρομεθάνιο, επιπλέον δεν μπορούν να αναιρέσουν το γεγονός της μεγάλης υπέρβασης των ορίων στο φουγάρο του εργοστασίου. Εξ’ άλλου, σύμφωνα με τους εμπειρογνώμονες των εναγόντων η μαρτυρία των οποίων έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο, δεν υπάρχει όριο διχλωρομεθανίου σε αστικές περιοχές. Γεγονός που είναι αποδεκτό και από τους μάρτυρες υπεράσπισης.

Αλλά ακόμη και όταν διαπιστώθηκε η μεγάλη υπέρβαση των ορίων από το φουγάρο του εργοστασίου, το Υπουργείο Εργασίας παρέλειψε να ανακαλέσει την υπό κρίση Άδεια Αερίων Αποβλήτων, περιοριζόμενο σε αποστολή επιστολών προς την Astrasol. Η πιο πάνω Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων δεν ανακλήθηκε, ακόμη και όταν έγινε επίσημο αίτημα από τον Δήμο Λατσιών με επιστολή ημ. 18.2.2009 και παρότι η αρμόδια επιτροπή είχε εισηγηθεί στον Υπουργό Εργασίας, την ανάκληση της. Υπενθυμίζεται ότι με βάση το άρθρο 16(α) του Νόμου, ο Υπουργός μπορεί, οποτεδήποτε κρίνει ότι δικαιολογείται ή επιβάλλεται για λόγους προστασίας της δημόσιας υγείας, της δημόσιας ασφάλειας ή της προστασίας του περιβάλλοντος να ανακαλέσει την άδεια εκπομπής αερίων αποβλήτων. Στην παρούσα περίπτωση και παρά την διαπιστωθείσα σημαντική και συνεχόμενη υπέρβαση των ορίων εκπομπών από το φουγάρο του εργοστασίου, η υπό κρίση άδεια δεν ανακλήθηκε, επιτρέποντας με τον τρόπο αυτό στην Astrasol να συνεχίσει να παρανομεί και να δημιουργεί σοβαρά προβλήματα στην υγεία και ευημερία των εναγόντων.

Ευθύνες και παράβαση των νομίμων καθηκόντων της Δημοκρατίας, εντοπίζονται και στο Τμήμα Πολεοδομίας. Το Τμήμα Πολεοδομίας παρότι γνώριζε ότι το εργοστάσιο της Astrasol δεν είχε εξασφαλίσει πολεοδομική άδεια για την μαζική παραγωγή σόλων υποδημάτων, εντούτοις δεν πήρε οποιοδήποτε δικαστικό μέτρο για να τερματίσει αυτή την παρανομία. Γνώριζε επίσης ότι το διχλωρομεθάνιο που χρησιμοποιούσε η Astrasol, είναι δυνητικά καρκινογόνο υλικό και ότι η κατασκευή σόλων για την οποία χρησιμοποιείται διχλωρομεθάνιο δεν καλύπτεται με άδεια ούτε είναι εφικτή η χορήγηση πολεοδομικής άδειας σε αστική περιοχή.

Η παράλειψη του Τμήματος Πολεοδομίας να πάρει Δικαστικά μέτρα και να τερματίζει την παράνομη χρήση του υποστατικού, επέτρεψε στην Astrasol να συνεχίσει να παρανομεί εις βάρος της υγείας και ευημερίας των εναγόντων. Η επέμβαση στην απόλαυση της περιουσίας των εναγόντων με την δημιουργία θορύβου και δυσοσμίας καθώς και τα αυξημένα κρούσματα καρκίνων στην περιοχή θα αποφεύγονταν αν η Δημοκρατία δεν παρέβαινε τα καθήκοντα της όπως πηγάζουν από τον Νόμο.

Συνοψίζοντας όλα τα πιο πάνω, κρίνω ότι η Κυπριακή Δημοκρατία φέρει ευθύνη έναντι των εναγόντων για τις πιο κάτω παραλείψεις και παραβιάσεις των νομίμων καθηκόντων της:

1. Χορήγησε Πιστοποιητικό Διεργασίας και Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων στην Astrasol χωρίς να έχει εξασφαλιστεί πολεοδομική άδεια για παραγωγή σόλων υποδημάτων στα υποστατικά που η Astrasol λειτουργούσε ως εργοστάσιο. Αυτό, γνωρίζοντας ότι τέτοια άδεια δεν μπορούσε να παραχωρηθεί στα συγκεκριμένα υποστατικά που βρισκόταν σε μικτή βιοτεχνική – οικιστική περιοχή. Γνωρίζοντας επίσης ότι το διχλωρομεθάνιο που χρησιμοποιούσε η Astrasol και εξέπεμπε από το φουγάρο του εργοστασίου της, ήταν τοξικό υλικό δυνητικά καρκινογόνο και ενείχε κινδύνους για την υγεία των κατοίκων της περιοχής.

2. Μετά την χορήγηση του Πιστοποιητικού Εγγραφής Διεργασίας, δεν προέβη σε κανένα έλεγχο κατά πόσον η Astrasol τηρούσε τα όρια εκπομπής που είχαν καθοριστεί στο πιο πάνω πιστοποιητικό.

3. Μετά την έκδοση της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων και μετά τις καταγγελίες των κατοίκων της περιοχής, παρότι διαπιστώθηκε η συνεχής και μεγάλη υπέρβαση του ορίου εκπομπής διχλωρομεθανίου από το φουγάρο του εργοστασίου, παρέλειψε να ανακαλέσει την εν λόγω άδεια.

4. Δεν λήφθηκε από το Τμήμα Πολεοδομίας, κανένα δικαστικό μέτρο εναντίον της Astrasol για την παράνομη μαζική κατασκευή σόλων υποδημάτων χωρίς να εξασφαλιστεί πολεοδομική άδεια για αυτό τον σκοπό.

Οι πιο πάνω παραλείψεις και παραβάσεις των νομίμων καθηκόντων των αρχών της Δημοκρατίας, επέτρεψαν στην Astrasol να συνεχίσει να παρανομεί εις βάρος της υγείας και της απόλαυσης της περιουσίας των εναγόντων.

Η ευθύνη τoυ εναγομένου 7

Οι ενάγοντες καταλογίζουν στον Δήμο Λατσιών, παράβαση των θέσμιων καθηκόντων του στον έλεγχο του εργοστασίου της Astrasol και παράλειψη του να προβεί σε όλα τα αναγκαία μέτρα για κλείσιμο του εργοστασίου. Συγκεκριμένα, αναφέρουν ότι ο Δήμος Λατσιών αντί να κινηθεί εναντίον των υπευθύνων του εργοστασίου για την αλλαγή της χρήσης του, περιορίστηκε στην άσκηση ποινικής δίωξης εναντίον της ιδιοκτήτριας εταιρείας του εργοστασίου Liasis Shoelasts, απλώς για κατοχή και χρήση του υποστατικού, χωρίς πιστοποιητικό τελικής έγκρισης. Κατά τους ενάγοντες, ο Δήμος Λατσιών καθ’ όλη την διάρκεια της εν λόγω παράνομης χρήσης δεν πήρε οποιοδήποτε μέτρο για τον τερματισμό της παράνομης λειτουργίας του εργοστασίου.

Στο άρθρο 84 του Περί Δήμων Νόμου 111/85, καθορίζονται εξαντλητικά τα καθήκοντα των Δημοτικών Συμβουλίων. Μεταξύ άλλων, αναφέρεται ότι οι Δήμοι θα φροντίζουν για την εφαρμογή των διατάξεων του Περί Πολεοδομίας και Χωροταξίας Νόμου και θα ενεργούν ως πολεοδομική αρχή διά τους σκοπούς του ιδίου Νόμου. Επιπλέον ο Δήμος θα προνοεί, ελέγχει και μεριμνά για την δημοσία υγεία. Στην πρόσφατη υπόθεση Δήμος Πάφου ν. C&N Kyriakou Ltd Πολ. Έφεση 228/2009 ημερ. 23.3.2017, έχει νομολογηθεί ότι δίδεται δικαίωμα σε πρόσωπο που ισχυρίζεται ότι υπέστη ζημιά ή βλάβη από την παράβαση των πιο πάνω νομικών υποχρεώσεων του Δήμου, να ζητήσει αποζημιώσεις στην βάση του αστικού αδικήματος της παράβασης θέσμιου καθήκοντος. Λέχθηκε όμως ταυτόχρονα ότι η ευθύνη του Δήμου δεν επιβάλλεται προς όφελος συγκεκριμένης τάξης υπέρ της οποίας δημιουργείται αγώγιμο δικαίωμα. Ως εκ τούτου, η υποχρέωση του Δήμου να πληρώσει αποζημιώσεις σε συνάρτηση με τις υποχρεώσεις της πιο πάνω νομοθετικής διάταξης, εγείρεται μόνο σε περίπτωση κατά την οποία θα αποδειχτεί ότι κάποιο πρόσωπο υπέστη ζημιά, συνεπεία αμέλειας του Δήμου κατά την εκτέλεση των εν λόγω καθηκόντων του, ή λόγω παράλειψης εκτέλεσης τους.

Στην παρούσα περίπτωση, οι ενάγοντες ισχυρίζονται ότι υπέστησαν ζημιά λόγω της παράλειψης του Δήμου Λατσιών να προχωρήσει σε δικαστικά μέτρα για τερματισμό της λειτουργίας του εργοστασίου. Ο Δήμος Λατσιών αντιτείνει ότι προέβη σε όλα τις αναγκαίες ενέργειες για κλείσιμο του εργοστασίου από την στιγμή που έγινε καταγγελία από τους κατοίκους της περιοχής για την παράνομη αλλαγή χρήσης και την επικινδυνότητα των εκπομπών διχλωρομεθανίου. Έμφαση δόθηκε στην ποινική υπόθεση που καταχωρήθηκε από τον Δήμο Λατσιών, εναντίον της ιδιοκτήτριας του υποστατικού Liasis Shoelasts, στην οποία εκδόθηκε δικαστικό διάταγμα κατεδάφισης του εργοστασίου. Αναφορά έγινε και σε σωρεία επιστολών του Δήμου Λατσιών προς το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας αλλά και στην ανάθεση στον Μ.Υ.5 Φεσά, εντολής όπως διενεργήσει έρευνα για τα παράπονα των κατοίκων εναντίον του εργοστασίου της Astrasol.

Προκύπτει από την ακροαματική διαδικασία ότι το κύριο παράπονο των εναγόντων αναφορικά με τον Δήμο Λατσιών, σχετίζεται με την παράλειψη του να ανακαλέσει την άδεια λειτουργίας του εργοστασίου. Ήταν η θέση τους ότι η ποινική δίωξη της ιδιοκτήτριας Liasis Shoelasts δεν επίλυσε δραστικά το πρόβλημα αφού το εργοστάσιο εξακολουθούσε να λειτουργεί παρά το διάταγμα κατεδάφισης. Η άποψη του τότε Δημάρχου Μ.Υ.6 Κυπριανού επί του προκειμένου, είναι ότι το διάταγμα κατεδάφισης ήταν πιο δραστική θεραπεία αφού θα οδηγούσε χωρίς άλλο στο κλείσιμο του εργοστασίου. Αναφορά έγινε από τον Μ.Υ.6 Κυπριανού και στην καταχώρηση ποινικής υπόθεσης εναντίον της Astrasol και των διευθυντών της για παρακοή του πιο πάνω διατάγματος κατεδάφισης, η οποία όμως απορρίφθηκε από το Δικαστήριο.

Δεν συμφωνώ με την θέση ότι η επιδίωξη του Δήμου για κατεδάφιση του εργοστασίου λόγω παράνομης αλλαγής χρήσης, υπολειπόταν σε δραστικότητα από την επιδίωξη αναστολής της λειτουργίας του. Εξ’ άλλου όπως πολύ σωστά επισημάνθηκε από τον Μ.Υ.6 Κυπριανού, η Astrasol θα μπορούσε να παρακούσει σε οποιοδήποτε δικαστικό διάταγμα αναστολής των εργασιών της όπως παράκουσε και στο διάταγμα κατεδάφισης του εργοστασίου.

Δεν συμφωνώ επίσης με την θέση των εναγόντων ότι οι ενέργειες και η όλη συμπεριφορά του Δήμου Λατσιών σε σχέση με το εργοστάσιο της Astrasol, συνιστά παράβαση των θέσμιων καθηκόντων του. Αρχικά θα πρέπει να λεχθεί ότι ο Δήμος Λατσιών δεν είχε την ευθύνη για την έκδοση του Πιστοποιητικού Διεργασίας και της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. Η ευθύνη για την έκδοση των εν λόγω αδειών, ανήκε στην αποκλειστική αρμοδιότητα του Υπουργού Εργασίας και η άποψη του Δήμου ήταν απλά συμβουλευτική στα πλαίσια συμμετοχής στην Τεχνική Επιτροπή Περιβάλλοντος, στην οποία συμμετείχαν επίσης και πολλές άλλες δημόσιες υπηρεσίες. Πλην όμως, η εν λόγω επιτροπή, έχει μόνον εισηγητικό χαρακτήρα προς τον Υπουργό Εργασίας, ο οποίος έχει και την τελική ευθύνη για την έκδοση ή όχι της άδειας.

Επιπλέον, από την μαρτυρία προκύπτει ότι ο Δήμος Λατσιών προέβη σε άμεσες ενέργειες αντιμετώπισης του προβλήματος, μόλις πληροφορήθηκε για τις καταγγελίες των κατοίκων της περιοχής για την επικινδυνότητα των εκπομπών διχλωρομεθανίου από το εργοστάσιο της Astrasol. Αναφέρω ενδεικτικά ότι μόλις λήφθηκε η έγγραφη καταγγελία κατοίκων της περιοχής ημ. 25.10.2004 για την αλλαγή χρήσης του εργοστασίου και τα αυξημένα κρούσματα καρκίνου (τεκμ. 36), ο Δημοτικός Γραμματέας του Δήμου Λατσιών απέστειλε στις 6.12.2004 επιστολή στο Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας με την οποία πληροφορούσε για τα πιο πάνω παράπονα (παράρτημα 1 του τεκμ.122). Αναφέρεται επίσης ότι σύμφωνα με πληροφορίες, το εργοστάσιο της Astrasol που εφάπτεται κατοικιών, άρχισε να κατασκευάζει σόλες παπουτσιών.

Ζητήθηκε όπως γίνει σχετικός έλεγχος από το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, προκειμένου να διαπιστωθεί αν οι εργασίες που εκτελούνται προκαλούν προβλήματα υγείας και οχληρίας στους κατοίκους. Η παράκληση του Δημοτικού Γραμματέα, ήταν όπως το θέμα θεωρηθεί ως επείγον λόγω των αντιδράσεων των κατοίκων της περιοχής. Ήταν μόνο κατόπιν της πιο πάνω προτροπής του Δήμου Λατσιών που το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας προέβη σε μετρήσεις στο φουγάρο του εργοστασίου, κάτι που δεν θεωρούσε αναγκαίο μέχρι τότε. Μετρήσεις που κατέδειξαν σημαντικές υπερβάσεις των τεθέντων ορίων και που οδήγησαν το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας να ζητήσει την λήψη ποινικών μέτρων εναντίον της Astrasol. Στα πλαίσια αυτά, εξασφαλίστηκε στις 26.5.2009 προσωρινό διάταγμα από το Δικαστήριο με το οποίο απαγορευόταν η εκπομπή διχλωρομεθανίου από το επίδικο εργοστάσιο, πέραν του επιτρεπόμενου ορίου.

Επιπλέον, η μαρτυρία κατέδειξε ότι μετά από οχλήσεις του Δήμου Λατσιών, το Τμήμα Πολεοδομίας επέδωσε στην Astrasol στις 12.10.2006 ειδοποίηση επιβολής λόγω του δεν εξασφαλίστηκε πολεοδομική άδεια για την μαζική παραγωγή σόλων για υποδήματα. Με την πιο πάνω ειδοποίηση, η πολεοδομική αρχή κάλεσε την Astrasol όπως μέσα σε δύο μήνες, τερματίσει την αυθαίρετη αλλαγή της χρήσης του εργοστασίου και υποβάλει αίτηση με σχέδια για να μελετηθεί το ενδεχόμενο χορήγησης πολεοδομικής άδειας

Περαιτέρω, ο Δήμος Λατσιών, ανέθεσε στον Μ.Υ.5 Φεσά, να προβεί σε μελέτη για τις επιπτώσεις στο περιβάλλον της περιοχής από το εργοστάσιο. Μετά την σύνταξη της πιο πάνω μελέτης, ο Δήμος Λατσιών καταχώρησε τον Δεκέμβριο του 2006, δύο ποινικές υποθέσεις εναντίον της Astrasol και των διευθυντών της, με αρ. 29565/2006 και 29566/2006 για την χρήση του επίδικου υποστατικού χωρίς πιστοποιητικό έγκρισης. Στην ποινική υπόθεση αρ. 29566/2006, η εταιρεία καταδικάστηκε σε πρόστιμο £270,00. Εκδόθηκε επίσης διάταγμα κατεδάφισης του εργοστασίου εκτός αν εντός δύο μηνών, εξασφαλιζόταν πιστοποιητικό έγκρισης.

Η Astrasol δεν συμμορφώθηκε με την ειδοποίηση επιβολής της Πολεοδομικής Αρχής ημ. 12.10.2006 και με το διάταγμα του Δικαστηρίου και συνέχισε την παράνομη λειτουργία του υπό κρίση εργοστασίου. Ως αποτέλεσμα, καταχωρήθηκε από τον Δήμο Λατσιών αίτηση παρακοής του δικαστικού διατάγματος ή οποία όμως απορρίφθηκε από το Δικαστήριο επειδή δεν είχε προηγηθεί προσωπική επίδοση του στους διευθυντές της Astrasol. Ακολούθως, ο Δήμος Λατσιών με επιστολή ημ. 18.2.2009, είχε ζητήσει από την Υπουργό Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, την ανάκληση της εκδοθείσας Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων επειδή με βάση τις προαναφερθείσες μετρήσεις, οι όροι της παραβιάζονταν. Στις 15.5.2009, η Επιτροπή ανταποκρινόμενη στο αίτημα του Δήμου Λατσιών, αποφάσισε ομόφωνα να εισηγηθεί στην Υπουργό Εργασίας, την άμεση ανάκληση της άδειας. Η άδεια όμως δεν ανακλήθηκε από την Υπουργό. Στο μεταξύ, ο Έφορος Εταιρειών ανέλαβε κατοχή του εργοστασίου με αποτέλεσμα το κλείσιμο του.

Η επιλογή του Δήμου Λατσιών να αναλάβει την κατοχή του εργοστασίου ο Έφορος Εταιρειών, κρίνεται εκ του αποτελέσματος ως επιτυχής αφού οδήγησε στο τελικό κλείσιμο του εργοστασίου, κάτι που ήταν και ο σκοπός των κατοίκων της περιοχής. Δεν ευσταθεί η θέση ότι η επιλογή αυτή αποσκοπούσε στο να δώσει την δυνατότητα στην Astrasol να επαναδραστηριοποιηθεί. Αυτό γιατί ο Δήμος Λατσιών αντέδρασε έντονα στις αιτήσεις της Astrasol, η οποία ζήτησε στην συνέχεια, την αλλαγή της πολεοδομικής άδειας και την ανανέωση της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων. O Δήμος Λατσιών, υπέβαλε έντονη ένσταση στην χορήγηση των αιτούμενων νέων αδειών (τεκμ. 126 & 127). Λέχθηκε συγκεκριμένα ότι η θέση του Δήμου ήταν ότι δεν πρέπει να επαναλειτουργήσει το εργοστάσιο στην συγκεκριμένη περιοχή όπου εντοπίστηκαν κρούσματα καρκίνου και ότι το κράτος δεν πρέπει να επιβραβεύσει μια εταιρεία που αποδεδειγμένα παρανομούσε για πολλά χρόνια. Η απόρριψη των πιο πάνω αιτήσεων της Astrasol από την Υπουργό Εργασίας και το Τμήμα Πολεοδομίας, οφείλεται και στις πιο πάνω αντιδράσεις του Δήμου Λατσιών.

Έχοντας υπόψη τα πιο πάνω, κρίνω ότι δεν προκύπτει οιαδήποτε αμέλεια ή παράβαση των νομίμων καθηκόντων του Δήμου Λατσιών. Κρίνω αντιθέτως ότι ο Δήμος Λατσιών προέβη σε όλες τις αναγκαίες ενέργειες στα πλαίσια του Νόμου για να τερματίσει την παράνομη λειτουργία του εργοστασίου της Astrasol.

Τελική κατάληξη

Συνοψίζοντας όλα τα πιο πάνω, κρίνω ότι οι ενάγοντες έχουν στον απαιτούμενο βαθμό αποδείξει τα πιο κάτω:

1. Οι εναγόμενοι 3 και 4 με την λειτουργία του εργοστασίου Astrasol, έχουν διαπράξει το αστικό αδίκημα της ιδιωτικής οχληρίας εναντίον όλων των εναγόντων που ήταν κάτοικοι της περιοχής γύρω από το εργοστάσιο πλην του ενάγοντα στην αγωγή 9226/10 Κυριάκου Μιχαήλ που εργαζόταν στο εργοστάσιο της Astrasol.

2. Σε όλες τις πιο πάνω περιπτώσεις, η οχληρία συνίστατο στην συστηματική εκπομπή από το εν λόγω εργοστάσιο, θορύβου μεγάλης έντασης και ενοχλητικής δυσοσμίας για πάρα πολλές ώρες της ημέρας και της νύχτας. Ο θόρυβος και οι οσμές ήταν τέτοιας έντασης, σε βαθμό που συνιστούσαν μη εύλογη επέμβαση στην χρήση και απόλαυση της ακίνητης περιουσίας των εναγόντων.

3. Επιπλέον, η από το 1976 έως το 2009 συστηματική εκπομπή του τοξικού αερίου «Διχλωρομεθάνιο R40» που είναι δυνητικά καρκινογόνο, δημιούργησε σύμπλεγμα καρκίνου στην επίδικη περιοχή. Τα κρούσματα καρκίνου που εμφανίστηκαν στις περιπτώσεις των αγωγών 4567/10, 9226/2010, 4730/2010,

4568/2010, 5904/2010, 4600/2010, 4729/2010, 4569/10, 4689/10, 4601/10, 4639/10, 4688/10, 9550/10 και 1860/11, οφείλονται στο σύμπλεγμα καρκίνου που δημιούργησε το εργοστάσιο της Astrasol λόγω των πιο πάνω συστηματικών εκπομπών διχλωρομεθανίου από το 1976 μέχρι το 2009. Για τις υπόλοιπες αγωγές, η ευθύνη των εναγομένων 3 & 4, συνίσταται σε ιδιωτική οχληρία με την κατ’ εξακολούθηση εκπομπή μεγάλων σε ένταση θορύβων και ενοχλητικής δυσοσμίας από το εργοστάσιο της Astrasol.

4. Οι εναγόμενοι 3 & 4 απέτυχαν να παράσχουν ασφαλές σύστημα και χώρο εργασίας στον ενάγοντα στην αγωγή 9226/10 Κυριάκο Μιχαήλ που εργαζόταν στο εργοστάσιο της Astrasol. Η καθημερινή και χρόνια επαφή του με το δυνητικά καρκινογόνο υλικό «Διχλωρομεθάνιο R40» με το οποίο καθάριζε τις μηχανές του εργοστασίου και η άρνηση των εναγομένων 3 & 4 να του προσφέρουν ειδικές στολές, μάσκες και γάντια παρά τις διαμαρτυρίες του, είχαν ως αποτέλεσμα να ασθενήσει με καρκίνο τύπου Hodgkin’s.

5. Ο εναγόμενος 6 ευθύνεται έναντι όλων των εναγόντων για παράβαση των θέσμιων καθηκόντων της Δημοκρατίας όπως αυτά πηγάζουν από τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης Νόμο 70/91 και τον Περί Ελέγχου της Ρύπανσης της Ατμόσφαιρας Νόμο 187(I)/2002. Συγκεκριμένα, παραχωρήθηκε από τον Υπουργό Εργασίας στο εργοστάσιο της Astrasol, «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» και «Άδεια Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων» χωρίς να έχει εξασφαλιστεί προηγουμένως σχετική πολεοδομική άδεια και ενώ ο Υπουργός εργασίας γνώριζε ή όφειλε να γνωρίζει ότι η εξασφάλιση τέτοιας άδειας δεν ήταν νομικά εφικτή στην εν λόγω αστική περιοχή.

Επιπλέον, το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας, από την 1η Ιουλίου 1999 που εκδόθηκε «Πιστοποιητικό Εγγραφής Διεργασίας» μέχρι και την λήξη του στις 30 Ιουνίου 2004, παρέλειψε να προβεί σε οποιανδήποτε μέτρηση εκπομπής των αερίων αποβλήτων του εργοστασίου της Astrasol, παρά την νομική του υποχρέωση να ελέγχει την ρύπανση της ατμόσφαιρας.

Όταν δε μετά την έκδοση της Άδειας Εκπομπής Αερίων Αποβλήτων, διαφάνηκε από μετρήσεις στο φουγάρο σοβαρή υπέρβαση των ορίων του διχλωρομεθανίου, το Υπουργείο Εργασίας παρέλειψε να λάβει οιονδήποτε μέτρο για να τερματιστεί η παράνομη λειτουργία του εργοστασίου. Περαιτέρω το Τμήμα Πολεοδομίας παρότι γνώριζε ότι το εργοστάσιο της Astrasol δεν είχε εξασφαλίσει πολεοδομική άδεια για την μαζική παραγωγή σόλων υποδημάτων, εντούτοις δεν πήρε οποιοδήποτε δικαστικό μέτρο για να τερματίσει αυτή την παρανομία.

Γνώριζε επίσης ότι το διχλωρομεθάνιο που χρησιμοποιούσε η Astrasol, είναι δυνητικά καρκινογόνο υλικό και ότι η κατασκευή σόλων για την οποία χρησιμοποιείται διχλωρομεθάνιο δεν καλύπτεται με άδεια ούτε είναι εφικτή η χορήγηση πολεοδομικής άδειας.

6. Οι εναγόμενοι 3, 4 & 6, ευθύνονται έναντι των εναγόντων για οιανδήποτε ζημιά έχουν υποστεί λόγω της πιο πάνω συμπεριφοράς

και της αντίστοιχης διάπραξης των αστικών αδικημάτων της ιδιωτικής οχληρίας, παράβασης ευθύνης εργοδότη και παράβασης θέσμιου καθήκοντος όπως πιο πάνω αναλυτικά αναφέρεται.

7. Για τους εναγομένους 1, 2, 5 & 7 δεν έχει αποδειχθεί στον απαιτούμενο βαθμό οιαδήποτε ευθύνη έναντι των εναγόντων.

Υπενθυμίζεται ότι η συνεκδίκαση των υπό κρίση αγωγών διατάχθηκε μόνο για το θέμα της ευθύνης. Ως εκ τούτου και ενόψει της απόδειξης ευθύνης των εναγομένων 3, 4 & 6, οι αγωγές θα πρέπει να αποσυνδεθούν για να εκδικαστεί και αποφασιστεί, το ύψος των αποζημιώσεων από τον φυσικό Δικαστή της κάθε αγωγής ξεχωριστά (βλ. Αντωνιάδης ν. Οικονομίδης (1977) 1 JSC 103). Εκδίδεται ως εκ τούτου διάταγμα αποσύνδεσης των αγωγών προκειμένου να εκδικαστεί ξεχωριστά σε κάθε αγωγή, το ύψος των αποζημιώσεων που οι ενάγοντες δικαιούνται από τους εναγομένους 3, 4 & 6 λόγω της διάπραξης των πιο πάνω αστικών αδικημάτων.

Αντιθέτως, οι αγωγές εναντίον των εναγομένων 1, 2, 5 & 7 απορρίπτονται για τους λόγους που εξήγησα πιο πάνω.

Οι εναγόμενοι 3, 4 & 6 να επιβαρυνθούν αλληλέγγυα ή κεχωρισμένα με τα έξοδα της παρούσας διαδικασίας, τα οποία επιδικάζονται υπέρ των εναγόντων στην παρούσα δεσπόζουσα αγωγή. Όμως οι ενάγοντες στην παρούσα διαδικασία να επιβαρυνθούν με τα έξοδα των εναγομένων 1, 2, 5 & 7 για τους οποίους δεν αποδείχθηκε καμία ευθύνη. Για τους εναγομένους 1 & 2 να επιδικαστεί ένα σετ εξόδων αφού εκπροσωπήθηκαν από τον ίδιο δικηγόρο.

Όλα τα πιο πάνω έξοδα να υπολογιστούν από τον πρωτοκολλητή και να εγκριθούν από το Δικαστήριο.

…………………………………

Αλέξανδρος Α. Παναγιώτου

Π.Ε.Δ

cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο