Αρ. Αγωγής: 2395/09 · Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας-Κερύνειας

ΑΝΑΦΟΡΕΣ:

Κυπριακή νομολογία στην οποία κάνει αναφορά η απόφαση αυτή:

"TSIOPANIS AVRAAM" ν. AVRAAM (1978) 1 CLR 27

"VASSILIKO CEMENT WORKS STAVROU" ν. STAVROU (1978) 1 CLR 389

EVANGELOU & ANOTHER ν. AMBIZAS AND ANOTHER (1982) 1 CLR 41

M'TY N'SIA ν. KYTHREOTIS (1983) 1 CLR 154

MANTHOPOULOS PLASTICS ν. HADJILOSIF (1983) 1 CLR 291

Βλάσιος ν. Αντωνίου (1990) 1 ΑΑΔ 815

Θεοσκέπαστη Φάρμ ν. Δημοκρατίας (1990) 1 ΑΑΔ 984

Μαυρίδης ν. Dharaghji κ.α. (1990) 1 ΑΑΔ 1013

Φοινικαρίδης & άλλη ν. Γεωργίου & άλλων (1991) 1 ΑΑΔ 475

Fysco ν. Γεωργίου (1991) 1 ΑΑΔ 1014

Ιωαννίδης ν. Χαραλάμπους και άλλου (1992) 1 ΑΑΔ 558

Star Fiberglass Ltd ν. Elneda Trading Ltd (1992) 1 ΑΑΔ 875

Bauer Ludwig ν. Διογένης Hροδότου και Yιοί Λίμιτεδ (1994) 1 ΑΑΔ 325

Λάππας ν. Παφίτη κ.ά. (1995) 1 ΑΑΔ 832

Λάρκου κ.ά. ν. Παναγή (1996) 1 ΑΑΔ 80

Zαβρού Tάκης ν. Aνδρέα Xαραλάμπους (1996) 1 ΑΑΔ 447

Eυαγγέλου Mιχαλάκης ν. Nαυτιλιακής Eταιρείας Aμαθούς Λτδ. και Άλλων (1997) 1 ΑΑΔ 187

Eπίσημος Παραλήπτης, ως Trustee της περιουσίας του Kύπρου Kυπριανού, Πτωχεύσαντα, και Άλλοι ν. Γεώργιου Eφρέμ Δημητρίου και Άλλης (1997) 1 ΑΑΔ 336

Xριστοδούλου Iωάννης ν. Mιχάλη Mπίλλη (1998) 1 ΑΑΔ 164

Zαμπάς Kώστας ν. A & G Tsiarkezos Constructions Limited κ.ά. (1998) 1 ΑΑΔ 820

Kouris Dam Joint Venture κ.ά. ν. Kυριάκου Γ. Πεττή (1998) 1 ΑΑΔ 856

Nικολάου Aνδρέας ν. Aνδρέα Mιχαήλ (1999) 1 ΑΑΔ 1866

Λουκάς Στυλιανού ν. Παναγιώτα Αργυρού Μάτση (2000) 1 ΑΑΔ 1288

Θεοφάνη Γ. Καζάκου ν. Δωρέττας Αβρααμίδου κ.α. (2000) 1 ΑΑΔ 1626

Kυριάκου Διονύσης ν. Caramondani Bros Ltd (2001) 1 ΑΑΔ 219

Σπύρου Νικηφόρος (ανήλικος) διά των γονέων και φυσικών κηδεμόνων του Αγάπιου Σπύρου και Παναγιώτας Σπύρου και Άλλοι ν. Παντελίτσας Ανδρέου-Λανίτου και Άλλων (2001) 1 ΑΑΔ 1538

Κυριάκου Χλόη ν. Άννας Γρίβα (2002) 1 ΑΑΔ 825

Αρχή Ηλεκτρισμού Κύπρου και Άλλοι ν. Rawnsello Trading Company Ltd (2003) 1 ΑΑΔ 1570

Ζαχαρία Δημητράκης και Άλλοι ν. Παναγιώτας Καραολή (2004) 1 ΑΑΔ 72

Panayides Α. Contracting Ltd ν. Νίκου Σταύρου Χαραλάμπους (2004) 1 ΑΑΔ 416

Κούτζιη Χαρίκλεια, υπό την ιδιότητά της ως διαχειρίστρια της περιουσίας και/ή ως εκτελεστής της Διαθήκης και/ή ως προσωπικός αντιπρόσωπος του αποβιώσαντα Παράσχου (άλλως Παρασκευά) Κούτζιη και Άλλη ν. Ιωάννη Κωνσταντίνου και Άλλων (2010) 1 ΑΑΔ 908

Θεσμοί Πολιτικής Δικονομίας στους οποίους κάνει αναφορά η απόφαση αυτή:

Θεσμοί Πολιτικής Δικονομίας Δ.10

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΠΟΦΑΣΗΣ:

ECLI:CY:EDLEF:2017:A318

ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ

ΕΝΩΠΙΟΝ: Αλ. Παναγιώτου, Π.Ε.Δ.

Αρ. Αγωγής: 2395/09

Μεταξύ:

Σαφιάτ Γκουνσζοκοβα και Ηλέκτρα Καλτσίδου, ως διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντος Omari Eminov τέως από την Λάρνακα.

Ενάγουσες

και

1. Παναγιώτης Π. Αναστάση Λτδ, εκ Λάρνακος

2. Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας, για τον Υπουργό Παιδείας και Πολιτισμού, εκ Λευκωσίας

3. Θέμος Δημητρίου, εκ Λευκωσίας

4. Σχολική Εφορία Αγλαντζιάς, εξ’ Αγλαντζιάς

Εναγομένων

Και όπως τροποποιήθηκε δυνάμει διαταγής του Δικαστηρίου ημ. 9.2.2010

Μεταξύ:

Σαφιάτ Γκουνσζόκοβα και Afina Samugranova, ως διαχειρίστριες της

περιουσίας του αποβιώσαντος Omari Eminov τέως από την Λάρνακα.

Ενάγουσες

και

1. Παναγιώτης Π. Αναστάση Λτδ, εκ Λάρνακος

2. Γενικός Εισαγγελέας της Δημοκρατίας, για τον Υπουργό Παιδείας και Πολιτισμού, εκ Λευκωσίας

3. Θέμος Δημητρίου, εκ Λευκωσίας

4. Σχολική Εφορία Αγλαντζιάς, εξ’ Αγλαντζιάς

Εναγομένων

Ημερομηνία: 10 Νοεμβρίου 2017

Για ενάγοντα – καθ’ ου η αίτηση: κος Αριστοφάνης Γεωργίου με Α. Μυλωνά

Για εναγόμενο 1: κα Στέλλα Ερωτοκρίτου

Για εναγόμενο 2: κα Δήμητρα Παπαστεφάνου Για εναγόμενο 3: κος Χάρης Αρτέμης

ΑΠΟΦΑΣΗ

Η απαίτηση των εναγουσών αφορά αποζημιώσεις για τον θάνατο του αποβιώσαντος Omari Eminov τέως από την Λάρνακα που επεσυνέβη ως αποτέλεσμα εργατικού ατυχήματος σε εργοτάξιο κατά την διάρκεια εργασιών στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Επιδίωξη του έργου, ήταν η σταθεροποίηση του εδάφους και η αντιμετώπιση προβλημάτων που δημιουργούνταν σε κτήρια του Γυμνασίου ως αποτέλεσμα της συμπεριφοράς του υπεδάφους της περιοχής. Οι εν λόγω εργασίες περιλάμβαναν μεταξύ άλλων την διάνοιξη εκσκαφών και την εγκατάσταση σε αυτές διαφραγματικού τοίχου ώστε να αντιμετωπιστούν προβλήματα μετακίνησης του εδάφους λόγω συσσώρευσης υγρασίας στο αργιλώδες υπέδαφος, η οποία με την σειρά της ενδέχετο να δημιουργήσει προβλήματα στην στατικότατα των κτηρίων του σχολείου.

Οι δύο ενάγουσες είναι οι διαχειρίστριες της περιουσίας του ως άνω αποβιώσαντος, ο οποίος καταγόταν από την Γεωργία και κατά τους επίδικους χρόνους, εργαζόταν στην υπηρεσία της εναγομένης 1 ως οικοδόμος. Το ατύχημα επεσυνέβη όταν ο αποβιώσας μαζί με ακόμα ένα άτομο που ήταν εκ των ιδιοκτητών και διευθυντών της εταιρείας, εισήλθαν στον πυθμένα εκσκαφής που ανοίχθηκε για τους σκοπούς των πιο πάνω εργασιών, προκειμένου να καθαρίσουν τον χώρο από τα χώματα που συσσωρεύθηκαν εκεί. Δυστυχώς όμως ενώ εκτελούσαν την πιο πάνω εργασία, η εκσκαφή κατέρρευσε καταπλακώνοντας τους με χώμα με αποτέλεσμα να επέλθει ο θάνατος τους.

Εντολέας του έργου, ήταν η εναγομένη 2 Κυπριακή Δημοκρατία μέσω του Υπουργείου Παιδείας ενώ η εναγομένη 4 Σχολική Εφορία, ενάγεται ως ιδιοκτήτης και κάτοχος του ακινήτου, στο οποίο επεσυνέβη το ατύχημα.

Εργολάβος του έργου ήταν η εναγομένη 1 εταιρεία ενώ ο εναγόμενος 3 με την ιδιότητα του επιβλέποντος μηχανικού, ανέλαβε την ετοιμασία επιστημονικής μελέτης για το έργο καθώς και την επίβλεψη της εκτέλεσης των εργασιών. Πριν την ολοκλήρωση της ακροαματικής διαδικασίας, η αγωγή αποσύρθηκε εναντίον της εναγομένης 4. Έτσι απέμεινε για εκδίκαση απαίτηση εναντίον των εναγομένων 1, 2 & 3.

Της ολοκλήρωσης των δικογράφων, ακολούθησε τροποποίηση του κλητηρίου αλλά και της υπεράσπισης της εναγομένης 2 Κυπριακής Δημοκρατίας. Επιδόθηκαν επίσης ειδοποιήσεις συνεναγομένων και έγινε ανταλλαγή δικογράφων μεταξύ των εναγομένων 1 & 2 δυνάμει των Κανονισμών Πολιτικής Δικονομίας. Μετά από διάταγμα τροποποίησης της υπεράσπισης του εναγομένου 3, έγινε ανταλλαγή δικογράφων και μεταξύ των εναγομένων 1 & 3.

Στην έκθεση απαίτησης, παρατίθενται λεπτομέρειες αμέλειας των εναγομένων. Για την εναγομένη 1, αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι δεν παρείχε ασφαλές σύστημα εργασίας στον αποβιώσαντα, εκθέτοντας τον σε κίνδυνο. Συγκεκριμένα, διατάχθηκε να εργαστεί μέσα στην εκσκαφή χωρίς να αντιστηριχθεί το πρανές και χωρίς να τοποθετηθούν σκαλωσιές και άλλα μέσα για εκτέλεση της εργασίας με ασφάλεια.

Για τους υπόλοιπους εναγομένους 2 & 3, αναφέρεται στην έκθεση απαίτησης ότι παρέλειψαν να σχεδιάσουν και συντονίσουν με ασφαλή τρόπο το έργο. Συγκεκριμένα, παρέλειψαν να εκπονήσουν τις κατάλληλες μελέτες για διεξαγωγή του έργου και να εφοδιάσουν τον εργολάβο με την μελέτη του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης. Επιπλέον, επέτρεψαν την έναρξη των εργασιών χωρίς να δώσουν γραπτώς τις ενδεικνυόμενες ενέργειες σε περίπτωση κινδύνου αφού γνώριζαν την αστάθεια του εδάφους. Τέλος δεν προέβησαν σε εκτίμηση των κινδύνων εκτέλεσης του έργου και παρέλειψαν να προβούν σε ορθή διαχείριση του συμβολαίου εργολαβίας.

Η εναγομένη 1 στην υπεράσπιση της, εγείρει προδικαστική ένσταση κατάχρησης της διαδικασίας λόγω καταχώρησης της αγωγής 2152/08 στο Ε.Δ. Λάρνακας που αφορά τα ίδια επίδικα θέματα. Στην συνέχεια, αρνείται τις λεπτομέρειες αμελείας που της καταλογίζουν οι ενάγουσες. Ισχυρίζεται ότι οι εναγόμενοι 2, 3 & 4, ήταν κάτοχοι του υποστατικού και ασκούσαν τον έλεγχο των εργασιών, εκδίδοντας σχετικές εντολές προς την ίδια που ήταν ο εργολάβος του έργου.

Ισχυρίζεται περαιτέρω ότι ο εναγόμενος 3 ήταν ιδιώτης – μελετητής του έργου και ο επιβλέπον μηχανικός. Κατόπιν συμφωνίας με την εναγομένη 2 Κυπριακή Δημοκρατία, ανέλαβε επ’ αμοιβή την επιστημονική μελέτη για το έργο περιλαμβανομένων στατικών και άλλων μελετών, τον συντονισμό και την επίβλεψη της εκτέλεσης των εργασιών και την διαχείριση του συμβολαίου μεταξύ των εναγομένων 1 και 2, αλλά και του συστήματος ασφάλειας και υγείας του εργοταξίου. Ήταν η θέση της εναγόμενης 1 ότι τα πιο πάνω αναφερόμενα καθήκοντα, ο εναγόμενος 3 ανέλαβε να τα διεκπεραιώσει κατ’ εντολή και δια λογαριασμό της εναγομένης 2 Κυπριακής Δημοκρατίας για τις πράξεις και παραλήψεις του οποίου, η Κυπριακή Δημοκρατία ευθύνεται εκ προστήσεως. Η εναγομένη 1, ισχυρίζεται ως εκ τούτου ότι παρότι οι δύο αποβιώσαντες ήταν στην υπηρεσία της, εντούτοις εκτελούσαν εντολές από τους εναγόμενους 2 και 3, οι οποίοι φέρουν και την αποκλειστική ευθύνη για το θάνατό τους.

Στα πλαίσια της κατ’ ισχυρισμό αμέλειας των εναγομένων 2 και 3, η εναγόμενη 1 ισχυρίζεται με την υπεράσπιση της ότι αυτοί παρέλειψαν να την πληροφορήσουν και να την εφοδιάσουν με γεωτεχνική μελέτη που εκπονήθηκε από το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης. Από τη στιγμή δε που γνώριζαν ότι στην εν λόγω γεωτεχνική μελέτη αναφέρεται ότι το έδαφος εμπεριείχε ανόργανη άργιλο, όφειλαν να πληροφορήσουν σχετικά την εναγομένη 1 για τις επιπτώσεις της σύνθεσης του εδάφους και ειδικά του γεγονότος ότι αυτό ήτο επιρρεπές σε κατολίσθηση. Λεπτομέρειες της κατ’ ισχυρισμό αμέλειας των εναγομένων 2 και 3, παρατίθενται αναλυτικά στην υπεράσπιση της εναγομένης 1.

Η εναγομένη 2 Κυπριακή Δημοκρατία με την υπεράσπιση της, προβάλλει την ίδια προδικαστική ένσταση λόγω της καταχώρισης της αγωγής 2152/08, στο Επαρχιακό Δικαστήριο Λάρνακος που αφορά τα ίδια επίδικα θέματα. Στη συνέχεια, αρνείται τις λεπτομέρειες αμέλειας που της καταλογίζουν οι ενάγουσες και η εναγόμενη 1. Ισχυρίζεται ότι δεν υπέχει οποιαδήποτε ευθύνη για τις πράξεις και παραλήψεις της εναγομένης 1 και των εργοδοτουμένων της. Με την κατακύρωση της προσφοράς για την εκτέλεση του έργου, η εναγομένη 1 κατέστη ανεξάρτητη εργολήπτρια και ως εκ τούτου η Κυπριακή Δημοκρατία δεν φέρει καμία ευθύνη για οποιοδήποτε αστικό αδίκημα επεσυνέβη κατά τη διάρκεια εκτέλεσης του έργου. Ακόμα και αν κριθεί ότι η Κυπριακή Δημοκρατία φέρει οποιαδήποτε ευθύνη, είναι η θέση της ότι δικαιούται σε πλήρη αποζημίωση και συνεισφορά από τους υπολοίπους εναγομένους.

Τους ίδιους ισχυρισμούς για ανεξάρτητο εργολήπτη και για απαίτηση για συνεισφορά, η Κυπριακή Δημοκρατία προβάλλει και σε σχέση με τον εναγόμενο 3. Ήταν η θέση της ότι η ευθύνη της Δημοκρατίας περιοριζόταν στο να επιλέξει και αναθέσει το έργο σε κατάλληλα εκπαιδευμένα και ικανά πρόσωπα και να μην είναι αμελής στην εκλογή του ανεξάρτητου εργολήπτη. Σε αυτή της την ευθύνη, η Κυπριακή Δημοκρατία σύμφωνα με την υπεράσπιση της, ανταποκρίθηκε πλήρως. Η εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία, πληρούσε τους όρους της προσφοράς και εν πάση περιπτώσει δεν υπήρχε κανένας λόγος για τον αποκλεισμό της. Το ίδιο ισχύει και για τον εναγόμενο 3.

Ο εναγόμενος 3 με την υπεράσπιση του, παραδέχεται ότι ήταν ο μελετητής και ο επιβλέπων μηχανικός του έργου. Αρνείται όμως ότι επέδειξε οιανδήποτε αμέλεια στην εκτέλεση των καθηκόντων του. Στην συνέχεια και μετά από τροποποίηση της υπεράσπισης του, ισχυρίζεται ότι οι εναγόμενοι 2 & 4 ήταν κάτοχοι και/ή ιδιοκτήτες του χώρου, έχοντας υπό την εποπτεία τους το ακίνητο και τα υποστατικά που βρίσκονταν σε αυτό. Σε περίπτωση δε που ο εναγόμενος 3 βρεθεί να υπέχει ευθύνης για το ατύχημα, οι εναγόμενοι 2 & 4 είναι εκ προστήσεως υπεύθυνοι για τις εν λόγω πράξεις ή παραλείψεις του αφού όφειλαν να ασκούν έλεγχο των καθηκόντων που του ανέθεσαν.

Επιπλέον, ο εναγόμενος 3 ισχυρίζεται στην τροποποιηθείσα υπεράσπιση του ότι σύμφωνα με το σύστημα εργασίας που καθιέρωσε δεν προνοείτο η κάθοδος σε εκσκαφή εκτός για την τοποθέτηση «βλήτρων» στον υπό κατασκευή μονωτικό τοίχο. Ουδέποτε ανέθεσε στους αποβιώσαντες να κατέλθουν σε εκσκαφές ή έδωσε οδηγίες για την εκτέλεση τέτοιων εργασιών. Αντίθετα, προειδοποίησε πολλές φορές τους αποβιώσαντες και την εναγομένη 1 εταιρεία ότι η κάθοδος στην εκσκαφή χωρίς να ληφθούν μέτρα ασφάλειας, είναι επικίνδυνη. Τέλος, ο εναγόμενος 3 ισχυρίζεται παραθέτοντας και τις ανάλογες λεπτομέρειες ότι ο θάνατος του αποβιώσαντος ήταν αποτέλεσμα της αποκλειστικής και/ή σε μεγάλο βαθμό συντρέχουσας αμέλειας του ιδίου.

Μαρτυρία

Η προδικαστική ένσταση για την αγωγή 2152/08 του Ε.Δ Λάρνακος δεν προωθήθηκε από τους εναγομένους κατά την ακροαματική διαδικασία και ως εκ τούτου θεωρείται ως αποσυρθείσα.

Κατά την ακρόαση της υπόθεσης, οι εναγόμενοι 1 & 3 συμφώνησαν τις αποζημιώσεις που δικαιούνται οι ενάγουσες στο ποσόν των €176.000,00 με νόμιμο τόκο από 15.4.2009 που είναι ημερομηνία καταχώρησης της αγωγής. Το ποσόν των €176.000,00 δηλώθηκε σε €17.000,00 για η απώλεια λόγω θανάτου, €5.000,00 για έξοδα κηδείας, τάφου και διαχείρισης και €154.000,00 για τους εξαρτώμενους του αποβιώσαντος.

Αντιθέτως, ο εναγόμενος 2 δεν αποδέχθηκε τα ποσά για την απώλεια λόγω θανάτου. Δήλωσε παραδεκτά γεγονότα τα πιο κάτω:

• Ο αποβιώσας Omari Eminov κατά το χρόνο του θανάτου του εργαζόταν στην εναγομένη 1 ως οικοδόμος με καθαρό μηνιαίο μισθό £660,00, πλέον δέκατο τρίτο.

• Ο αποβιώσας Omari Eminov απεβίωσε στις 20.4.2007 συνεπεία ασφυξίας δια συμπίεσης στέρνου και συνεπεία καταπλάκωσης από χώμα σε κανάλι και ότι κατά το χρόνο του θανάτου του ήταν ηλικίας τριανταεπτά και είχε ως εξαρτώμενο του, την Κριστίνα Εμίνοβα, θυγατέρα του από τον πρώτο του γάμο, γεννηθείσα στις 10.2.1995. Επίσης θυγατέρα του ήταν η Σνεζιάνα Εμίνοβα, γεννηθείσα στις 24.2.2006, τέκνο από τον δεύτερο του γάμο με τη Σαφιάτ Γκουναζόκοβα, που ήταν σύζυγος του αποβιώσαντα κατά τον δεύτερο γάμο και η οποία δεύτερη σύζυγος γεννήθηκε στις 15/6/77.

• Οι ενάγουσες είναι διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντα.

• Τα έξοδα διαχείρισης είναι £1.150,00 (€1.965,00).

• Τα έξοδα κηδείας και τάφου ήταν £3.500 λίρες (€5.126,00) ευρώ.

Η ακρόαση της υπόθεσης ήταν χρονοβόρα. Αυτό όχι μόνο λόγω των πολλών εναγομένων και των ενδιάμεσων αιτήσεων αλλά και από τον όγκο της μαρτυρίας που δόθηκε, η οποία στην πλειοψηφία της, αποτελείτο από καταθέσεις εμπειρογνωμόνων σε εξειδικευμένα ζητήματα τεχνικής φύσης.

Θα παραθέσω στην συνέχεια, σύνοψη της δοθείσας μαρτυρίας αφού σκοπός δεν είναι η αναπαραγωγή του συνόλου της μαρτυρίας που δόθηκε στο Δικαστήριο. Ιδιαίτερη ανάλυση θα γίνει όπου χρειάζεται, κατά το στάδιο αξιολόγησης της μαρτυρίας.

Μ.Ε. 1 Γιώργος Καΐλας.

Είναι επιθεωρητής εργασίας, στο τμήμα επιθεώρησης εργασίας από το 2001. Το τμήμα του, ειδοποιήθηκε από την αστυνομία το πρωί της 20.4.2007 για το ατύχημα στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Πήρε οδηγίες να μεταβεί στο χώρο και να διερευνήσει τις συνθήκες του ατυχήματος. Μετά την διερεύνηση, ετοίμασε σχετική έκθεση (τεκμ.1), το περιεχόμενο της οποίας κατέθεσε στο Δικαστήριο.

Σύμφωνα με την πιο πάνω έκθεση, το έργο αφορούσε την σταθεροποίηση του υπεδάφους στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Περιγράφονται στην συνέχεια στην πιο πάνω έκθεση, οι ενέργειες στις οποίες προέβηκε ο μάρτυρας και παρατίθενται οι παρατηρήσεις - διαπιστώσεις του για το ατύχημα. Αναφέρεται επίσης σε γεωτεχνική μελέτη που έγινε τον Απρίλιο του 1988 από τον Δρ. Πόλυ Μιχαηλίδη του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης (τεκμ.27). Σύμφωνα με αυτή, το υπέδαφος της περιοχής είναι κίτρινη μάργα που κατατάσσεται ως υλικό «ανόργανης αργίλου υψηλής πλαστικότητας».

Ο μάρτυρας έκαμε στην συνέχεια αναφορά στο κεφάλαιο Γ3.2 (3.3) των εγγράφων της προσφοράς για το έργο, όπου αναφέρεται μεταξύ άλλων ο τρόπος με τον οποίο θα γινόταν η κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου ως ακολούθως:

«γίνεται εκσκαφή για την κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου, πλάτους 70εκ και βάθους 6,00 μέτρων από την υφιστάμενη επιφάνεια που θα προκύψει μετά τις καθαιρέσεις. Ο εργολάβος θα πρέπει να λάβει υπόψη του ότι θα φροντίσει για την αντιστήριξη των πρανών της εκσκαφής, όπου παρουσιάζεται πρόβλημα ευστάθειάς της, όπως για παράδειγμα την τοποθέτηση πλέγματος από κοτετσόσυρμα και την εκτόξευση επιχρίσματος, ή τοποθέτηση κατάλληλων στηρίξεων που να μπορούν να ενσωματωθούν στον τοίχο. Σε κάθε περίπτωση και εφόσον παρουσιαστεί πρόβλημα ο εργολάβος θα πρέπει να υποβάλει τη μέθοδο για έγκριση στην επίβλεψη του έργου. Ο τοίχος θα κατασκευάζεται κατά τμήματα μήκους της τάξης των 6.00 μέτρων. Θα γίνεται η εκσκαφή του χαντακιού, θα μπαίνει η υγρομόνωση που προβλέπεται στα σχέδια (πλαστική μεμβράνη με πώματα τύπου Delta MS) θα τοποθετείται ο κλωβός οπλισμού και θα γίνεται σκυροδέτηση. Η εκσκαφή δεν χρειάζεται να είναι μεγαλύτερη από τα 6.00 μέτρα. Όταν γίνεται η κατασκευή του διπλανού τμήματος, θα πρέπει πριν την τοποθέτηση του κλωβού οπλισμού να μπαίνουν τα βλήτρα σύνδεσης που φαίνονται στα σχέδια και τις λεπτομέρειες.»

Ο μάρτυρας αναφέρθηκε περαιτέρω στον Τόμο Ε της προσφοράς – Συμβολαίου που αφορά το σχέδιο και τους κανονισμούς ασφάλειας και υγείας κατά το στάδιο της μελέτης και της εκτέλεσης του έργου. Εντόπισε κενά στα πιο πάνω σχέδια. Συγκεκριμένα δεν καθορίζονται ειδικά μέτρα για τις εργασίες που ενέχουν κινδύνους. Αναφέρονται γενικές οδηγίες στην μέθοδο εκτέλεσης των εκσκαφών, οι οποίες δεν ανταποκρίνονται στις εργασίες του συγκεκριμένου έργου αλλά ούτε και στην περιγραφή της κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου. Απουσιάζουν οι εκτιμήσεις κινδύνων και τα μέτρα αντιμετώπισης τους. Επίσης δεν έχει συμπληρωθεί από τον εργολάβο στο μέρος Ε3, το όνομα και τα στοιχεία του συντονιστή για θέματα ασφαλείας και υγείας του έργου. Ο μάρτυρας κατέθεσε επίσης ως τεκμήριο 6, όλα τα έγγραφα ημερ. 22.7.2007 που αφορούν τις εργασίες που θα γίνονταν στο χώρο του Γυμνασίου

Αγλαντζιάς.

Μετά το ατύχημα, επέδωσε ειδοποίηση για απαγόρευση συνέχισης των επίδικων εργασιών προς την εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία, απαιτώντας να σταματήσει η περαιτέρω εκτέλεση του έργου (τεκμ.7). Περαιτέρω, έλαβε καταθέσεις από διάφορα πρόσωπα μεταξύ των οποίων και από τον αδελφό του θανόντα Αναστάση Αναστασίου, που ήταν υπάλληλος της εναγομένης 1. Επεξήγησε επίσης τις διάφορες φωτογραφίες που κατατέθηκαν μαζί με την πιο πάνω κατάθεση του (τεκμ.1). Πήρε μεταξύ άλλων προσώπων, κατάθεση από τον οδηγό του φορτηγού Σέργιο Γερολέμου και από τον Γαβριήλ Καλούδη που ήταν χείριστής του εκσκαφέα. Τέλος, κατάθεση πήρε και από την Ουρανία Βασιλείου που είναι υπάλληλος των Τεχνικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας. Η τελευταία, του παρουσίασε πρακτικά συναντήσεων που έγιναν στο Υπουργείο Παιδείας καθώς επίσης και την συμφωνία ανάθεσης εργασιών πολιτικών μηχανικών.

Κατά τη διερεύνηση του ατυχήματος, εξέτασε το ιδιοκτησιακό καθεστώς του Γυμνασίου Αγλαντζιάς. Κατέθεσε ως τεκμήριο 14, τον τίτλο ιδιοκτησίας του σχολείου. Ζήτησε επιπλέον το μαρτυρικό υλικό που πήρε η αστυνομία, η οποία ανταποκρινόμενη, του παρέδωσε όλες τις καταθέσεις που είχε στην κατοχή της. Ο μάρτυρας κατέθεσε ενώπιον του Δικαστηρίου ως τεκμήρια 16 – 28, όλο το πιο πάνω υλικό.

Το ατύχημα έγινε στις 8:55 π.μ. Ο ίδιος έφθασε στο χώρο στις 9:45 π.μ. Με την άφιξη του, διαπίστωσε ότι οι δύο σωροί των αποθανόντων δεν είχαν ακόμη ανασυρθεί από την εκσκαφή. Είχε γίνει προσπάθεια με μηχανήματα για ανεύρεση τους, γεγονός που αλλοίωσε μερικώς την σκηνή. Η άποψή του όμως ήταν ότι αυτό ήταν δικαιολογημένο, δεδομένου ότι υπήρχε μια ελπίδα να σωθούν οι εργαζόμενοι. Ισχυρίστηκε επίσης ότι η σκηνή δεν αλλοιώθηκε σημαντικά. Αποτύπωσε τα ευρήματά του στις φωτογραφίες που πήρε επί της σκηνής, τις οποίες κατέθεσε στο Δικαστήριο (τεκμ.2). Κατέθεσε επίσης τις φωτογραφίες της σκηνής που του παρέδωσε η αστυνομία (τεκμ.3)

Η εκσκαφή ήταν ένα αυλάκι περίπου 6 μέτρων βάθους, 6 μέτρων μήκους και πλάτους 70 εκατοστών. Σε αυτό, τοποθετήθηκε αλουμινένια σκάλα από την οποία κατέβηκαν οι αποθανόντες στον πυθμένα. Προκύπτει από τις φωτογραφίες ότι κατέρρευσε το πρανές που βρίσκεται απέναντι από το κτίριο του Γυμνασίου. Φαίνεται η κατάρρευση να ξεκίνησε από κάτω χαμηλά και τα πάνω στρώματα, μη έχοντας κάπου να στηριχθούν, έπεσαν καταπλακώνοντας τους δύο εργαζομένους μέσα στην εκσκαφή. Το έδαφος κάτω ήταν υγρό και δεν μπορούσε κατά το μάρτυρα να αντέξει κάποιο βάρος από πάνω του. Οι εργαζόμενοι βρίσκονταν στον πάτο της εκσκαφής αφού την καθάρισαν σχεδόν ολόκληρη για να τους ανασύρουν.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε με κάποια έκταση, στη σύσταση του εδάφους στην περιοχή. Σύμφωνα με την γεωλογική μελέτη (τεκμ.27), το έδαφος σε εκείνο το χώρο έχει την ιδιότητα να κινείται. Αυτό γιατί έχει το χαρακτηριστικό να απορροφά νερό και να διογκώνεται. Με την εξάτμιση του νερού, το έδαφος συρρικνώνεται και ολισθαίνει προς τα κάτω. Ως αποτέλεσμα, κινούνταν και τα κτήρια του σχολείου, τα οποία βρίσκονταν πάνω στην επιφάνεια. Οι μελετητές ανέλαβαν να διερευνήσουν αυτό το φαινόμενο και τις ζημιές που προκλήθηκαν στις σχολικές εγκαταστάσεις και να προτείνουν λύσεις. Σκοπός ήταν η σταθεροποίηση του εδάφους με τον αποκλεισμό της εισροής νερών. Αυτό θα επιτυγχάνετο με την κατασκευή ενός διαφραγματικού τοίχου γύρω από τις εγκαταστάσεις και την υγρομόνωση της αυλής ούτως ώστε να αποκλειστεί η παρουσία νερού μέχρι το βάθος των 6 μέτρων. Γι’ αυτό το λόγο ανοίχθηκε και η επίδικη εκσκαφή.

Όμως κατά τον μάρτυρα δεν λήφθηκε κανένα μέτρο προστασίας της εκσκαφής από πιθανή κατάρρευση. Παρότι οι δύο αποθανόντες είχαν πάρει όλα τα μέσα προσωπικής προστασίας φορώντας κράνος και παπούτσια ασφαλείας, εντούτοις δεν λήφθηκε κανένα μέτρο έναντι πιθανής κατάρρευσης των πρανών της εκσκαφής. Από μαρτυρίες που πήρε, φαίνεται ότι την προηγούμενη ημέρα του ατυχήματος στις 19 Απριλίου, στο κάτω μέρος της εκσκαφής τα χώματα ήταν υγρά, προειδοποιώντας με κατάρρευση. Κλήθηκε ο εναγόμενος 3 μελετητής του έργου, ο οποίος κατέβηκε στην εκσκαφή μαζί με τον εργολάβο για να διαπιστώσουν την κατάσταση των χωμάτων. Μετά από αυτό, δόθηκαν οδηγίες να επισπευσθεί η εργασία ούτως ώστε να ολοκληρωθεί η διαδικασία του διαφραγματικού τοίχου και να κλείσει η εκσκαφή πριν το σαββατοκύριακο.

Από την πείρα του ιδίου του μάρτυρα σε ζητήματα ασφαλείας, ο τρόπος με τον οποίο ανοίχθηκε εκεί το έδαφος δεν ήταν ασφαλής για τέτοιου είδους εργασία. Ήταν βάθους και μήκους 6 μέτρων και πλάτους 70 εκατοστών. Δεν υπήρχε αρκετός χώρος για να εργαστεί κάποιος. Το δε βάθος των 6 μέτρων όσο στερεά και εάν δείχνουν ότι είναι τα πρανή, από μόνο του δημιουργεί εύλογους κινδύνους κατάρρευσης. Αυτό το γεγονός σε συνδυασμό με το ότι κάτω χαμηλά το χώμα είχε ψηλή υγρασία και πλαστικότητα, συνεπάγεται πολύ χαμηλή μηχανική αντοχή. Δηλαδή δεν αντέχει το βάρος από πάνω και υπάρχει κίνδυνος κατάρρευσης, γεγονός που καθιστά την εργασία μέσα στην εκσκαφή, πολύ επικίνδυνη.

Ενόψει τούτου, σε καμία περίπτωση δεν θα έπρεπε να καθοριστεί μέθοδος εργασίας που να απαιτεί για την εκτέλεση της, την κάθοδο εργατών μέσα στην εκσκαφή. Οι μηχανικοί του Υπουργείου Παιδείας που ήταν η αναθέτουσα αρχή και ο επιβλέπων το έργο εναγόμενος 3, είχαν υπόψη τους όλες τις γεωλογικές έρευνες που είχαν γίνει για το υπέδαφος της περιοχής. Ως εκ τούτου, από την θέση και τις επιστημονικές τους γνώσεις, όφειλαν να αντιλαμβάνονται την επικινδυνότητα του συγκεκριμένου υπεδάφους.

Αυτή η γνώση για τις ιδιότητες του υπεδάφους της περιοχής, δυστυχώς δεν μεταφέρθηκε στον εργολάβο που θα εκτελούσε το έργο. Ούτε γίνεται οποιαδήποτε αναφορά στα έγγραφα της προσφοράς σε συγκεκριμένη γεωτεχνική μελέτη.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας ανέφερε ότι όταν το πρωί της 19ης Απριλίου ειδοποιήθηκε ο μελετητής εναγόμενος 3 και η κα Βασιλείου του Υπουργείου Παιδείας για την υγρασία στο κάτω μέρος της εκσκαφής, επισκέφθηκαν το χώρο και διαπίστωσαν επί τόπου την επικινδυνότητα της εργασίας, στη βάση του σκάμματος. Κατά την άποψη του μάρτυρα θα ήταν πιο φρόνιμο αντί να δοθούν οδηγίες για επίσπευση των εργασιών να διαταχθεί η επίχωση της εκσκαφής και να μελετηθεί εκ νέου διαφορετικός τρόπος εκτέλεσης του έργου.

Ως διαφορετική τεχνική λύση, εισηγήθηκε την κατασκευή διαφραγματικού τοίχου που δεν απαιτεί την κάθοδο εργαζομένων στην εκσκαφή. Πρόκειται για ασφαλή μέθοδο εργασίας και είναι η τελική λύση που δόθηκε μετά το ατύχημα. Συγκεκριμένα, οι εργασίες εκτελέστηκαν στην συνέχεια επιτυχώς με την κατασκευή διαφραγματικού τοίχου με την χρήση προκατασκευασμένων κομματιών. Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας επέτρεψε την συνέχιση των εργασιών, μόνον όταν έγινε νέα μελέτη και εφαρμόστηκε η μέθοδος του προκατασκευασμένου διαφραγματικού τοίχου.

Συντονιστής για τα θέματα ασφάλειας και υγείας στο στάδιο της μελέτης, είχε οριστεί ο εναγόμενος 3, ο οποίος σύμφωνα με το έντυπο ανάθεσης εργασιών, ήταν αυτός που συντόνιζε και επέβλεπε την εκτέλεση του έργου. Το Υπουργείο Παιδείας που ήταν η αναθέτουσα αρχή, διατηρεί τεχνικό τμήμα για τα έργα που εκτελούνται σε σχολεία. Οι τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας, ενέκριναν τις εισηγήσεις του εναγομένου 3 σε σχέση με την εκτέλεση του έργου. Η εμπλοκή του Υπουργείου, ήταν η έγκριση των εκθέσεων του μελετητή και οι οδηγίες προς αυτόν να προχωρήσει, ζητώντας προσφορές για την εκτέλεση του έργου.

Τέλος, ο μάρτυρας επέμενε ότι από την δική του έρευνα, προκύπτει ότι δεν δόθηκε καμία σαφής οδηγία απαγόρευσης εκτέλεσης οποιασδήποτε εργασίας μέσα στην εκσκαφή από οποιοδήποτε πρόσωπο. Πρόκειται κατά την άποψη του για ένα απλό διοικητικό μέτρο που μπορούσε να δοθεί πριν την εκτέλεση των εργασιών.

Στην αντεξέταση του, ο μάρτυρας αναφέρθηκε στην γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27), όπου φαίνεται ότι το έδαφος στην περιοχή είναι ασταθές κυρίως όταν εκτεθεί σε υγρασία. Σύμφωνα με την εν λόγω μελέτη, η διόγκωση σε συνδυασμό με την πολύ ψηλή πλαστικότητα, σημαίνει ότι το έδαφος ήταν πράγματι πολύ ασταθές.

Ο μάρτυρας συμφώνησε ότι όταν προκηρυσσόταν η προσφορά δεν είχε παραδοθεί στην εναγομένη 1 εταιρεία ούτε η γεωτεχνική μελέτη του 1988 ούτε τα αποτελέσματα των εργαστηριακών εξετάσεων (τεκμ.4 & 5). Τα εν λόγω έγγραφα δεν συμπεριλαμβάνονταν στα έγγραφα προκήρυξης της προσφοράς.

Στην συμφωνία ανάθεσης πολιτικού μηχανικού που συνήψε ο εναγόμενος 3 με τις Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου, γίνεται αναφορά στην υποχρέωση του εναγομένου 3 να προσλάβει υπηρεσίες γεωλόγου με ειδικότητα στην εδαφομηχανική. Παρόλα αυτά, από την διερεύνηση στην οποία προέβη ο μάρτυρας δεν φαίνεται ο εναγόμενος 3 να προσέλαβε γεωλόγο για τους σκοπούς του έργου.

Ήταν σταθερή η θέση του μάρτυρα ότι σε τέτοιο έδαφος με αστάθεια δεν ήταν ασφαλές να εισέρχεται οποιοδήποτε άτομο εντός της εκσκαφής και ότι θα έπρεπε να τοποθετηθεί μόνιμη αντιστήριξη. Πρόσθεσε επιπλέον ότι λόγω και των μικρών διαστάσεων της εκσκαφής δεν θα έπρεπε να κατέβει κανένα πρόσωπο μέσα σε αυτήν. Η μόνιμη αντιστήριξη, ήταν ευθύνη του εργοδότη σύμφωνα με τα έγγραφα. Εάν εντοπιζόταν κάποιο πρόβλημα θα έπρεπε να υποβληθεί μέθοδος επίλυσης στον εργοδότη για έγκριση. Η δαπάνη της μόνιμης αντιστήριξης, είναι μεγαλύτερη από την προβλεπόμενη προσωρινή αντιστήριξη με το κοτετσόσυρμα και επίχρισμα. Εννοώντας μόνιμη αντιστήριξη, διευκρίνισε ότι αυτή σημαίνει προτού να αρχίσει η εκσκαφή να φυτεύονται περιμετρικά της χάραξης της εκσκαφής σιδερένιοι ή κούγκρινοι δοκοί. Αφού εμφυτευτούν από την επιφάνεια του εδάφους προς τα κάτω περιμετρικά τα πιο πάνω υλικά, τότε μόνο θα πρέπει να αρχίσει η εκσκαφή. Οι εμφυτεύσεις αυτές παραμένουν μέσα στο έδαφος και σε αυτήν την περίπτωση δεν υπάρχει ο κίνδυνος της κατάρρευσης των πρανών.

Ο μάρτυρας επέμενε ότι εφόσον η διαδικασία για εκτέλεση της εργασίας προνοούσε ότι πρόσωπα έπρεπε να κατεβούν στην εκσκαφή, ήταν αναγκαίο να προηγηθεί μόνιμη αντιστήριξη της εκσκαφής από την αρχή. Η προσωρινή αντιστήριξη με κοτετσόσυρμα και επίχρισμα δεν θα μπορούσε να εμποδίσει πιθανή κατάρρευση των πρανών, πέραν του ότι θα έπρεπε να κατεβούν εργάτες στην εκσκαφή για να τα τοποθετήσουν.

Ακολούθως, αναφέρθηκε στην μελέτη για ασφάλεια και υγεία που κατάρτισε ο εναγόμενος 3 από τον Αύγουστο του 2003 (Τόμος Ε). Με αυτήν, ο εναγόμενος 3 υποστηρίζει την προσωρινή αντιστήριξη της εκσκαφής. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι σε μια εκσκαφή 70 εκ., οι μέθοδοι που προτείνει ο εναγόμενος 3 δεν θα μπορούσαν να εφαρμοστούν. Η μέθοδος αυτή εφαρμόζεται σε μεγάλες εκσκαφές που έχουν μερικές δεκάδες μέτρα πλάτος και μήκος. Ακόμη και η προτεινόμενη μέθοδος κατασκευής της εκσκαφής με κλίση ούτως ώστε να αποφεύγεται ο κίνδυνος κατάρρευσης και πάλι σημαίνει ότι δεν θα έχουμε 70 εκ. πλάτος αλλά πολύ μεγαλύτερο. Ανεξαρτήτως τούτου, η μέθοδος αυτή δεν μπορούσε να εφαρμοστεί διότι η εκσκαφή ήταν πολύ κοντά στα κτήρια.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε στην τοποθέτηση βλήτρων μέσα στην εκσκαφή ως μέρος της εργασίας κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου. Για να γίνει αυτή η εργασία όπως προγραμματίστηκε από τον εναγόμενο 3, έπρεπε να κατέβουν άτομα μέσα στην εκσκαφή για να τρυπήσουν το μπετόν και να τοποθετήσουν τα βλήτρα.

Ο μάρτυρας επανέλαβε ότι το απόγευμα της 19.4.2007 που εντοπίστηκε το πρόβλημα, ο εναγόμενος 3 θα μπορούσε να διακόψει αμέσως τις εργασίες. Αυτό γιατί η μέχρι τότε μεθοδολογία, περιλάμβανε εργασία μέσα στην εκσκαφή άρα ο κίνδυνος κατάρρευσης ήταν ορατός.

Μετά το ατύχημα με εντολή του μάρτυρα, η επίδικη εκσκαφή επιχωματώθηκε. Στη συνέχεια, η μέθοδος για κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου άλλαξε ώστε να μην χρειάζεται η κάθοδος εργατών στον πυθμένα της εκσκαφής.

Ήταν σταθερή η θέση του μάρτυρα ότι οι εργασίες κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου θα μπορούσαν από την αρχή να γίνουν χωρίς να κατεβεί κάποιος μέσα στην εκσκαφή. Όμως οι οδηγίες και τα έγγραφα δήλωναν εργασίες για τις οποίες θα έπρεπε να κατεβούν εργαζόμενοι στην εκσκαφή προκειμένου να εκτελεστούν. Όπως π.χ. η αναγκαιότητα οριζοντίωσης της εκσκαφής που αναφέρεται στα έγγραφα και κατά την οποία έγινε το ατύχημα. Στο συγκεκριμένο σημείο, η εκσκαφή δεν ήταν οριζοντιωμένη γιατί έσκαζαν χώματα. Μέχρι ενός σημείου καθαρίστηκαν με τη βοήθεια του εκσκαφέα, ο οποίος όμως δεν μπορούσε να φτάσει όλο το μήκος της εκσκαφής. Σε κάποιο σημείο στο κέντρο, υπήρχαν χώματα από την κατάρρευση, τα οποία θα έπρεπε να οριζοντιωθούν. Τα δύο θύματα κατέβηκαν στην εκσκαφή για το σκοπό αυτό, οπόταν και συνέβη το ατύχημα.

Όσον αφορά την ευθύνη του εργολάβου, ο μάρτυρας εισηγήθηκε ότι ευθύνεται απέναντι στους υπαλλήλους του και οφείλει να δίδει οδηγίες για εκτέλεση της εργασίας με ασφάλεια. Αν οι οδηγίες που παίρνει από τον εργοδότη και τον επιβλέποντα είναι επικίνδυνες τότε θα μπορούσε να αρνηθεί την εκτέλεσή τους.

Ο ρόλος της κυρίας Ουρανίας Βασιλείου από το Υπουργείο Παιδείας ήταν να παρακολουθεί και να συντονίζει τις εργασίες. Η ίδια είδε τον κίνδυνο κατάρρευσης αφού κατά τον μάρτυρα υπήρχε ενεργός ρόλος των τεχνικών υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας όσον αφορά την επίβλεψη και έλεγχο των εργασιών. Η συντονίστρια του έργου, όφειλε να διασφαλίσει ότι το έργο εκτελείται σύμφωνα με την σύμβαση που υπέγραψαν οι Τεχνικές Υπηρεσίες με τον μελετητή και τον εργολάβο. Δέχθηκε όμως ότι η ευθύνη για την εκτέλεση και πρόοδο του έργου, ανήκει στον μελετητή.

Πήρε κατάθεση και από την συντονίστρια του Υπουργείου Ουρανία Βασιλείου η οποία συμμετείχε σε κάποιες συναντήσεις του εργοταξίου με τους μελετητές και τους εργολάβους και είχε στην κατοχή της όλα τα έγγραφα για την προσφορά και την ανάθεση της μελέτης στον εναγόμενο 3.

Διευκρίνισε μετά από υποβολές του συνηγόρου για τον εναγόμενο 3 ότι η κα Ουρανία Βασιλείου συμμετείχε σε συσκέψεις για την πρόοδο του έργου ως συντονίστρια αφού εργοδότης του έργου, ήταν το Υπουργείο Παιδείας.

Επανέλαβε ότι μετά το ατύχημα, ακολουθήθηκε μεθοδολογία που ήταν πιο ασφαλής και δεν επέτρεπε την κατάρρευση των πρανών. Μόλις γινόταν η εκσκαφή τριών μέτρων κατέβαινε σε αυτήν προκατασκευασμένο καλούπι, το οποίο δεν επέτρεπε την κατάρρευση. Επιπλέον όπως ήταν κατασκευασμένος και συναρμολογημένος ο οικοδομικός σίδηρος δεν χωρούσε κάποιον άνθρωπο να πέσει μέσα στην εκσκαφή. Αυτή η μέθοδος κατά τον μάρτυρα, έπρεπε να χρησιμοποιηθεί από την αρχή γιατί ήταν η πιο ασφαλής.

Ο ίδιος ο μάρτυρας στην έκθεσή του δεν αναφέρει ότι είναι ασταθές το έδαφος αφού δεν είναι γεωλόγος. Απλά υιοθέτησε κομμάτια από την γεωλογική έκθεση του Δρος Μιχαηλίδη στη δική του έκθεση, επειδή τα θεώρησε πολύ σημαντικά. Δίδει τα χαρακτηριστικά του υπεδάφους και τις ιδιότητές του. Κάποιος όμως που θα εργαζόταν στο χώρο θα έπρεπε να γνωρίζει αυτά τα δεδομένα για να τα αξιολογήσει κατάλληλα.

Ο μάρτυρας επέμενε ότι τόσον από την γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27) όσον και από τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στα κτήρια του σχολείου, ήταν σαφές ότι υπήρχε πρόβλημα με το υπέδαφος της περιοχής. Όταν κάνει κάποιος μια μελέτη για σταθεροποίηση του εδάφους θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη ότι το έδαφος μετακινείται. Άρα σε αυτό υπάρχει συσσωρευμένη υγρασία και τάση διόγκωσης. Υπό τας περιστάσεις δεν είναι ορθό να εκπονήσει μέθοδο εργασίας, στην οποία να επιτρέπεται η εργασία μέσα στο σκάμμα.

Η ασφαλής μέθοδος εργασίας που εφαρμόστηκε μετά το ατύχημα δεν ήταν δική του σκέψη. Υπήρχε ως επιλογή, απλά δεν επιλέχθηκε από τον μελετητή, ο οποίος απέτυχε να αξιολογήσει σωστά την γεωτεχνική μελέτη και τα προβλήματα του υπεδάφους της περιοχής. Σημείωσε ότι είχαν εντοπιστεί προβλήματα και με την αποχέτευση και υδροδότηση του σχολείου, γεγονός που επίσης έπρεπε να αξιολογηθεί και να αναπροσαρμοστεί η μελέτη στην αναμενόμενη περίπτωση εντοπισμού υγρασίας στο υπέδαφος. Ήταν σαφές κατά τον μάρτυρα ότι το έδαφος δεν ήταν ασφαλές και ως εκ τούτου η κάθοδος στην εκσκαφή ήταν πολύ επικίνδυνη.

Μ.Ε. 2 Γαβριήλ Καλούδης

Πρόκειται για του χειριστή του εκσκαφέα, ο οποίος διάνοιξε την επίδικη εκσκαφή. Ανέφερε ότι κλήθηκε από την εναγομένη 1 να διανοίξει με το μηχάνημα του τις εκσκαφές στο επίδικο εργοτάξιο, μεταξύ των οποίων και την επίδικη. Έδωσε δύο καταθέσεις στην αστυνομία (τεκμ.11 & 22) τις οποίες και υιοθέτησε.

Σύμφωνα με την κατάθεση του ημ. 17.5.2007 (τεκμ.11), στις αρχές του Απριλίου προέβη με υπόδειξη του εργολάβου, σε δοκιμαστική εκσκαφή στο νοτιοανατολικό μέρος της αυλής του σχολείου, προκειμένου να ελεγχθεί το υπέδαφος. Η δοκιμαστική εκσκαφή ήταν βάθους 6 μέτρων, πλάτους 0.70 μέτρων και μήκους 4,50 μέτρων. Αφού διαπίστωσαν ότι εκεί το έδαφος ήταν αρκετά σκληρό και στεγνό, έκλεισε την εκσκαφή με οδηγίες του εργολάβου.

Στις 18.4.07 ημέρα Τετάρτη, άρχισαν οι εκσκαφές στο έργο. Την επομένη στις 19.4.17 ημέρα Πέμπτη με υπόδειξη του εργολάβου Παναγιώτη Αναστάση, άρχισε την εκσκαφή του επίδικου αυλακιού κοντά στην δυτική πτέρυγα του σχολείου κατά μήκος των γραφείων της διεύθυνσης και της αίθουσας των δασκάλων. Τα χώματα της συγκεκριμένης εκσκαφής από κάποιο σημείο και μετά τα 1,5 με 2,00 μέτρα περίπου, είχαν αρκετή υγρασία και το υπέδαφος άλλαξε. Κατά διαστήματα έσπαζε μέρος από τα τοιχώματα προς την πλευρά του κτηρίου, τα οποία ο ίδιος καθάριζε με τον εκσκαφέα του. Μέχρι το απόγευμα που σχόλασε, η εκσκαφή κατά μήκος έφτασε τα 5,5 με 6 μέτρα. Ενημέρωσε τους εργολάβους για τα χώματα που έσκαζαν και αυτοί του ανέφεραν ότι ειδοποίησαν τους μηχανικούς του έργου, οι οποίοι θα επισκέπτονταν το εργοτάξιο το ίδιο απόγευμα για να δουν το πρόβλημα.

Την Παρασκευή 20.4.2007 το πρωί όταν πήγε ξανά στο εργοτάξιο διαπίστωσε ότι συνέχισαν να σκάζουν τα χώματα από την ίδια πλευρά. Πήγε και στις δύο πλευρές του αυλακιού και τα καθάρισε με τον εκσκαφέα του. Στην συνέχεια και γύρω στις 8:50 π.μ., συμπλήρωσε όλο το μήκος της εκσκαφής στα 7.20 μέτρα περίπου. Επειδή έσκασαν ακόμα λίγα χώματα στη μέση της εκσκαφής τα οποία δεν έφθανε το μηχάνημα, ο εργολάβος Παναγιώτης Αναστάση θέλησε να κατεβεί κάτω και με το φτυάρι να τα φέρει πιο κοντά για να μπορέσει ο μάρτυρας να τα απομακρύνει με τον εκσκαφέα του. Αφού ο μάρτυρας απομάκρυνε τον εκσκαφέα από το αυλάκι, ο Παναγιώτης κατέβασε μια αλουμινένια σκάλα και κατέβηκε μέσα στην εκσκαφή μαζί με ακόμη ένα εργάτη. Ο μάρτυρας βρισκόταν όρθιος στη νότια πλευρά του αυλακιού και του μιλούσε. Εκείνη τη στιγμή, έσκασαν τα χώματα σε ολόκληρο το μήκος του αυλακιού από τη δυτική πλευρά από την οποία μέχρι τότε δεν είχαν σκάσει καθόλου χώματα. Σε κλάσματα δευτερολέπτου, τα δύο άτομα που βρίσκονταν στην εκσκαφή θάφτηκαν μπροστά στα μάτια του από τα χώματα. Προσπάθησε με τον εκσκαφέα του να αφαιρέσει τα χώματα για να τους σώσει, χωρίς όμως επιτυχία.

Ο μάρτυρας έδωσε και δεύτερη κατάθεση στην αστυνομία στις 20.4.2007 (τεκμ.22). Επανέλαβε ότι ο αποβιώσας Παναγιώτης Αναστάση κατέβηκε στον πυθμένα της εκσκαφής μαζί με ακόμα ένα εργάτη που ήταν Ρωσσοπόντιος, προκειμένου να μαζέψουν με τα φτυάρια κάποια χώματα που έσκασαν μέσα στο αυλάκι και τα οποία δεν έφθανε ο εκσκαφέας. Μετά την κατάρρευση της εκσκαφής, ειδοποιήθηκε η αστυνομία η οποία έφθασε αμέσως στη σκηνή.

Ο μάρτυρας επανέλαβε επίσης στην κατάθεση του ότι από την προηγούμενη ημέρα στις 19.4.2007, είχε σκάσει από την αντίθετη πλευρά της εκσκαφής ένα κομμάτι χώμα. Συζητούσαν το γεγονός αυτό από την προηγούμενη, λέγοντας ότι η κατασκευή είναι επικίνδυνη για κατάρρευση και ότι δεν έπρεπε να κατεβεί κανένας μέσα.

Στην προφορική του μαρτυρία ενώπιον του Δικαστηρίου, ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι την μέρα του ατυχήματος, ο εργολάβος του ζήτησε να τελειώσει την δουλειά πιο γρήγορα για να ολοκληρωθεί η εργασία εκείνη την ημέρα. Του ζήτησαν μέχρι τις 9.00 π.μ. το σκάμμα να είναι έτοιμο για να κατέβει ο οπλισμός. Ο ίδιος ολοκλήρωσε την εκσκαφή, 10 λεπτά πριν τις 9.00 π.μ. Τότε ήταν που οι δύο αποβιώσαντες κατέβηκαν μέσα στην εκσκαφή για να καθαρίσουν τα χώματα. Ακολούθησε η κατάρρευση των πρανών.

Στην αντεξέταση ανέφερε ότι πριν την έναρξη των εργασιών, έγιναν πολλές δοκιμαστικές εκσκαφές. Σε κάποιες από αυτές, το υπέδαφος ήταν αρκετά υγρό μετά τα δύο μέτρα βάθος. Στην επίδικη εκσκαφή, διαπίστωσε μεγάλη πτώση χωμάτων από τα πρανή. Συζητούσαν ότι αυτό είναι πολύ επικίνδυνο γι’ αυτό και οι εργολάβοι ζήτησαν να έρθουν οι μηχανικοί του έργου για να ελέγχουν την κατάσταση. Είχαν μείνει χώματα που δεν μπορούσε το μηχάνημα του να καθαρίσει. Ο μόνος τρόπος για να οριζοντιωθεί ο πυθμένας, ήταν να κατεβούν εργάτες και να καθαρίσουν τα χώματα με το φτυάρι.

Όταν πήγε το πρωί στην δουλειά, συζήτησε με τους εργολάβους για την διαπιστωθείσα υγρασία και τους ρώτησε ποια ήταν η απόφαση των μηχανικών. Του είπαν ότι αυτοί ζήτησαν ως εργολάβοι την διαπλάτυνση του αυλακιού για να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος κατάρρευσης. Όμως οι μηχανικοί δεν το δέχτηκαν, οπόταν οι εργασίες θα συνεχίζονταν κανονικά.

Ο ίδιος προειδοποίησε τον αποβιώσαντα Παναγιώτη Αναστασίου να μην κατεβεί στην εκσκαφή αφού ήταν επικίνδυνο. Αρχικά του ζήτησε να κατεβάσει τον βραχίονα του εκσκαφέα κάτω για να βάζει τα χώματα μέσα. Όταν του είπε ότι ο βραχίονας δεν χωρούσε να κατεβεί τότε του ζήτησε να του κατεβάσει ένα κούσπο στον πυθμένα. Τον προειδοποίησε ότι αυτό που κάνει είναι επικίνδυνο όμως δεν μπόρεσε να τον αποτρέψει. Ούτε κατάλαβε με ποιο σκεπτικό, ο αποβιώσας ενήργησε με αυτό τον τρόπο.

Δεν άκουσε κανένα να δίνει οδηγίες στους εργαζόμενους ότι πρέπει να κατεβούν στο σκάμμα. Αρνήθηκε όμως ότι δόθηκαν και αντίθετες οδηγίες να μην κατεβεί κανείς.

Μ.Ε.3 Αντώνης Ευτυχίου

Κατά τους επίδικους χρόνους, υπηρετούσε ως αστυφύλακας στο ΤΑΕ Λευκωσίας. Ειδοποιήθηκε για το ατύχημα και πήρε οδηγίες να μεταβεί στην σκηνή. Στην γραπτή του κατάθεση (τεκμ.30) αναφέρει ότι πήρε καταθέσεις από τους εμπλεκομένους μεταξύ των οποίων και από τον εναγόμενο 3 που ήταν ο μελετητής του έργου.

Μ.Ε.4 Κλεόπας Χατζηχαραλάμπους

Είναι γεωλόγος με ειδικότητα την Μηχανική Γεωλογία. Από το 1989 εργάστηκε σε διάφορα ιδιωτικά εργαστήρια εδαφομηχανικής και για μια δεκαετία ήταν υπεύθυνος του εργαστηρίου εδαφομηχανικής στο Συμβούλιο Αποχετεύσεων Λευκωσίας. Το 2002 διορίστηκε στο Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης στον κλάδο μηχανικής Γεωλογίας, του οποίου σήμερα προΐσταται. Το 2005 προϊστάμενος ήταν ο Δρ. Μιχαηλίδης που συνέταξε την Γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27).

Λόγω της προηγούμενης πείρας του στο αποχετευτικό Λευκωσίας, είναι σε θέση να γνωρίζει καλά το υπέδαφος στην περιοχή Αγλαντζιάς. Είχε επίσης επισκεφθεί το 2005 το Γυμνάσιο Αγλαντζιάς μαζί με τον προϊστάμενο του Δρ. Μιχαηλίδη για να δουν τα προβλήματα στην κατασκευή των κτηρίων. Είχε συσταθεί μια επιτροπή στην οποία συμμετείχε και το τμήμα του χωρίς όμως ο ίδιος να έχει καμία ανάμειξη. Κατά την πιο πάνω επίσκεψη, πρόσεξε ρωγμές στην τοιχοποιία και κάποιες ανυψώσεις στα δάπεδα. Επειδή γνώριζε πολύ καλά τις γεωλογικές συνθήκες της περιοχής, η άποψη του ήταν ότι αυτά οφείλονταν στο προβληματικό υπέδαφος της λεγόμενης μάργας, κοινώς «κόννος».

Ο προϊστάμενος του τμήματος του κος Μιχαηλίδης, είχε ετοιμάσει γεωλογική έκθεση από το 1988 για το προβληματικό υπέδαφος της περιοχής (τεκμ.27). Σε αυτήν καταγράφεται η σύσταση του υπεδάφους και ταυτόχρονα παρατίθενται εισηγήσεις για το πώς θα έπρεπε να γίνει η θεμελίωση των κτηρίων του σχολείου.

Ο μάρτυρας εξήγησε ότι η μάργα του γεωλογικού σχηματισμού

Λευκωσίας, είναι ένα από τα επικίνδυνα εδάφη της Κύπρου. Ο λόγος είναι επειδή έχει ταξινομηθεί στα διογκούμενα εδάφη, λόγω της ορυκτολογικής του σύστασης. Ο συγγραφέας της έκθεσης, κατέδειξε ότι η εξαθλιωμένη μάργα που είναι ο πρώτος ορίζοντας κάτω από το επιφανειακό έδαφος, έχει παρουσιάσει τον μεγαλύτερο βαθμό αποσάθρωσης και λόγω αυτού, έχουν εμφανιστεί ρωγμές αλλοίωσης που έχουν καταπονήσει τη μηχανική αντοχή, η οποία είναι πολύ χαμηλή.

Προχωρώντας πιο βαθιά στην κίτρινη μάργα, ο βαθμός αποσάθρωσης μειώνεται όμως παρόλα αυτά, οι τοπικές δοκιμές που έγιναν για την αντοχή του εδάφους και οι εργαστηριακές δοκιμές για το ίδιο έδαφος, έδειξαν ότι η μηχανική αντοχή δεν έχει ουσιαστικά διαφοροποιηθεί. Η πιο πάνω μειωμένη αντοχή του υπεδάφους θα έπρεπε να ληφθεί σοβαρά υπόψη κατά το τεκμ.27, στα μεταγενέστερα κατασκευαστικά σχέδια θεμελίωσης των κτηρίων του σχολείου.

Η διαφοροποίηση της μηχανικής αντοχής του μαργανικού εδάφους εξαρτάται από 2 παράγοντες. Ο ένας παράγοντας είναι το νερό, δηλαδή το πώς διεισδύει, αν διεισδύει στον κάθε ορίζοντα και ο δεύτερος παράγοντας είναι ένα συγκεκριμένο αργιλικό ορυκτό που περιέχεται μέσα στη μάργα που ονομάζεται “μοντμοριλλονίτης”.

Όταν το υπέδαφος της μάργας δεν λαμβάνει νερό τότε δεν θα αλλοιωθεί σε βαθμό που να επηρεάσει οποιοδήποτε υπερκείμενο κτήριο. Αν όμως για οποιοδήποτε λόγο δεχτεί νερό, έχει τη δυνατότητα και ιδιότητα αυτό το μαργανικό έδαφος λόγω ακριβώς του ορυκτού μοντμοριλλονίτης, να προσλάβει σε τεράστιες ποσότητες νερό και υγρασία. Αυτή η πρόσληψη είναι που του δίνει τη δυνατότητα να διογκωθεί. Με την αφαίρεση της υγρασίας, κυρίως λόγω καιρικών συνθηκών, λόγω ζέστης κλπ., η μάργα συρρικνώνεται. Έχουμε δηλαδή κατά τον μάρτυρα, ένα υπέδαφος που διογκώνεται και συρρικνώνεται ανάλογα με την πρόσληψη και αφαίρεση υγρασίας.

Η σύσταση της υπηρεσίας του σε όλους που εμπλέκονται σε κατασκευές πάνω σε τέτοιου είδους εδάφη, είναι ότι πρέπει ως κύριο μέλημα τους να λάβουν όλα τα μέτρα ώστε να διατηρείται η φυσική υγρασία του υπεδάφους της μάργας. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, η έκθεση εισηγείται ότι πρέπει να γίνουν αποστραγγιστικά επιφανειακά έργα, που να αποκλείουν οποιεσδήποτε εισροές νερού στο υπέδαφος. Αν χρειαστεί να γίνει οποιαδήποτε ενέργεια ώστε να διαταραχθεί η ισορροπία του εδάφους και κατ' επέκταση η φυσική του υγρασία, αυτό θα πρέπει να γίνει σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα.

Ο μάρτυρας παρέπεμψε στην σελ.10 του τεκμηρίου 27 όπου ο συγγραφέας αναφέρει ότι αν ανοιχθεί κάποιο φρεάτιο, οχετός κλπ., πρέπει οι εργασίες αποκατάστασης να είναι όσο το δυνατό σύντομες. Αφήνοντας το φρεάτιο εκτεθειμένο αρκετές μέρες ή ώρες, η φυσική του υγρασία αλλοιώνεται άρα θα αρχίσει να συμπεριφέρεται με τις ιδιότητες διόγκωσης και συρρίκνωσης. Σε αυτή την περίπτωση αυτό που θα γίνει, είναι η διατάραξη της ισορροπίας του ιδίου εδάφους.

Στην συνέχεια, η διατάραξη του εδάφους θα οδηγήσει σε άλλες συνθήκες όπως είναι η πτώση χώματος ή αν δεν υπάρχει χώρος να αναδείξει πτώση εδάφους, θα προχωρήσει προς τα πάνω και θα επηρεάσει πλέον τα οποιαδήποτε υπερκείμενα έργα. Αυτό είχε γίνει στο ίδιο το κτηριακό συγκρότημα του σχολείου.

Το θέμα της διογκωσιμότητας, το έχει αναδείξει ο συγγραφέας μεταξύ άλλων και με εργαστηριακές δοκιμές. Αναφέρει στην σελ. 6 της έρευνας ότι στη συγκεκριμένη μάργα, η διόγκωση βρίσκεται σε ψηλά επίπεδα. Αυτό το γεγονός, είναι κάτι που πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη ο μελετητής στην κατασκευή των κτηρίων αλλά και στον μετέπειτα έλεγχο ή άλλο μέτρο θα λάβει μετά την κατασκευή. Οι εν λόγω εργαστηριακές δοκιμές, έδειξαν ότι το χρονικό πλαίσιο όταν κάνεις κάποιος επέμβαση σε αυτά τα εδάφη, είναι μάξιμουμ 24 ώρες.

Στην συγκεκριμένη περίπτωση προτού γίνουν οποιαδήποτε έργα, θα έπρεπε κατά τον μάρτυρα να ληφθούν υπόψη οι μελέτες των γεωτεχνικών αφού η σύσταση του εδάφους δεν άλλαξε. Ήταν η θέση του ότι η διάνοιξη αυλακιού σε βάθος 6 μέτρων σε τέτοιο έδαφος θα έπρεπε να συνοδεύεται από την κατασκευή αντιστήριξης των τοιχωμάτων. Ένας άλλος τρόπος σε τέτοιου είδους εκσκαφές, είναι να γίνει από την επιφάνεια πρώτα η στήριξη των μετέπειτα μελλοντικών τοιχωμάτων και ακολούθως να γίνει εκσκαφή ώστε με την αφαίρεση υλικού θα υπήρχε ήδη αντιστήριξη.

Στην αντεξέταση, ο μάρτυρας αναγνώρισε και μια δεύτερη γεωτεχνική μελέτη του Δρ. Μιχαηλίδη του 1990, την οποία και κατέθεσε ως τεκμήριο 31. Τα εργαστηριακά αποτελέσματα είναι περίπου τα ίδια με αυτά της έκθεσης του 1987 (τεκμ.27).

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι όχι μόνο για το επίδικο αλλά για οποιοδήποτε τεχνικό έργο, θα χρειαστεί η ανάλυση και η γνώση του υπεδάφους. Τα γεωτεχνικά και εδαφολογικά στοιχεία, θα εξαχθούν μέσα από την έρευνα. Ο γεωλόγος θα προβεί στην συνέχεια σε εισηγήσεις στον μηχανικό για τον τρόπο διεξαγωγής του έργου. Αφού παρθούν αποφάσεις πως θα προωθηθεί το έργο, αυτή την κατάληξη και τα συμπεράσματα τους θα τα μετακυλήσουν στον εργολάβο. Ήταν η θέση του μάρτυρα απαντώντας σε σχετική ερώτηση ότι δεν αναμένει από ένα εργολάβο να έχει εξειδικευμένες γνώσεις για την υδαρότητα και πλαστικότητα του εδάφους. Γνωρίζει όμως τι σημαίνει το υπέδαφος που έχει κόννο.

Ο ίδιος σαν γεωλόγος μηχανικός με αρκετά χρόνια εμπειρίας πάνω σε τέτοια εδάφη, θεωρεί ότι θα έπρεπε να γίνει αντιστήριξη όχι μόνο στη συγκεκριμένη περίπτωση, σε οποιαδήποτε περίπτωση σκάμματος σε μάργα. Ειδικά στην παρούσα περίπτωση όπου οι μελέτες έδειξαν ότι το έδαφος στην περιοχή είναι ασταθές και επιρρεπές σε κατάρρευση αν το σκάμμα αφεθεί ανοικτό.

Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι αν εμφανίστηκαν όντως φαινόμενα πτώσης χωμάτων από την προηγουμένη του ατυχήματος, αυτό σημαίνει ότι υπήρχε αποσταθεροποίηση των τοιχωμάτων του αυλακιού και συνεπακόλουθα, κίνδυνος κατάρρευσης. Ο ίδιος θα έδινε οδηγίες για άμεση αντιστήριξη των τοιχωμάτων. Επιπλέον δεν θα άφηνε κανένα να κατεβεί στο σκάμμα προτού γίνει η αντιστήριξη. Κατά τον μάρτυρα από την στιγμή που χώματα έχουν καταρρεύσει από τα πρανή, ήδη είχε χτυπήσει ο κώδωνας του κινδύνου από το ίδιο το έδαφος, άρα θα έπρεπε να ληφθούν άμεσα μέτρα. Σαν τέτοια, ανέφερε την άμεση αντιστήριξη των τοιχωμάτων έστω και σε εκείνο το στάδιο. Εξ’ άλλου, στα αποχετευτικά έργα στα οποία ο ίδιος συμμετείχε, γινόταν από την αρχή η αντιστήριξη και πριν από την εκσκαφή. Ο μελετητής που είναι πολιτικός μηχανικός και ξέρει να διαβάζει αυτές τις εκθέσεις (τεκμ.27 & 31), όφειλε να αντιληφθεί ότι δεν έπρεπε να επιτρέψει την έναρξη εκσκαφής χωρίς τη μελέτη και εφαρμογή μέτρων αντιστήριξης.

Ο μάρτυρας υποστήριξε στην συνέχεια ότι εάν υπήρχε οποιαδήποτε διαρροή από τις σπασμένες σωλήνες των αποχετεύσεων που όπως λέχθηκε υπήρχαν τέτοιου είδους προβλήματα, είναι επόμενο ότι η υγρασία θα αυξανόταν μετά την εκσκαφή διότι δημιουργήθηκε ένας καινούργιος χώρος. Υποστήριξε επί του προκειμένου ότι μετά την εκσκαφή, επιδεινώθηκε η κατάσταση. Αυτό γιατί αν υπάρξει κενός χώρος όπως στην προκειμένη περίπτωση που ανοίχθηκε στο αυλάκι, η διόγκωση θα αυξηθεί και θα πάει προς τον κενό χώρο με αποτέλεσμα την κατάρρευση των πρανών.

Επανέλαβε ότι σύμφωνα με την γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27), οι εργασίες στο σκάμμα έπρεπε να ολοκληρωθούν σε σύντομο χρονικό διάστημα Διαφώνησε σε υποβολή του συνηγόρου για τον εναγόμενο 3, ότι οι 3-4 μέρες που καθόρισε ο μελετητής ήταν λογικός χρόνος. Ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι αυτό εξαρτάται πάντα από τις περιστάσεις του εδάφους. Η εναπομείνασα ανθεκτικότητα του εδάφους στην πάροδο του χρόνου, εξαρτάται πάντοτε από τη φύση του εδάφους, η οποία καθορίζεται από τις εργαστηριακές δοκιμές. Όμως στην συγκεκριμένη περίπτωση, στην σελίδα 6 της γεωτεχνικής μελέτης (τεκμ.27), καθορίζεται χρονικό περιθώριο 24 ωρών λόγω ακριβώς της ειδικής σύστασης του εδάφους.

Του υποβλήθηκε από τον συνήγορο του εναγομένου 3 ότι στις εκθέσεις του Δρ. Μιχαηλίδη (τεκμ.27&31) δεν υπάρχει τίποτε που να προειδοποιεί για κίνδυνο κατάρρευσης των πρανών για εκσκαφές που θα παρέμεναν ανοικτές για 3, 4, 5 μέρες η κάθε μια όπως στην παρούσα περίπτωση. Αρνήθηκε την υποβολή παραπέμποντας στην προειδοποίηση του Δρ. Μιχαηλίδη για όσο το δυνατόν, γρηγορότερη εκπλήρωση των εργασιών για εργασίες θεμελίωσης βάθους 2 με 2,5 μέτρα, πολύ δε περισσότερο στα 6 μέτρα όπως η επίδικη εκσκαφή. Τα 6 μέτρα για τον μάρτυρα είναι ακόμη πιο επικίνδυνα. Ιδιαίτερα, η πτώση των χωμάτων την προηγούμενη μέρα σημαίνει ότι υπήρξε μια διατάραξη του εδάφους όπως την εννοούσε ο Δρ. Μιχαηλίδης. Όταν λοιπόν μέσα σε μια μέρα εμφανίστηκαν αυτού του είδους τα προβλήματα, ο όσον το δυνατόν γρηγορότερος χρόνος που αναφέρει ο Δρ. Μιχαηλίδης δεν μπορεί να είναι 3 – 4 μέρες.

ΜΥ1 Αναστάσης Αναστασίου

Ως Μ.Υ.1 κατέθεσε ο Τάσος Αναστασίου, υπάλληλος της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας. Στη γραπτή του δήλωση (έγγραφο 1,) αναφέρει ότι είναι αδελφός του αποβιώσαντος Παναγιώτη Αναστάση, ο οποίος είναι το ένα από τα δύο πρόσωπα που έχασε τη ζωή του στο τραγικό συμβάν που έλαβε χώρα στις 20.4.2007 στο χώρο του Γυμνασίου Αγλαντζιάς.

Αναφέρει στη συνέχεια ότι το Υπουργείο Παιδείας είχε προκηρύξει προσφορά το έτος 2006 για εργασίες στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς όπως φαίνεται στα έγγραφα προσφοράς. Επρόκειτο μεταξύ άλλων, για εργασίες διάνοιξης εκσκαφών και εγκατάστασης διαφραγματικού τοίχου. Παραδοθήκαν στην εναγομένη 1 από το Υπουργείο Παιδείας, οι τόμοι Α, Β, Γ, Δ και Ε για σκοπούς υποβολής προσφοράς. Ο Τόμος Δ περιείχε τα σχέδια για τις σχετικές εργασίες για τις οποίες προκηρύχθηκε το επίδικο έργο. Ο ίδιος ανέλαβε εκ μέρους της εναγομένης 1 να μελετήσει τους πιο πάνω τόμους και να υποβάλει σχετική προσφορά.

Το Τμήμα Τεχνικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας, πληροφόρησε την εναγομένη 1 ότι ενεκρίθη η προσφορά της. Ως επακόλουθο, υπογράφηκε στις 26.3.07 η συμφωνία μεταξύ της εναγομένης 1 και του Υπουργείου Παιδείας, στην οποία γινόταν αναφορά και στα έγγραφα που αποτελούσαν μέρη της συμφωνίας 9τεκμ.6). Η εναγομένη 1, ανέθεσε τις εκσκαφές που προβλέπονταν στο έργο σε υπεργολάβο. Συντονίστρια του έργου για το Υπουργείο Παιδείας ήταν η κα Ράνια Βασιλείου, Πολιτική Μηχανικός. Μελετητής του έργου διορίστηκε ο Πολιτικός Μηχανικός Θέμος Δημητρίου (εναγόμενος 3).

Ο μάρτυρας εισηγήθηκε στις συναντήσεις που είχε με τον εναγόμενο 3 και την κα Ράνια Βασιλείου όπως οι εκσκαφές για τον διαφραγματικό τοίχο γίνουν σε μεγαλύτερη απόσταση από τα υφιστάμενα κτήρια. Ο εναγόμενος 3 σε αυτήν την περίπτωση, ανέφερε ότι κάτι τέτοιο θα σήμαινε επιπρόσθετο κόστος το οποίο έπρεπε να επιβαρυνθεί η εναγομένη 1. Οι προβλεπόμενες εκσκαφές θα γίνονταν περιμετρικά το σχολείου τμηματικά, δηλαδή ανά 7 μέτρα η κάθε μία εκσκαφή πλάτους 70 εκ. και βάθους 6 μέτρων προκειμένου να τοποθετηθεί εντός της οπλισμός και να γίνει σκυροδέτηση με το χύσιμο μπετόν.

Προβλεπόταν πριν την τοποθέτηση του κλωβού οπλισμού, η τοποθέτηση των βλήτρων σύνδεσης 60 εκ., τα οποία θα συνέδεαν τους σκυροδετημένους τοίχους. Για να γίνει αυτό θα έπρεπε να κατεβούν εργάτες μέσα στην εκσκαφή για να τρυπήσουν τον τοίχο και να τοποθετήσουν τα βλήτρα.

Μετά την έναρξη των εργασιών, τόσον ο εναγόμενος 3 όσον και η κα Ράνια Βασιλείου, επισκέπτονταν και επιθεωρούσαν το εργοτάξιο. Ο μάρτυρας υπέδειξε στον εναγόμενο 3 ότι το αποχετευτικό σύστημα του σχολείου δεν λειτουργούσε. Ο ίδιος φωτογράφισε τα φρεάτια για να φαίνεται η κατάστασή τους αφού μέρος του αποχετευτικού θα καταστρεφόταν από τις εκσκαφές για το διαφραγματικό τοίχο.

Στις 23.3.07 άρχισαν προκαταρκτικές εργασίες για την περίφραξη του χώρου. Την πρώτη βδομάδα του Απριλίου 2007, τελείωσαν την εκσκαφή και αποκάλυψη του θεμελίου που υπέδειξε ο εναγόμενος 3. Έγιναν και άλλες εργασίες εκσκαφής στο νότιο μέρος του σχολείου για συλλογή των όμβριών υδάτων και τοποθέτηση πλαστικών σωλήνων για απομάκρυνσή τους.

Στις 14.4.2007 ημέρα Σάββατο, ξεκίνησαν οι προκαταρκτικές εργασίες για την επίδικη εκσκαφή, δίπλα από τα γραφεία της Γραμματείας του σχολείου. Είχαν προηγηθεί δοκιμαστικές εκσκαφές στο χώρο που δεν έδειξαν οποιαδήποτε ιδιαιτερότητα του εδάφους.

Το πρωί της 19.4.07, άρχισε η επίδικη εκσκαφή στη δυτική πλευρά του σχολείου. Ενόσω αυτή ήταν σε εξέλιξη, έγινε συνάντηση εργοταξίου στην οποία έλαβε μέρος ο αποβιώσας αδελφός του, η Διευθύντρια του σχολείου, η συντονίστρια του έργου εκ μέρους του Υπουργείου Παιδείας κα Ράνια Βασιλείου, ο Μιχάλης Πίττας, Πολιτικός Μηχανικός συνεργάτης του εναγομένου 3, καθώς και εκπρόσωποι του συνδέσμου γονέων και της σχολικής εφορίας. Στην ίδια συνάντηση, ο μάρτυρας επανέλαβε τις ανησυχίες του για το γεγονός ότι οι εκσκαφές ήταν σε κοντινή απόσταση από το σχολικό κτίριο.

Μετά τη συνάντηση, κατευθύνθηκαν προς την υπό εξέλιξη εκσκαφή, ο ίδιος, ο αποβιώσας αδελφός του, ο εναγόμενος 3, η κα Ράνια Βασιλείου και ο κ. Μιχάλης Πίττας. Εκεί, όλοι διαπίστωσαν την μεγάλη διαφορά υγρασίας που υπήρχε, σε σχέση με προηγούμενες εκσκαφές. Τόσον ο εναγόμενος 3, όσον και η κα Ράνια Βασιλείου, αποχώρησαν χωρίς να υποδείξουν στους εργολάβους ότι η διαπιστωθείσα υγρασία εμπεριείχε κάποιον κίνδυνο, ούτε τους διέταξαν να σταματήσουν την εκσκαφή που δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί για να γίνει αντιστήριξη. Εν πάση περιπτώσει, κανένας δεν έδειξε να ανησυχεί από την διαπιστωθείσα υγρασία. Ως εκ τούτου, ο εκσκαφέας συνέχισε να εργάζεται ώστε οι εργασίες να προχωρήσουν σύμφωνα με το πρόγραμμα και να αφαιρεθούν τα υγρά χώματα. Ούτε στον ίδιο ούτε και στον αδελφό του, προκλήθηκε ανησυχία από το γεγονός ότι το έδαφος ήταν περισσότερο υγρό σε σύγκριση με τις προηγούμενες εκσκαφές αφού οι ίδιοι δεν είχαν γνώσεις στα γεωλογικά θέματα.

Το απόγευμα γύρω στις 3:00 μμ. αφού η εκσκαφή προχώρησε περίπου στα πέντε μέτρα μήκος και έξι μέτρα βάθος, παρατήρησε με τον αδελφό του ότι μέρος της ανατολικής πλευράς της εκσκαφής προς το κτίριο σε απόσταση ενός μέτρου από τον πυθμένα, έσκασε και δημιούργησε κούφωμα. Επικοινώνησε με το γραφείο του εναγομένου 3 όπου του αναφέρθηκε ότι το απόγευμα της ίδιας ημέρας θα γινόταν επιθεώρηση της εκσκαφής.

Πράγματι γύρω στις 6:00 μμ. ο εναγόμενος 3 έφθασε στην εκσκαφή μαζί με δύο συνεργάτες του. Από την επιφάνεια της εκσκαφής, φαινόταν καθαρά κομμάτια που είχαν καταρρεύσει. Ο ίδιος ο μάρτυρας μαζί με τον εναγόμενο 3, κατέβηκαν στον βάθους έξι μέτρων πυθμένα της εκσκαφής και επιθεώρησαν τα τοιχώματα. Στον πυθμένα υπήρχαν τα χώματα που έσκασαν στο ανατολικό μέρος προς την πλευρά του κτηρίου. Μετά την επιθεώρηση, ο εναγόμενος 3 έδωσε οδηγίες στον ίδιο και στον αδελφό του να επισπευσθεί άμεσα η κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου και να γίνει η σκυροδέτηση οπωσδήποτε πριν το Σαββατοκύριακο γιατί υπήρχε κίνδυνος κατάρρευσης της εκσκαφής και ζημιάς στο κτίριο.

Νωρίς το πρωί της επομένης της 20.4.07, ο υπεργολάβος με τον εκσκαφέα καθάρισε τα χώματα που έσκασαν και συμπλήρωσε τα άλλα δύο μέτρα που υπολείπονταν, ολοκληρώνοντας το μήκος και βάθος της εκσκαφής. Στο στάδιο αυτό έσκασαν ακόμα λίγα χώματα, τα οποία έπρεπε να αφαιρεθούν προκειμένου να κατεβεί εντός της εκσκαφής ο οπλισμός. Στο σημείο που έπεσαν τα εν λόγω χώματα, μπορούσαν να καθαριστούν μόνο με φτυάρι και όχι με τον εκσκαφέα. Επρόκειτο για πολύ λίγα χώματα που συμποσούνταν σε τρία αμαξάκια που χρησιμοποιούνταν στις οικοδομές. Ο ίδιος έφυγε από το εργοτάξιο, για να προμηθευτεί τις μεμβράνες που θα τοποθετούνταν στην εκσκαφή προτού κατέβει ο οπλισμός. Τότε, του τηλεφώνησαν πληροφορώντας τον ότι η εκσκαφή κατάρρευσε παγιδεύοντας τον αδελφό του και ακόμα ένα εργαζόμενο. Η κατάρρευση έγινε στη δυτική πλευρά, δηλαδή στην αντίθετη πλευρά του κτηρίου από την οποία είχαν αρχικά σκάσει κάποια χώματα.

Ο μάρτυρας αποδίδει την κατάρρευση και τον θάνατο των δύο άτυχων εργαζομένων, στην πίεση που άσκησε ο εναγόμενος 3 να τελειώσει άμεσα ο διαφραγματικός τοίχος πριν το σαββατοκύριακο, προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος ζημιάς στο κτήριο του σχολείου. Ισχυρίστηκε ότι ούτε ο ίδιος, ούτε ο αδελφός του, είχαν δικαίωμα να παρακούσουν τις εντολές του εναγομένου 3.

Σύμφωνα με τις εργασίες που τους ανατέθηκαν, ο πυθμένας των εκσκαφών έπρεπε να οριζοντιώνεται και να είναι απόλυτα επίπεδος γιατί αν υπήρχε ανωμαλία δεν θα μπορούσε να τοποθετηθεί ορθά ο κλωβός του οπλισμού. Προκειμένου να γίνει αυτό θα έπρεπε να κατέβουν στην εκσκαφή εργαζόμενοι αφού μόνο με φτυάρι μπορούσε να οριζοντιοποιηθεί ο πυθμένας. Επιπλέον, σε κανένα από τα έγγραφα προσφοράς δεν υπήρχε απαγόρευση καθόδου εργαζομένων μέσα στην εκσκαφή.

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι ο εναγόμενος 3 δεν έδωσε στην εναγόμενη 1, οποιαδήποτε από τις πληροφορίες που αναφέρονται στη γεωτεχνική μελέτη για τα χαρακτηριστικά του εδάφους. Ο εναγόμενος 3 ήταν υπεύθυνος για την αναπροσαρμογή του σχεδίου ασφαλείας και υγείας σε συνάρτηση με την εξέλιξη των εργασιών. Η βασικότερη αιτία κινδύνου στις εκσκαφές, είναι η κατάρρευση των πρανών και η καταπλάκωση του προσωπικού. Επιπλέον για όλες τις εκσκαφές πέραν των 3.5 μέτρων, απαιτείτο προσωρινή υποστήριξη πρανών. Οι πιο ενδεικτικές μέθοδοι προσωρινής αντιστήριξης δεν μπορούσαν να εφαρμοστούν στις συγκεκριμένες εκσκαφές γιατί δεν θα επέτρεπαν στον οπλισμό να κατέβει λόγω του μικρού πλάτους των 70 εκ. της κάθε εκσκαφής. Επιπλέον τέτοιου είδους αντιστήριξη με μεταλλικές δοκίδες, ήταν πολυδάπανη και δεν περιλαμβανόταν στον κατάλογο μονάδας των εγγράφων προσφοράς. Σε ότι αφορά τη μόνιμη αντιστήριξη των πρανών, αυτό ήταν ευθύνη του Υπουργείου Παιδείας. Η προσωρινή αντιστήριξη με κοτετσόσυρμα και επίχρισμα δεν θα μπορούσε να συγκρατήσει την κατάρρευση των πρανών γιατί είναι χαμηλής αντοχής υλικό.

Ο μάρτυρας ανέφερε ότι ο εναγόμενος 3 που είχε την επίβλεψη του έργου, σε κανένα στάδιο δεν θεώρησε αναγκαία την αντιστήριξη των πρανών ακόμα και όταν σε δύο περιπτώσεις στις 19.4.07 επιθεώρησε την εκσκαφή. Ακόμα και στα έγγραφα που ετοίμασε, άφηνε την ανάγκη αντιστήριξης όπου αυτή θα θεωρείτο αναγκαία. Ο ίδιος ο μάρτυρας και ο αποβιώσας αδελφός του, βασίστηκαν στα προσόντα του εναγομένου 3, ο οποίος όμως δεν θεώρησε αναγκαία την αντιστήριξη.

Μετά το τραγικό συμβάν, οι εκσκαφές επιχωματώθηκαν. Το Υπουργείο Παιδείας ανέθεσε στη εταιρεία του μάρτυρα, την συνέχιση του έργου που αρχικά είχε ανατεθεί στην εναγομένη 1. Έγινε νέα μελέτη από τον εναγόμενο 3, ο οποίος αποδέχθηκε τις εισηγήσεις του επιθεωρητή εργασίας Γ. Καΐλα για να γίνει ο διαφραγματικός τοίχος με προκατασκευασμένους τοίχους. Αυτή η μέθοδος εφαρμόστηκε από τη δική του εταιρεία και το όλο έργο διεκπεραιώθηκε με απόλυτη ασφάλεια. Με τη νέα μέθοδο, άνοιγε η εκσκαφή και αμέσως κατέβαινε μέσα σε αυτήν ο προκατασκευασμένος τοίχος χωρίς να χρειάζεται να κατέβουν μέσα εργαζόμενοι. Αυτή όμως η μέθοδος ήταν πολύ πιο δαπανηρή γι’ αυτό το Υπουργείο Παιδείας πήρε έγκριση από το Συμβούλιο Προσφορών για το επιπλέον κόστος.

Ο μάρτυρας, υιοθέτησε επίσης την κατάθεση που έδωσε στην αστυνομία (τεκμ.25). Σε αυτήν, αναφέρει μεταξύ άλλων ότι πάνω από στο σημείο κατάρρευσης, υπήρχε φρεάτιο με εμφανή σημεία διαρροής νερού στο έδαφος. Αναφέρει επίσης ότι κατά τις δύο πρώτες συναντήσεις με τους μελετητές - μηχανικούς, τους έδειξε βουλωμένα φρεάτια και σωλήνες του αποχετευτικού.

Στην αντεξέταση ανέφερε ότι η εναγομένη 1 εταιρεία, ασχολείτο με εργολαβικές εργασίες για πολλά χρόνια, μεταξύ των οποίων και με εκσκαφές, όχι όμως για πάνω από 4 μέτρα βάθος.

Την μελέτη για την ασφάλεια των εργαζομένων στο εργοτάξιο, την συνέταξε ο εναγόμενος 3. Όμως συντονιστής σε θέματα υγείας και ασφάλειας κατά την εκτέλεση του έργου, καθορίστηκε ο αποβιώσας αδελφός μου. Του υποδείχθηκε από το τεκμήριο 6 ο τόμος Ε3 που συμπληρώθηκε από την εναγόμενη 1, στον οποίο δεν αναφέρεται το γεγονός αυτό. Αιτιολόγησε την παράλειψη αυτή αναφέροντας ότι το έγγραφο αυτό συμπληρώθηκε στο αρχικό στάδιο της προσφοράς.

Στον ίδιο τόμο Ε3 στην παράγραφο 3.16, γίνεται αναφορά σε ένα έγγραφο με τίτλο «φάκελος ασφάλειας και υγείας» για την συμπλήρωση του οποίου, ο ίδιος ήταν υπεύθυνος. Δέχθηκε ότι ποτέ δεν δημιουργήθηκε ο εν λόγω φάκελος. Ο λόγος κατά τον μάρτυρα, είναι ότι το έργο βρισκόταν στα αρχικά στάδια και δεν πρόλαβε να τον δημιουργήσει.

Δέχθηκε επίσης ότι στο ίδιο έγγραφο Ε3 στην παράγραφο 3.15, με τον τίτλο "Κανονισμοί εργοταξίου", υιοθετήθηκαν ουσιαστικά ως σχέδια ασφάλειας και υγείας για το εργοτάξιο, οι κανονισμοί που αναφέρονται στο τόμο Ε(2). Πρόκειται για κανονισμούς που αποτελούν μέρος του ιδίου τόμου και το οποίο τους έχει δοθεί από τον εργοδότη.

Δέχθηκε ακόμα ότι στον τόμο Ε(2), όταν γίνονται εκσκαφές και μάλιστα εκσκαφές που υπερβαίνουν τα τριάμισι μέτρα, απαραίτητα πρέπει να γίνεται μια πρόνοια για τη συγκράτηση των πρανών, δηλαδή προσωρινή αντιστήριξη. Σε ερώτηση γιατί δεν έγινε αυτό, απάντησε ότι η μέθοδος ολοκλήρωσης της συγκεκριμένης εργασίας δεν επέτρεπε προσωρινή αντιστήριξη των πρανών αφού εντός του σκάμματος που ήταν 70 εκατοστά πλάτος θα εκτελούνταν εργασίες. Δέχθηκε παρόλα αυτά ότι μια από τις προτεινόμενες λύσεις για προσωρινή αντιστήριξη με κοτετσόσυρμα, δεν θα προκαλούσε πρόβλημα στην εκτέλεση της υπόλοιπης εργασίας.

Είχαν προβεί ήδη σε τρεις εκσκαφές των 7 μέτρων η κάθε μια χωρίς να αντιμετωπίσουν ιδιαίτερο πρόβλημα. Η 4η που ήταν και η επίδικη, παρουσίασε αυξημένη υγρασία σε σχέση με τις άλλες αλλά και πτώσεις χωμάτων από τα πρανή. Το γεγονός αυτό ήταν γνωστό στον εναγόμενο 3 αλλά και στην εκπρόσωπο του Υπουργείου και συντονίστρια του έργου Ουρανία Βασιλείου. Ο ίδιος τους ενημέρωσε κατά την συνάντηση που έγινε στο σχολείο την προηγουμένη του ατυχήματος και είχαν την ευκαιρία να επιθεωρήσουν το σκάμμα το ίδιο πρωί. Στο στάδιο εκείνο δεν επιδείχθηκε καμία ανησυχία και οι εργασίες συνεχίστηκαν κανονικά. Όταν η εκσκαφή έφτασε στα 5,50 μέτρα νωρίς το απόγευμα της ίδιας ημέρας, εντάθηκαν και οι πτώσεις χωμάτων. Το φαινόμενο αυτό τους ανησύχησε ιδιαίτερα και επικοινώνησαν με την επίβλεψη για να πάρουν οδηγίες.

Έγινε επιθεώρηση της εκσκαφής το ίδιο απόγευμα στις 6.00μμ. Παρόντες ήταν ο εναγόμενος 3 και δύο άτομα από το γραφείο του. Από πλευράς εργολάβων, παρόντες ήταν ο ίδιος ο μάρτυρας και ο αποβιώσας αδελφός του. Κατέβηκαν στον πυθμένα της εκσκαφής όπου διαπίστωσαν εκτεταμένη υγρασία. Ανέφερε χαρακτηριστικά ότι τα πρανή ήταν εμφανώς βρεγμένα, γεγονός που διαπίστωσε και ο εναγόμενος 3. Διαπίστωσαν επίσης, πτώση χωμάτων από τα πρανή της εκσκαφής. Την ημέρα εκείνη, η πτώση των χωμάτων ήταν και στις δύο πλευρές. Ίσως να ήταν μεγαλύτερη η πτώση στην πλευρά απέναντι από τα κτήρια.

Ανέβηκαν πάνω και ξεκίνησε συζήτηση για το τι έπρεπε να γίνει. Οι οδηγίες που τους έδωσαν οι μελετητές, ήταν να επισπευστεί η εργασία και να ολοκληρωθεί την επόμενη ημέρα επειδή η εκσκαφή ήταν κοντά στο σχολικό κτίριο. Ο ίδιος ο μάρτυρας υποθέτει ότι η επίσπευση διατάχθηκε λόγω του ότι αν γινόταν κάποια κατάρρευση των πρανών θα επηρεαζόταν το σχολικό κτίριο που ήταν κοντά. Δεν συζητήθηκε οποιοδήποτε άλλο θέμα ασφάλειας, παρότι ήταν η θέση του μάρτυρα ότι πέραν των κτηρίων, ανησυχούσε και για το προσωπικό.

Σύμφωνα με τα έγγραφα της προσφοράς, η εναγομένη 1, μπορούσε να ζητήσει αναστολή των εργασιών. Δεν το έπραξαν όμως και επέλεξαν να προχωρήσουν με την επίσπευση του έργου ως οι οδηγίες του εναγόμενου 3.

Υπό τας περιστάσεις, και λόγω του κινδύνου κατάρρευσης, ο μάρτυρας συμφώνησε ότι ήταν άκρως επικίνδυνο να κατεβεί κάποιος στον πυθμένα του ορύγματος. Δέχθηκε ως εκ τούτου, ότι η κάθοδος στην εκσκαφή των δύο αποβιωσάντων προκειμένου να καθαρίσουν με φτυάρι τα χώματα, δεν ήταν καθόλου ασφαλής.

Σε ερωτήσεις της συνηγόρου για την Δημοκρατία, ανέφερε ότι κατά την υποβολή της προσφοράς, οι εργολάβοι γνώριζαν ότι στόχος του έργου ήταν να εγκλωβιστεί όλη η περιοχή των κτηρίων με διαφραγματικό τοίχο ώστε να εμποδίζεται η είσοδος του νερού στα θεμέλια. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι από τις εργασίες αυτές, θα επηρεαζόταν και το σύστημα αποχέτευσης του σχολείου. Δέχθηκε επίσης ότι οι εργολάβοι ήδη γνώριζαν από τα έγγραφα της προσφοράς, ότι υπήρχε πρόβλημα σταθερότητας του υπεδάφους στην περιοχή.

Πριν το ατύχημα παρατηρήθηκε πτώση χωμάτων. Ο αποβιώσας Ομάρι έπαιρνε οδηγίες από τον ίδιο και τον αδελφό του. Ο ίδιος προσωπικά δεν έδωσε οδηγίες στον αποβιώσαντα εργαζόμενο Ομάρι, να μην εισέλθει στην εκσκαφή. Δεν είναι σε θέση να γνωρίζει αν τις ίδιες οδηγίες έδωσε και ο αδελφός του. Από ότι του λέχθηκε από παρευρισκόμενους στην σκηνή, αυτοβούλως ο Ομάρι κατέβηκε στον πυθμένα για να βοηθήσει τον αδελφό του.

Το εργοτάξιο τους παραδόθηκε από τον Μάρτιο και από τότε η εναγομένη 1 είχε τον έλεγχο για το ποιος θα εισερχόταν σε αυτό. Επιπλέον, ο χώρος ήταν περιφραγμένος επειδή ακριβώς βρισκόταν μέσα σε σχολείο και ήταν επικίνδυνο για τους μαθητές να εισέρχονται στο εργοτάξιο.

Διαφώνησε με εισήγηση της συνηγόρου για τη Δημοκρατία, ότι τα βλήτρα μπορούσαν να μπουν πριν την τοποθέτηση του κλωβού οπλισμού. Ήταν αναγκαίο για το μάρτυρα, για την τοποθέτηση των βλήτρων, να κατεβούν εργαζόμενοι στον πυθμένα της εκσκαφής. Διαφώνησε επίσης με εισήγηση ότι ο πυθμένας θα έπρεπε να ήταν απλά ισοπεδωμένος και όχι απόλυτο οριζοντιοποιημένος. Τόσον στη περίπτωση του διαφραγματικού τοίχου, όσον και στην περίπτωση του τοίχου αντιστήριξης, είναι καλό ο πυθμένας να οριζοντιώνεται πλήρως. Σε αντίθετη περίπτωση, επηρεάζεται η ποιότητα της εργασίας. Ανέφερε χαρακτηριστικά, ότι δεν μπορεί ένα κομμάτι σίδερο να κάθεται στα χώματα και ένα άλλο στο κενό.

Δεν ζητήθηκε από τον εργολάβο να προβεί σε έλεγχο των ιδιοτήτων του υπεδάφους μετά τα 2 μέτρα, ώστε να διευκρινιστεί κατά πόσο μπορούσαν να προχωρήσουν με την εκσκαφή χωρίς αντιστήριξη. Εξάλλου, κάτι τέτοιο κατά τον μάρτυρα δεν προβλεπόταν στο επίδικο συμβόλαιο.

Μετά την πτώση των χωμάτων το απόγευμα της 19.4.2007, ειδοποίησαν τον εναγόμενο 3, όχι όμως και την συντονίστρια του Υπουργείου Παιδείας για το γεγονός αυτό. Η συντονίστρια ήταν όμως ενήμερη για την υγρασία το πρωί εκείνης της ημέρας.

Δεν προχώρησαν σε προσωρινή αντιστήριξη, αφού οι μέθοδοι που προτείνονταν γι’ αυτό με κοτετσόσυρμα ή επίχρισμα θα εμπόδιζαν από το να μείνει καθαρή η εκσκαφή. Εξ’ άλλου, το κοτετσόσυρμα δεν θα μπορούσε να αποτρέψει μια πιθανή κατάρρευση. Επιπλέον για να γίνει προσωρινή αντιστήριξη, χρειάζονταν δύο με τρεις μέρες. Ως εκ τούτου, δεν προέβησαν στη λήψη κανενός προληπτικού μέτρου για τον κίνδυνο κατάρρευσης. Την άποψη τους ότι δεν μπορούσε να γίνει προσωρινή αντιστήριξη, δεν τη μετέφεραν στην κα Βασιλείου του Υπουργείου Παιδείας. Όμως αμέσως μετά το ατύχημα, εισηγήθηκαν στο Υπουργείο Παιδείας, την αλλαγή του τρόπου αντιστήριξης των πρανών.

Σε ερωτήσεις του συνηγόρου για τον εναγόμενο 3, ανέφερε ότι την έκθεση του Δρος Μιχαηλίδη (τεκμ.27), την είδε μετά το ατύχημα στο γραφείο επιθεώρησης εργασίας. Τη δεύτερη έκθεση (τεκμ.31), δεν την είδε καθόλου.

Αρνήθηκε ότι η επίδικη εργασία για διαφραγματικό τοίχο θα μπορούσε να διεξαχθεί χωρίς την κάθοδο εργαζομένων στην εκσκαφή. Η μεθοδολογία των εργασιών όπως καθορίστηκε από τον εναγόμενο 3, απαιτούσε την κάθοδο μέσα στην εκσκαφή και για άλλες εργασίες, πλην της τοποθέτησης των βλήτρων.

Επέμενε στη θέση του ότι οι μελετητές ζήτησαν επίσπευση των εργασιών, λόγω κινδύνου ζημιάς στα σχολικά κτήρια από πιθανή κατάρρευση της εκσκαφής. Ως εκ τούτου, ο αδελφός του νιώθοντας και την ευθύνη έναντι του συμβολαίου που ανέλαβε η εταιρεία του, έδωσε οδηγίες για επίσπευση των εργασιών και ολοκλήρωση τους, την Παρασκευή στις 20 Απριλίου.

Ο ίδιος έφυγε από το εργοτάξιο το πρωί της 20.4 για να αγοράσει τα αναγκαία υλικά προκειμένου να ολοκληρωθούν εκείνη την ημέρα, οι διαδικασίες του διαφραγματικού τοίχου. Ανησυχούσε για την κατάσταση της εκσκαφής, δεν ζήτησε όμως από τον αδελφό του ή άλλο εργαζόμενο να μην κατέβει στον πυθμένα. Υπέθεσε ότι δεν θα έκαναν οτιδήποτε προτού φέρει τα υλικά και επειδή γνώριζαν ότι η εκσκαφή ήταν ήδη επικίνδυνη.

Του υπεβλήθη ότι ο εναγόμενος 3 μετά την επιθεώρηση της εκσκαφής το απόγευμα της 19.4.2007, εκτός του ότι τους είπε να επισπεύσουν τις εργασίες, τους ανέφερε επιπλέον ότι δεν πρέπει να κατεβεί κανένας μέσα στην εκσκαφή. Απάντησε ότι δεν θυμάται να λέχθηκε κάτι τέτοιο. Δεν απέκλεισε ο εναγόμενος 3 να το ανέφερε στον αδελφό του αλλά όπως είπε, ο ίδιος έχει πολύ καλή μνήμη και δεν θυμάται να λέχθηκε οτιδήποτε σχετικό.

Κατά την επανεξέταση ανέφερε ότι σύμφωνα με τα έγγραφα, αναστολή των εργασιών μπορούσε να γίνει μόνο κατόπιν οδηγιών του αρχιτέκτονα του έργου, στην προκειμένη περίπτωση του εναγομένου 3 Πολιτικού Μηχανικού. Επιπλέον και πάλι σύμφωνα με τα έγγραφα, η εναγόμενη 1 είχε μεν τον έλεγχο του χώρου, υποχρεούτο όμως να επιτρέπει την είσοδο στο εργοτάξιο σε εκπροσώπους του Υπουργείου Παιδείας, που ήταν και ο εργοδότης του έργου.

Μ.Υ.2 η Ουρανία Βασιλείου

Ως Μ.Υ.2 κατέθεσε η Ουρανία Βασιλείου, η οποία είναι Πολιτικός

Μηχανικός στις Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού. Υιοθέτησε την κατάθεση που έδωσε στον Μ.Ε.1 Καΐλα (τεκμ.12). Σύμφωνα με την πιο πάνω κατάθεση της, το κτήριο του Γυμνασίου Αγλαντζιάς οικοδομήθηκε γύρω στο 1991. Την μελέτη εκπόνησε το Τμήμα Τεχνικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας. Μέσα στα πλαίσια αντισεισμικής αναβάθμισης των σχολικών κτηρίων της Κύπρου, ανατέθηκε στον ιδιώτη Πολιτική Μηχανικό εναγόμενο 3 Θέμο Δημητρίου, η εκπόνηση μελέτης για το Γυμνάσιο Αγλαντζιάς.

Της μελέτης, ακολούθησε προκήρυξη προσφοράς από το Υπουργείο Παιδείας. Οι προσφορές αξιολογήθηκαν από τον μελετητή και την συντονίστρια και κατακυρώθηκαν από την αρμόδια επιτροπή του Υπουργείου Παιδείας, στην εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία. Η ίδια ως συντονίστρια του έργου εκ μέρους του Υπουργείου, εγκρίνει τις οδηγίες που εκδίδει ο ιδιώτης μελετητής για τις ανάγκες του έργου. Αυτές, δίδονται όταν υπάρχουν αλλαγές στα αρχικά σχέδια. Δόθηκαν οδηγίες για προσωρινή περίφραξη του εργοταξίου, οι οποίες έγιναν με τη σύμφωνη γνώμη της διεύθυνσης του σχολείου, της συντονίστριας του έργου και του ιδιώτη μελετητή.

Έδωσε επίσης δεύτερη κατάθεση στην αστυνομία ημερ. 20.4.2007 (τεκμήριο 19). Αναφέρει σε αυτήν ότι μέρος των καθηκόντων της, είναι η εκπόνηση μελετών και ο συντονισμός και επίβλεψη οικοδομικών έργων που ανατίθενται από το Υπουργείο Παιδείας. Στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς, υπήρχε πρόβλημα μετακίνησης των κτηρίων λόγω αστάθειας του υπεδάφους. Μέσω της νενομισμένης διαδικασίας, επιλέχθηκε ως μελετητής ο εναγόμενος 3 Θέμος Δημητρίου. Παρουσίασε στο Υπουργείο πρόταση για λύση του προβλήματος με την ανέγερση διαφραγματικού τοίχου περιμετρικά των κτηρίων. Αυτό έγινε με τη σύμφωνη γνώμη του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης. Οι Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας αφού μελέτησαν την πιο πάνω πρόταση, την ενέκριναν. Ως αποτέλεσμα ετοιμάστηκαν τα τελικά έγγραφα και η προκήρυξη προσφορών, η οποία κατακυρώθηκε υπέρ της εναγομένης 1 εταιρείας.

Η υπογραφή του συμβολαίου έγινε στις 26.4.2007. Είχε προηγηθεί σύσκεψη στο σχολείο, στην παρουσία της Διευθύντριας, της Σχολικής Εφορίας, του Συνδέσμου Γονέων, του εργολάβου, του μελετητή και της ίδιας ως συντονίστριας. Η σύσκεψη αφορούσε ζητήματα ασφάλειας και ομαλής λειτουργίας του σχολείου κατά τη διάρκεια των εργασιών.

Τα δικά της καθήκοντα ως συντονίστριας, ήταν να συμμετέχει σε συνεδρίες μια φορά το μήνα όπως την προηγούμενη του ατυχήματος όπου και πάλι συζητήθηκαν διαδικαστικά θέματα.

Εκείνη την ημέρα, η ίδια ως συντονίστρια επιθεώρησε την εκσκαφή και δήλωσε στον εργολάβο στην παρουσία του μελετητή εναγομένου 3, ότι αυτή πρέπει να κλείσει μετά το πέρας των εργασιών για την ασφάλεια των μαθητών. Στη συνέχεια αποχώρησε από το εργοτάξιο.

Τα σχέδια και οι όροι εργασίας κατά την μάρτυρα, προβλέπουν ότι μετά τη διάνοιξη της εκσκαφής, τα πρανή θα πρέπει να προστατεύονται είτε με κοτετσόσυρμα και επίχρισμα είτε με ξυλότοιχο. Αυτά τοποθετούνται χωρίς την κάθοδο εργατών εντός της εκσκαφής και δεν είναι απαραίτητο να αφαιρεθούν για την αποπεράτωση των εργασιών. Η ίδια δεν γνωρίζει αν λέχθηκε οτιδήποτε για την επικινδυνότητα του έργου αφού με βάση τα πιο πάνω, θεωρούσε ότι ο εργολάβος ακολουθούσε τη σωστή διαδικασία και ως εκ τούτου δεν υπήρχε καμία ανάγκη να κατεβεί κάποιος στον πυθμένα της εκσκαφής, κατά τη διάρκεια των εργασιών.

Ενώπιον του Δικαστηρίου, η μάρτυρας επανέλαβε ότι ο ρόλος της ως συντονίστριας, ήταν ο συντονισμός μεταξύ των κυβερνητικών τμημάτων και η εκπροσώπηση του εργοδότη στις συσκέψεις μεταξύ του συμβούλου και του εργολάβου. Ισχυρίστηκε ότι δεν είχε καμία εποπτεία στην εκτέλεση των εργασιών, ούτε μπορούσε να δώσει οδηγίες για την απαγόρευση ή τη συνέχιση τους. Επανέλαβε ότι καθήκον της ήταν η συμμετοχή στις συνεδρίες των εργοταξίων μια φορά το μήνα και ο έλεγχος ότι τηρούνται οι διαδικασίες δυνάμει των όρων του συμβολαίου. Δηλαδή τα χρονοδιαγράμματα, οι πληρωμές και η ομαλή λειτουργία της σχολικής μονάδας. Δεν επεμβαίνει όμως στη μελέτη ή την επίβλεψη του ιδιώτη μελετητή, ο οποίος είναι και ο κατά Νόμον υπεύθυνος για τις εργασίες του εργοταξίου.

Η ίδια ως συντονίστρια δεν μπορούσε να δώσει οδηγίες πέραν από αυτές που έδωσε και αφορούσαν την ασφάλεια των χρηστών, εννοώντας τους μαθητές, τους καθηγητές αλλά και εξωσχολικούς. Αναφορικά με την ασφάλεια των εργαζομένων και επισκεπτών στο χώρο του εργοταξίου, ο εργολάβος είναι υπεύθυνος να συμμορφώνεται με τους Περί Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία Νόμους και Κανονισμούς.

Θεωρήθηκε αναγκαία η αγορά υπηρεσιών από ιδιώτη μελετητή με εμπειρία λόγω του γεγονότος ότι τα προβλήματα στο σχολείο οφείλονταν στο υπέδαφος. Έτσι, το Υπουργείο αγόρασε υπηρεσίες από τον εναγόμενο 3 Θέμο Δημητρίου, ο οποίος ετοίμασε πρόταση για επίλυση του προβλήματος.

Η μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι δεν ζητήθηκε από τον ιδιώτη μελετητή η χρήση υπηρεσιών γεωλόγου. Αυτή η δυνατότητα δινόταν στον μελετητή με την παράγραφο 2.2.(17) της συμφωνίας ανάθεσης των εργασιών. Η εν λόγω πρόνοια, συμπεριλήφθηκε λόγω της ιδιάζουσας φύσης του έργου και η ενεργοποίηση της, ήταν στη διακριτική ευχέρεια του μελετητή. Σε περίπτωση δε που ο εναγόμενος 3 αποφάσιζε να ενεργοποιήσει την πιο πάνω δυνατότητα, η αμοιβή του γεωλόγου θα καταβαλλόταν από την Κυπριακή Δημοκρατία.

Στον μελετητή δόθηκαν όλα τα στοιχεία που κατείχαν οι Τεχνικές Υπηρεσίες, δηλαδή τα σχέδια των υφιστάμενων οικοδομών καθώς και η γεωλογική-γεωτεχνική έρευνα του Απριλίου 1988 (τεκμήριο 27).

Με τη μελέτη του κ. Θέμου Δημητρίου, αντιμετωπίζονταν στο σύνολο τους τα προβλήματα μετακίνησης των κτηρίων λόγω αστάθειας του υπεδάφους. Μετά την κατακύρωση της προσφοράς προς την εναγομένη 1, αυτή δεν προέβη σε οποιαδήποτε σχόλια ή απορίες. Με βάση τα έγγραφα προσφοράς, η εναγομένη 1 εταιρεία όφειλε να μεταβεί στο χώρο και αν είχε οποιεσδήποτε απορίες αναφορικά με τις συνθήκες εργασίας και τα πιθανά προβλήματα συμπεριλαμβανομένου και του υπεδάφους, είχε τη δυνατότητα να τις υποβάλει 15 ημέρες πριν την υποβολή προσφοράς.

Υποχρέωση του μελετητή ήταν η επίβλεψη της εκτέλεσης των εργασιών, σύμφωνα με τους όρους και τα σχέδια του συμβολαίου. Δυνάμει της συμφωνίας ανάθεσης και συγκεκριμένα στην παράγραφο 2.2(5) στις σελίδες 6 και 7 ο μελετητής πρέπει να λαμβάνει τη γραπτή έγκριση του συντονιστή για έκδοση οδηγιών, εκτός αν αυτές κρίνονται κατά την άποψη του μελετητή αναγκαίες και επείγουσες για την ασφάλεια του έργου. Ήταν η θέση της μάρτυρος ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση από τη στιγμή που ο μελετητής διαπίστωσε ότι υπήρχε πτώση πρανών θα μπορούσε να δώσει οποιαδήποτε οδηγία θεωρούσε αναγκαία για την ασφάλεια του έργου. Επιπλέον σύμφωνα με την μάρτυρα, από την ημερομηνία παράδοσης του εργοταξίου στην εναγομένη 1 εταιρεία, αυτή είχε αποκλειστικό έλεγχο του χώρου.

Σύμφωνα με τα έγγραφα ανάθεσης του έργου και συγκεκριμένα τον όρο 37 του τόμου Β του τεκμηρίου 6, οδηγία για αναστολή των εργασιών δίδει ο αρχιτέκτονας, ο οποίος έχει και την ευθύνη διορισμού πολιτικού μηχανικού. Στο συγκεκριμένο έργο δεν υπήρχε αρχιτέκτονας. Ως εκ τούτου η πρόνοια αυτή δεν εφαρμόζεται και ορίστηκε απευθείας πολιτικός μηχανικός από τον εργοδότη.

Στη συνέχεια, η μάρτυρας επανέλαβε ότι το πρωί της προηγουμένης του ατυχήματος, μετέβηκε στο χώρο για τη μηνιαία συνάντηση και είχε την ευκαιρία να δει την εκσκαφή. Έδωσε οδηγίες εκ μέρους του εργοδότη να γίνει η περίφραξη ώστε να προστατευθούν οι μαθητές και τρίτα πρόσωπα. Στην παρουσία του ιδιώτη μελετητή, τόνισε την ανάγκη να κλείσει η εκσκαφή μετά το πέρας των εργασιών για να αποφευχθεί ο κίνδυνος της πτώσης μέσα σε αυτή μαθητών ή άλλων προσώπων.

Ήταν η θέση της μάρτυρος ότι κανένας δεν ειδοποίησε το Υπουργείο Παιδείας ότι έπεφταν τα πρανή πριν το ατύχημα. Το Υπουργείο Παιδείας ενημερώθηκε για το γεγονός αυτό μετά το ατύχημα. Όταν μετέβηκε στο χώρο στις 20.4.2007, ανέφερε χαρακτηριστικά ότι σοκαρίστηκε γιατί δεν περίμενε ότι θα κατέβαινε άνθρωπος στην εκσκαφή ειδικά μετά την πτώση των πρανών, το απόγευμα της προηγουμένης. Εξάλλου κατά τη μάρτυρα, δεν υπήρχε λόγος να καθαριστεί ο πυθμένας αφού σκοπός ήταν η κατασκευή διαφραγματικού τοίχου και όχι η θεμελίωση. Η πρόνοια στα έγγραφα και ειδικά στον Τόμο Γ-2 στην παράγραφο 3.4 με τίτλο «Εκσκαφές για εκτέλεση εργασιών μέσα στο έδαφος», απαιτεί μεν οριζοντιοποίηση του πυθμένα, όχι όμως απόλυτη οριζοντιοποίηση. Επίσης, πουθενά στα έγγραφα διαγωνισμού δεν ορίζονται εργασίες για τις οποίες απαιτείτο, η κάθοδος εργατών εντός της εκσκαφής.

Η άποψη της μάρτυρος ως πολιτικής μηχανικού, είναι ότι σε περίπτωση που κρινόταν είτε από τον ιδιώτη μελετητή είτε από την εργοληπτική εταιρεία αναγκαία η κάθοδος εντός της εκσκαφής, έπρεπε να προηγηθεί η αντιστήριξη των πρανών.

Μετά το ατύχημα, υποβλήθηκε στην ίδια ως συντονίστρια, νέα μεθοδολογία κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου, η οποία και υιοθετήθηκε από τον μελετητή – εναγόμενο 3. Το αίτημα για αλλαγή της μεθοδολογίας, εγκρίθηκε από την “Κεντρική Επιτροπή Αλλαγών και Απαιτήσεων». Η νέα μεθοδολογία στοίχισε €216.000,00 και το ποσό καταβλήθηκε από το Υπουργείο Παιδείας. Ήταν η θέση της μάρτυρος ότι αν η νέα μεθοδολογία προτεινόταν πριν το επίδικο ατύχημα, το Υπουργείο Παιδείας δεν θα την απέκλειε.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι μεταξύ των καθηκόντων της είναι και η επίβλεψη οικοδομικών εργασιών σε σχολεία. Όμως στο συγκεκριμένο έργο, εντοπίστηκαν σοβαρά προβλήματα με το υπέδαφος τα οποία επηρέαζαν τα σχολικά κτήρια. Ως εκ τούτου αποφάσισαν να ζητήσουν την βοήθεια και να αγοράσουν τις υπηρεσίες κάποιου ιδιώτη μελετητή που είχε περισσότερη εμπειρία από την ίδια σε αυτά τα θέματα. Δεν ήταν όμως σε θέση να απαντήσει κατά πόσον ο εναγόμενος 3, ο οποίος επιλέγηκε από το Υπουργείο Παιδείας, είχε εξειδικευμένες γνώσεις ή εμπειρία σε ζητήματα προβλημάτων με το υπέδαφος. Ανέφερε χαρακτηριστικά ότι δεν γνωρίζει τα προσόντα του εναγομένου 3, όμως αναμένει ότι όλοι οι πολιτικοί μηχανικοί που είναι εγγεγραμμένοι στο Ε.Τ.Ε.Κ μπορούσαν να ανταπεξέλθουν. Όλοι οι πολιτικοί μηχανικοί που συμμετείχαν στον διαγωνισμό, μελέτησαν τις απαιτήσεις του Υπουργείου και σύμφωνα με τον Περί ΕΤΕΚ Νόμο, δεσμεύτηκαν ότι είχαν την εμπειρία περισσότερο από τους κρατικούς λειτουργούς και τις εξειδικευμένες γνώσεις να προβούν στην μελέτη.

Δινόταν εξ’ άλλου η δυνατότητα στον μελετητή να χρησιμοποιήσει τις εργασίες ειδικού γεωλόγου, την αμοιβή του οποίου θα κατέβαλλε η Δημοκρατία. Η πρόνοια αυτή συμπεριλήφθηκε λόγω της ιδιάζουσας φύσης του έργου και ήταν στη διακριτική ευχέρεια του μελετητή να αποφασίσει αν θα χρησιμοποιήσει γεωλόγο. Αρνήθηκε υποβολή επί του προκειμένου ότι ο εναγόμενος 3 είχε υποχρέωση να εργοδοτήσει γεωλόγο και επέμενε ότι αυτό, ήταν στην διακριτική του ευχέρεια. Ισχυρίστηκε ότι τελικά ο εναγόμενος 3 δεν διόρισε γεωλόγο και ότι δεν υποβλήθηκε καμία απαίτηση για πληρωμή γεωλόγου.

Επανέλαβε επίσης την θέση της, ότι ο ρόλος της ως συντονίστριας, είναι να επιβλέπει τον μελετητή ότι εκτελεί σωστά την μεταξύ τους συμφωνία. Ο ρόλος του συντονιστή δεν είναι να επιβλέπει το έργο, ούτε να κάνει τη μελέτη. Η μελέτη και επίβλεψη του έργου, είχε ανατεθεί στον εναγόμενο 3.

Δέχθηκε ότι η μελέτη και τα έγγραφα που ετοίμασε ο εναγόμενος 3 έτυχαν επιδοκιμασίας από το Υπουργείο Παιδείας και την ίδια ως συντονίστρια. Όλοι μάλιστα οι τόμοι που ετοίμασε (τεκμ.6), συμπεριλαμβάνονταν στην συμφωνία που το Υπουργείο Παιδείας υπέγραψε με την εναγομένη 1. Ισχυρίστηκε εντούτοις ότι αυτό δεν σημαίνει ότι δόθηκε έγκριση και για την ορθότητα της μελέτης. Άλλωστε όπως είπε, το Υπουργείο προβαίνει σε δειγματοληπτικό έλεγχο των εγγράφων. Σε αντίθετη περίπτωση, θα χρειαζόταν άλλος μηχανικός για να ελέγξει τον ιδιώτη που διόρισαν.

Δέχθηκε ότι δεν συμπεριλήφθηκε η γεωλογική μελέτη του Δρος Μιχαηλίδη στα έγγραφα προσφοράς ώστε να ενημερωθεί και ο εργολάβος για την σύσταση του υπεδάφους. Δεν ήταν σε θέση να αναφέρει τον λόγο για τον οποίο δεν συμπεριλήφθηκε. Στην συνέχεια επέρριψε την ευθύνη γι’ αυτό, στον εναγόμενο 3, ο οποίος ήταν κατά την γνώμη της υπεύθυνος για την ετοιμασία των εγγράφων διαγωνισμού. Δεν απάντησε όμως γιατί η μελέτη δεν συμπεριλήφθηκε από το Υπουργείο στα έγγραφα που επισυνάφθηκαν στην σύμβαση της με την εναγομένη 1.

Το Υπουργείο ως εργοδότης δεν είχε δικαίωμα να διατάξει αναστολή των εργασιών. Σύμφωνα με τους όρους του τόμου Β της συμφωνίας, αυτό εναπόκειτο στον αρχιτέκτονα του έργου, στην παρούσα περίπτωση στον εναγόμενο 3 επειδή δεν υπήρχε αρχιτέκτονας. Επιπλέον, δυνάμει των γενικών όρων που υπέγραψαν με την εναγομένη 1, οποιαδήποτε αλλαγή έπρεπε να τύχει της έγκρισης του Υπουργείου Παιδείας πλην των περιπτώσεων που ο μελετητής έκρινε σκόπιμο για σκοπούς ασφαλείας να δώσει σχετικές οδηγίες.

Το πρωί της προηγουμένης του ατυχήματος επισκέφθηκε για πρώτη φορά το εργοτάξιο. Αφού είδε την εκσκαφή, έδωσε εντολή εκ μέρους του εργοδότη, να κλείσει μετά το πέρας των εργασιών ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος για μαθητές και εξωσχολικούς. Δεν συζητήθηκε οτιδήποτε για υγρασία και πτώση χωμάτων. Περισσότερο αναφέρθηκαν σε διαδικαστικά θέματα.

Επέμενε ότι δεν γνώριζε μέχρι και το ατύχημα για την πτώση πρανών στην εκσκαφή. Δεν κλήθηκε στην επιθεώρηση της εκσκαφής το απόγευμα πριν το ατύχημα ούτε και ενημερώθηκε από κανένα για αυτό το θέμα. Στο συγκεκριμένο έργο υπήρχε ιδιώτης μελετητής. Η ίδια δεν εδικαιούτο να δώσει οποιανδήποτε οδηγία για την εκτέλεση του έργου. Υπεύθυνος ήταν ο εναγόμενος 3 όπως καθορίζει η συμφωνία του με το Υπουργείο Παιδείας.

Η μάρτυρας αρνήθηκε ότι βάσει των συμβολαίων και των όρων εντολής που είχε, ήταν καθήκον της να ελέγχει τον τρόπο που ασκούσε την εποπτεία των εργασιών ο εναγόμενος 3. Ούτε κατά την άποψη της μπορούσε να ελέγξει τον τρόπο που γινόταν η εργασία από την εναγόμενη 1.

Της υποβλήθηκε ότι δυνάμει των όρων 4 & 5 του συμβολαίου μεταξύ του εναγομένου 3 και του Υπουργείου, καθορίζονται τα καθήκοντα της ως συντονίστριας, μεταξύ των οποίων είναι και η παρακολούθηση εκ μέρους του εργοδότη, της πιστής εφαρμογής των συμβολαίων μεταξύ εργοδότη και συμβούλου και μεταξύ εργοδότη και εργολάβων. Απάντησε ότι ο υπεύθυνος συντονιστής συμμετέχει σε μηνιαίες συνεδριάσεις στο εργοτάξιο, ελέγχει ότι το έργο προχωρεί σύμφωνα με τα χρονοδιαγράμματα, ότι γίνονται οι πληρωμές κλπ. Όμως δεν πηγαίνει καθημερινά στο εργοτάξιο και δεν προβαίνει σε επίβλεψη των εργασιών. Αυτό είναι δουλειά του εναγομένου 3 που είναι πολιτικό μηχανικός. Αντιθέτως, συντονιστής του έργου μπορούσε να είναι πρόσωπο οποιασδήποτε άλλης ειδικότητας.

Κατά την επίσκεψη της την προηγουμένη του ατυχήματος στο εργοτάξιο, άκουσε να συζητούν ότι παρουσιάστηκε αυξημένη υγρασία αλλά δεν θυμάται κάτι άλλο. Δεν έδωσε οδηγίες για δειγματοληψία και έλεγχο της υγρασίας. Ούτε μπορούσε να αποφασίσει κάτι η ίδια από την στιγμή που είχε ιδιώτη μελετητή, ο οποίος ήταν ο υπεύθυνος για το έργο. Δεν ζήτησε από τον μελετητή να πράξει κάτι αφού δεν φαντάστηκε ότι θα κατέβαινε κάποιος στο σκάμμα. Σε ερώτηση αν η ίδια ως πολιτικός μηχανικός θεωρούσε ότι έπρεπε να ληφθεί δείγμα για έλεγχο απάντησε ότι δεν έχει πλήρη γνώση του θέματος γιατί δεν ήταν είναι ο επιβλέπων. Στην συνέχεια όμως απάντησε ότι αν ήταν επιβλέπων θα ζητούσε να γίνει προσωρινή αντιστήριξη.

Δέχθηκε ότι θα ήταν ορθότερο να πληροφορηθεί η εναγομένη 1 για τις γεωτεχνικές μελέτες. Όμως αυτή γνώριζε ότι οι εργασίες ήταν για σταθεροποίηση του εδάφους. Δεν κάνεις διαφραγματικό τοίχο έξι μέτρων όπως είπε, σε ένα κανονικό έδαφος χωρίς προβλήματα. Εξ’ άλλου, στο στάδιο της προκήρυξης του διαγωνισμού, η εναγομένη 1 μπορούσε να υποβάλει ερωτήματα και να ζητήσει διευκρινίσεις, πράγμα που δεν έκανε.

Κατά την διάνοιξη της εκσκαφής δεν έγινε αντιστήριξη. Ήταν ευθύνη του μελετητή και του εργολάβου να το συζητήσουν γι’ αυτό και δεν επενέβη η ίδια. Ισχυρίστηκε ότι μετά το ατύχημα τοποθετήθηκε μόνιμη αντιστήριξη. Αρνήθηκε υποβολή ότι δεν υπήρξε αντιστήριξη αλλά από την αρχή τοποθετείτο προκατασκευασμένος διαφραγματικός τοίχος. Αρνήθηκε επίσης ότι η μεθοδολογία των εργασιών μετά το ατύχημα, προτάθηκε από τον κύριο Καΐλα (Μ.Ε.1) του Τμήματος Επιθεώρησης Εργασίας.

Ισχυρίστηκε ότι δυνάμει της παραγράφου 2.2.1 του τόμου Ε, όταν υπάρχουν βαθιές εκσκαφές πέραν των 3 ½ μέτρων, απαιτείται προσωρινή αντιστήριξη πρανών. Άρα ήταν συμβατική υποχρέωση του εργολάβου να πράξει κάτι τέτοιο. Παρόλα αυτά, το Υπουργείο αποδέχθηκε τον όρο του συμβολαίου εργολαβίας για πιθανή προσωρινή αντιστήριξη πρανών όπου χρειαζόταν. Υπό την προϋπόθεση βέβαια ότι θα ενεργοποιείτο ο εν λόγω συμβατικός όρος, ανάλογα με την εξέλιξη της εκσκαφής και το τι θα έβρισκε μέσα σε αυτήν ο εργολάβος.

Ρωτήθηκε κατά πόσον ανησύχησε για πιθανή κατάρρευση όταν την προηγουμένη το πρωί είδε κατά την επίσκεψη της στο εργοτάξιο την υγρασία μέσα στο σκάμμα. Απάντησε ότι δεν μπορούσε σε εκείνο το στάδιο να μαντέψει ότι θα καταρρεύσει η εκσκαφή. Ήταν όπως είπε ευθύνη του εργολάβου που έκανε την εκσκαφή να εκτιμήσει τον κίνδυνο. Ο εργολάβος όφειλε δυνάμει του συμβολαίου να προχωρήσει σε προσωρινή αντιστήριξη των πρανών. Αν έβλεπε ότι συμβαίνει κάτι πιο σοβαρό, έπρεπε να ειδοποιήσει τον μελετητή και να ζητήσει αλλαγή της μεθοδολογίας αν το θεωρούσε αναγκαίο. Η ίδια με μια επίσκεψη στο εργοτάξιο δεν μπορούσε να έχει άποψη.

Αρνήθηκε ότι ο εργολάβος δεν γνώριζε την κατάσταση επειδή δεν είχε πάρει τις γεωτεχνικές μελέτες. Ισχυρίστηκε ότι η εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία με την πείρα και το επιστημονικό προσωπικό που εργοδοτούσε, ήταν σε θέση να αντιληφθεί τους κινδύνους από την υγρασία και μέσα στις συμβατικές της υποχρεώσεις να κάνει προσωρινή αντιστήριξη. Αντιθέτως, η μάρτυρας δεν μπορούσε να αντιληφθεί τον κίνδυνο με μια επίσκεψη της στον χώρο.

Σε ερώτηση κατά ποσόν ενδεικνυόταν η ανάλυση δείγματος από την εκσκαφή μετά που παρατηρήθηκε η υγρασία, απάντησε αρνητικά. Διευκρίνισε όμως ότι πήγε στο εργοτάξιο, όχι ως πολιτικός μηχανικός για να ελέγξει την εκσκαφή. Είχε τον μελετητή εκεί να δει και να ακούσει τις απόψεις και τις θέσεις του εργολάβου και εάν υπήρχε οτιδήποτε που έπρεπε να ενημερωθεί είτε από τον εργολάβο είτε από τον μελετητή θα την ενημέρωναν.

Συμφώνησε ότι στα έγγραφα προβλέπονταν εργασίες μέσα στην εκσκαφή. Η μέθοδος της τοποθέτησης βλήτρων γινόταν μέσα στο σκάμμα. Μετά το τραγικό συμβάν, ανατέθηκε η συνέχιση του έργου στη νέα εταιρεία που συνέστησε ο αδελφός του αποβιώσαντος Παναγιώτη Αναστάση. Δεν υπήρξε νέα προσφορά. Αυτό που άλλαξε είναι ότι το Υπουργείο δέχτηκε να γίνει η εργασία με προκατασκευασμένο τοίχο και ανάλαβε το ίδιο το κόστος αυτής της αλλαγής. Την νέα μέθοδο την εισηγήθηκε ο μελετητής σε συνεργασία με τον εργολάβο και το γραφείο επιθεώρησης εργασίας.

Η αρχική μελέτη έτυχε της επιδοκιμασίας του Υπουργείου αλλά τα έγγραφα δεν εγκρίθηκαν στην ολότητα τους αφού στο στάδιο εκείνο γίνεται δειγματολογικός έλεγχος. Της υπεβλήθη από τον συνήγορο του εναγομένου 3 ότι ο έλεγχος θα έπρεπε να είναι λεπτομερέστερος. Απάντησε ότι εάν θα έπρεπε να ήταν λεπτομερέστερος ο έλεγχος και σε όλη την ολότητα της μελέτης και των εγγράφων που υπέβαλλε ο μελετητής δεν θα χρειαζόταν να αναθέσουν σε ιδιώτη μελετητή την εργασία αλλά θα την έκανα μόνοι τους ή θα έπρεπε να προσλάβουν άλλο μελετητή πολιτικό μηχανικό να ελέγξει την εργασία του εναγομένου 3 και αυτό είναι βέβαια αντιδεοντολογικό. Παρόλα αυτά έγινε κάποια ανταλλαγή απόψεων και μερικές διορθώσεις. Μ.Υ.3 Θέμος Δημητρίου (εναγόμενος 3).

Ο εναγόμενος 3 Θέμος Δημητρίου (Μ.Υ.3), στην γραπτή του δήλωση (έγγραφο 3), αναφέρει ότι είναι πολιτικός μηχανικός από το 1970 με γνώσεις γεωλογίας και γεωτεχνικών θεμάτων. Αφού εργάστηκε σε διάφορα γραφεία, το 1996 ίδρυσε το δικό του γραφείο μελετών, το οποίο διατηρεί μέχρι σήμερα. Το γραφείο του έχει εκτελέσει μεγάλο αριθμό έργων και ειδικεύεται σε αποκαταστάσεις παραδοσιακών κτηρίων, αντισεισμικές αναβαθμίσεις και εκτιμήσεις ασφάλειας κτηρίου.

Το 2004 μετά από σχετικό διαγωνισμό, το Υπουργείο Παιδείας ανέθεσε στο γραφείο του, την μελέτη για την επιδιόρθωση των βλαβών που παρουσιάστηκαν στα κτήρια του Γυμνασίου Αγλαντζιάς. Αφού μελέτησε το πρόβλημα, πρότεινε και το Υπουργείο Παιδείας αποδέχτηκε, να προσεγγιστεί το θέμα σε δύο στάδια.

• Να κατασκευαστεί διαφραγματικός τοίχος και να απομονωθεί το υπέδαφος των κτηρίων από οποιαδήποτε πρόσβαση υγρασίας ώστε να δημιουργηθούν σταθερές συνθήκες και να μειωθεί στο ελάχιστο οποιαδήποτε καθίζηση εδάφους.

• Αφού παρακολουθήσουν τη συμπεριφορά του υπεδάφους για δύο χρόνια και βεβαιωθούν για την επιτυχία του πιο πάνω στόχου, να προχωρήσουν στην επιδιόρθωση των κτηρίων.

Για την υλοποίηση του πρώτου σταδίου, ετοίμασε σχέδια και προδιαγραφές και αφού προκήρυξε προσφορές, κατακύρωσε το έργο στην εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία. Όμως στις αρχικές εργασίες, το τοίχωμα του ορύγματος για την κατασκευή του πρώτου τμήματος του διαφραγματικού τοίχου κατέρρευσε, καταπλακώνοντας τον εργολάβο Παναγιώτη Αναστάση και τον εργάτη υπάλληλο της εναγομένης 1, Omari Eminov.

Ήταν η θέση του ότι σύμφωνα με τη σύμβαση μεταξύ του ιδίου και του Υπουργείου Παιδείας, το Υπουργείο είχε τον έλεγχο του εργοταξίου και ασκούσε έλεγχο των εργασιών της εναγομένης 1 αλλά και των καθηκόντων που ανέθεσε στον ίδιο. Αρνήθηκε ότι ο ίδιος ως μελετητής ή επιβλέπων, απέκτησε ή είχε σε οποιοδήποτε στάδιο τον έλεγχο του χώρου του εργοταξίου. Επιπλέον οι εναγόμενοι 2 και 4 ως ιδιοκτήτες του σχολείου, παρέδωσαν την κυριότητα του εργοταξίου με την υπογραφή του συμβολαίου κατασκευής του έργου, στην εναγομένη 1. Οι εναγόμενοι 2 & 4 όμως, ασκούσαν ουσιαστικό έλεγχο των εργασιών που εκτελούνταν στο εργοτάξιο.

Σύμφωνα με το σύστημα εργασίας που ο μάρτυρας καθιέρωσε για το έργο στα πλαίσια των καθηκόντων του:

I. Δεν προνοείται η κάθοδος οποιουδήποτε ατόμου σε εκσκαφή. Η μόνη περίπτωση που μπορούσε να δικαιολογηθεί κάθοδος οπουδήποτε σε εκσκαφή ήταν για την τοποθέτηση «βλήτρων» στον υπό κατασκευή μονωτικό τοίχο, κάτι που θα γινόταν στην αρχή κάθε επόμενου τμήματος της κατασκευής (υπό συνθήκες που δεν ήταν επικίνδυνες για την εν λόγω κάθοδο) και δεν προέκυπτε σε καμία περίπτωση στη συγκεκριμένη κατασκευή του πρώτου τμήματος.

II. Είναι αυτονόητο και προκύπτει και από τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις στα έγγραφα του συμβολαίου ότι για την κάθοδο εργατών μέσα στο όρυγμα επιβαλλόταν η λήψη προστατευτικών μέτρων (με ευθύνη της εναγομένης 1 ως εργολάβου), όπως η αντιστήριξη των επικίνδυνων πρανών πριν την κάθοδο.

III. Ουδέποτε ανέθεσε στους αποβιώσαντες να εκτελέσουν εργασίες εκσκαφής ή να κατέλθουν σε εκσκαφές, περιλαμβανομένης και της εκσκαφής όπου συνέβηκε το ατύχημα και ουδέποτε εισηγήθηκε ούτε και έδωσε οποιεσδήποτε οδηγίες ή μέθοδο για την εκτέλεση τέτοιων εργασιών (δηλαδή εργασιών που προνοούσαν κάθοδο σε εκσκαφή). Αντίθετα, προειδοποίησε αρκετές φορές τους αποβιώσαντες και την εναγόμενη 1 (μέσω των αδελφών Αναστάση) ότι η κάθοδος οποιουδήποτε στην εκσκαφή ήταν επικίνδυνη.

IV. Την προηγούμενη ημέρα του ατυχήματος κατήλθε στην εκσκαφή για επιθεώρηση της κατάστασης της μαζί με τον Τάσο Αναστασίου, και έχοντας πράξει τούτο τους προειδοποίησε (τον αποβιώσαντα, τον Τάσο Αναστασίου και την Εναγόμενη 1) ότι κανένας δεν έπρεπε να κατέλθει στην εκσκαφή καθότι ήταν επικίνδυνο και τους έδωσε οδηγίες να επισπευστούν οι εργασίες για να τελειώσουν εντός 24 ωρών.

Ανέφερε στη συνέχεια ότι ενόψει του ότι δεν προβλεπόταν η κάθοδος οποιουδήποτε στις εκσκαφές και επομένως δεν δικαιολογείτο η προσωρινή αντιστήριξη, οι οδηγίες του να ολοκληρωθούν οι εργασίες εντός 24 ωρών αντί της τοποθέτησης προσωρινής αντιστήριξης, ήταν η πλέον ενδεδειγμένη. Προς τούτο, συμβάλλει και το γεγονός ότι η εκσκαφή ιδίως την τελευταία φορά που την είδε, ήταν πρόδηλα επικίνδυνη και ότι ρητά είπε στους παρευρισκομένους να μην κατέλθει οποιοσδήποτε στον πυθμένα της. Επιπλέον για την κατασκευή προσωρινής αντιστήριξης χρειάζονταν δύο – τρεις μέρες περίπου, μέχρι το τέλος της οποίας η επικίνδυνη κατασκευή θα παρέμενε ανοικτή ενώ οι δικές του οδηγίες, προνοούσαν την ολοκλήρωση των εργασιών σε 24 ώρες.

Επομένως κατά το μάρτυρα, οι αποβιώσαντες είχαν γνώση και αντίληψη του κινδύνου κατάρρευσης των πρανών. Και ενώ προειδοποιήθηκαν την προηγουμένη του ατυχήματος από τον μάρτυρα και λογικά προειδοποιήθηκαν και από την εναγομένη 1, την οποία ο μάρτυρας είχε προειδοποιήσει, εκούσια εξέθεσαν τους εαυτούς τους σε κίνδυνο και κατέβηκαν με δική τους πρωτοβουλία στην εκσκαφή ενώ γνώριζαν ότι αυτό ήταν επικίνδυνο, αγνοώντας τις προειδοποιήσεις και τις ρητές οδηγίες του μάρτυρα. Η κάθοδος των αποβιωσάντων στην εκσκαφή αποτελούσε στην ουσία κατά το μάρτυρα, παράβαση του συστήματος εργασίας που τέθηκε από τον ίδιο.

Σε απάντηση στη θέση του επιθεωρητή Καΐλα ότι ο έργο θα έπρεπε να σχεδιαστεί με διαφορετικό και πιο ασφαλή τρόπο, ο οποίος επιλέχθηκε μετά το ατύχημα, ο μάρτυρας απάντησε ως εξής:

1. Ο αρχικός σχεδιασμός βασίστηκε στην υπόθεση που δικαιολογείται πλήρως από τις δύο γεωλογικές μελέτες που είχε στα χέρια του, ότι το έδαφος θα ήταν σταθερό και το όρυγμα δεν θα κινδύνευε να καταρρεύσει.

2. Η νέα μεθοδολογία που υιοθετήθηκε μετά το ατύχημα δεν προσέφερε αυξημένη ασφάλεια, αν δεν τηρούνταν βασικές προφυλάξεις από τον εργολάβο, οι ίδιες που όφειλε να τηρεί κατά τις εργασίες μέχρι το ατύχημα. Ανέφερε επί του προκειμένου ότι το ατύχημα συνέβη γιατί ο εργολάβος ισχυρίστηκε πως δεν μπορούσε ο εκσκαφέας (digger) να καθαρίσει μέρος του πυθμένα της εκσκαφής και επομένως, ασύνετα οι αποβιώσαντες κατέβηκαν στο σκάμμα για να το κάνουν με το χέρι. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι το ίδιο ακριβώς θα συνέβαινε αν ακολουθείτο η νέα διαδικασία και ο εργολάβος συμπεριφερόταν με τον ίδιο ασύνετο τρόπο.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι δεν υπήρχε μελέτη του τμήματος γεωλογικής επισκόπησης ειδικά για το επίδικο έργο. Οι μελέτες (τεκμ.27 & 31) είναι μέρος πληροφοριακού υλικού που εκτείνεται σε εκατοντάδες σελίδες και συντάχθηκε για διάφορους λόγους και σε διαφορετικές περιπτώσεις. Απαντώντας στην κατηγορία ότι δεν ενημέρωσε τον εργολάβο για τις πιο πάνω μελέτες, ισχυρίστηκε ότι ο ρόλος του πολιτικού μηχανικού δεν είναι να συγχύζει τον εργολάβο με όγκο άσχετου υλικού αλλά να του προσφέρει όλα τα απαραίτητα στοιχεία που είναι χρήσιμα για την εκτέλεση του έργου.

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι έγινε προσπάθεια να παραπλανηθεί το Δικαστήριο με παραπομπή στους όρους «υψηλή πλαστικότητα», «μεγάλο εύρος τιμών» και «ελεύθερη διόγκωση». Αυτοί είναι τεχνικοί όροι που περιγράφουν το έδαφος για να προβλέψουν την δυνατότητα διόγκωσης σε χρονικά διαστήματα μηνών και όχι σε σχέση με την ευστάθεια πρανών και καταρρεύσεις εκσκαφών που δεν παραμένουν ανοικτές για πέραν των 3-4 ημερών.

Στη συγκεκριμένη μάλιστα περίπτωση της επίδικης εκσκαφής, ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι η αλλαγή συνθηκών ήταν η μείωση και όχι η αύξηση της υγρασίας λόγω εξάτμισης από τη δημιουργία ελεύθερης επιφάνειας στο όρυγμα. Μια μείωση που θα έπαιρνε εβδομάδες για να ολοκληρωθεί. Η διογκωσιμότητα του εδάφους δεν έχει καμία σχέση με τη σταθερότητα των πρανών και την κατάρρευση που πραγματοποιήθηκε.

Στον Τόμο Ε των εγγράφων της προσφοράς που αναφέρεται στο σχέδιο ασφάλειας και υγείας, δόθηκαν από τον ίδιο επαρκείς περιγραφές των κινδύνων και εντοπίστηκαν τα θέματα που έπρεπε να λάβει υπόψη ο εργολάβος. Στον 34 σελίδων Τόμο Ε, περιλαμβάνονται επίσης όλες οι απαραίτητες προειδοποιήσεις και οδηγίες για την ασφαλή διεξαγωγή των εργασιών.

Στη συγκεκριμένη περίπτωση, υπήρχε γνώση των ιδιοτήτων του εδάφους και έγινε έλεγχος για το επιτρεπόμενο βάθος εκσκαφής χωρίς υποστήριξη. Το βάθος που προκύπτει από τις ιδιότητες του εδάφους όπως δίνονται στην έκθεση (τεκμ. 27), είναι μεγαλύτερο από 19.5 μέτρα. Επιπλέον στον Τόμο Γ με τίτλο «Τυπικές Προδιαγραφές» γίνεται σαφής αναφορά στην ευθύνη του εργολάβου να λάβει όλα τα απαραίτητα μέτρα για την προστασία των εργαζομένων από καταρρεύσεις πρανών.

Είναι επίσης σαφές ότι για να γίνουν εργασίες μέσα στο έδαφος, δηλαδή στην περίπτωση τοποθέτησης των βλήτρων, ο εργολάβος οφείλει να πάρει όλα τα μέτρα που απαιτούνται για την ασφάλεια όσων εισέρχονται στο όρυγμα.

Παρόλο που στο στάδιο της μελέτης, με βάση τις εκθέσεις του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης δεν αναμενόταν αστάθεια του εδάφους, κρίθηκε σωστό να προειδοποιηθούν οι εργολάβοι για να πάρουν όλα τα αναγκαία μέτρα προστασίας. Γίνεται αναφορά σε ευθύνη του εργολάβου για την αντιστήριξη των πρανών όπου παρουσιάζεται πρόβλημα αστάθειας της εκσκαφής όπως για παράδειγμα την τοποθέτηση πλέγματος από κοτετσόσυρμα και την εκτόξευση επιχρίσματος ή τοποθέτηση κατάλληλων στηρίξεων που να μπορούν να ενσωματωθούν στον τοίχο. Σε κάθε περίπτωση και εφόσον παρουσιαστεί πρόβλημα, ο εργολάβος θα πρέπει να υποβάλει τη μέθοδο για έγκριση, στην επιβλέποντα το έργο.

Ισχυρίστηκε ότι η μέθοδος αντιστήριξης με κοτετσόσυρμα, χρησιμοποιείται σε αργιλικά εδάφη για να προστατέψουν εκσκαφές από απώλεια υγρασίας και κατά συνέπεια συνοχής σε περίπτωση που η εκσκαφή θα παραμείνει εκτεθειμένη για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Αυτή η διαδικασία δεν προβλεπόταν να χρησιμοποιηθεί στη συγκεκριμένη περίπτωση παρά μόνο σε έκτακτες καθυστερήσεις γιατί οι εκσκαφές σύμφωνα με τις προδιαγραφές του έργου δεν θα έμεναν ανοικτές περισσότερο από 3-4 ημέρες.

Αντιθέτως, η μεθοδολογία για αντιστήριξη των πρανών της εκσκαφής ήταν επιβεβλημένη σε περιπτώσεις που θα υπήρχε αστάθεια των πρανών και επιβαλλόταν να κατέβουν εργάτες στην εκσκαφή. Πρόκειται κατά τον μάρτυρα, για απλή διαδικασία. Τοποθετούνται ξύλινες δοκοί στις δύο πλευρές του ορύγματος και στερεώνονται μεταξύ τους με εγκάρσια δοκάρια. Συνήθως, αφαιρούνται πριν την τοποθέτηση του οπλισμού και του σκυροδέματος. Θα ήταν κατάλληλη και επιβαλλόμενη στην περίπτωση καθόδου στην εκσκαφή, δηλαδή για την τοποθέτηση βλήτρων που θα ένωναν τα συνεχόμενα τεμάχια του διαφραγματικού τοίχου.

Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι από τη μελέτη όλου του υλικού πριν την έναρξη των εργασιών δεν υπήρχε τίποτε που να προειδοποιεί για την ύπαρξη ασταθούς εδάφους ή ασυνήθιστου κινδύνου κατάρρευσης πρανών. Η αστάθεια που προέκυψε στη συγκεκριμένη εκσκαφή, ήταν κάτι που δεν μπορούσε να προβλεφθεί από το υπάρχον υλικό, ούτε από τις εκθέσεις του Δρος Μιχαηλίδη, ούτε και από τις δοκιμαστικές εκσκαφές. Όλα έδειχναν κατά τον μάρτυρα, ένα σταθερό έδαφος.

Όταν κλήθηκε την προηγουμένη του ατυχήματος από την εναγομένη 1, εισήλθε στην εκσκαφή και αφού την επιθεώρησε, διαπίστωσε την επικινδυνότητα της. Έδωσε ως εκ τούτου οδηγίες στον εργολάβο, οι εργαζόμενοι να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί γιατί η εκσκαφή ήταν επικίνδυνη και σε καμιά περίπτωση να μην κατεβούν στο όρυγμα. Έδωσε επίσης οδηγίες να επισπευσθούν οι εργασίες ώστε να κλείσει η εκσκαφή πριν το σαββατοκύριακο. Αρνήθηκε τη θέση του Μ.Υ.1 ότι ζήτησε επίσπευση των εργασιών λόγω κινδύνου στα σχολικά κτήρια από πιθανή κατάρρευση της εκσκαφής. Ο κίνδυνος αφορούσε όπως είπε τους εργάτες και όχι τα σχολικά κτήρια.

Ο μάρτυρας επανέλαβε ότι η κάθοδος των αποβιωσάντων στο όρυγμα, ήταν ιδιαίτερα ασύνετη μετά και από τις ξεκάθαρες οδηγίες του ιδίου. Σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να δικαιολογηθεί κάθοδος στο όρυγμα ιδιαίτερα από τη στιγμή που ο ίδιος προειδοποίησε ότι αυτό ήταν επικίνδυνο. Ο καθαρισμός και ισοπέδωση του πυθμένα, έπρεπε να γίνει με τη χρήση του εκσκαφέα και σε καμιά περίπτωση με το χέρι. Αν υπήρχε πρόβλημα για κάτι τέτοιο, έπρεπε σύμφωνα με τα έγγραφα, να κληθεί ξανά ο μάρτυρας για να δώσει τις κατάλληλες οδηγίες.

Επιπλέον, ο μάρτυρας σημείωσε ότι πουθενά δεν αναφέρεται ότι ήταν απαραίτητη προϋπόθεση η απόλυτη ομαλοποίηση και ευθυγράμμιση του πυθμένα για την ορθή διεκπεραίωση του έργου. Τα 3-4 καροτσάκια που χρειάζονταν σύμφωνα με τον Μ.Υ.1 για να καθαριστεί ο πυθμένας, ήταν πολύ μικρή ποσότητα που λαμβανομένων υπόψη των διαστάσεων του πυθμένα θα δημιουργούσαν υψομετρική διαφορά 20-40 εκατοστών. Πρόκειται για πολύ μικρή ποσότητα που προφανώς δεν καθιστούσε αναγκαίο τον οποιοδήποτε καθαρισμό ή ευθυγράμμιση του πυθμένα με το φτυάρι, ιδίως ενόψει της επικινδυνότητας της εκσκαφής και των οδηγιών του μάρτυρα. Εάν ο μάρτυρας ερωτάτο, ως όφειλε να πράξει η εναγομένη 1, θα τους έλεγε ότι δεν χρειαζόταν ομαλοποίηση με φτυάρι και να προχωρούσαν στις εργασίες τοποθέτησης του οπλισμού. Αντιθέτως, οι δύο αποβιώσαντες εντελώς ασύνετα, αποφάσισαν από μόνοι τους να κατεβούν στην εκσκαφή.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρεται σε έκταση στις ιδιότητες της εξαθλιωμένης και αναλλοίωτης μάργας και στα χαρακτηριστικά του εδάφους με αυτά τα συστατικά. Κατά την άποψη του, ορθή ερμηνεία της γεωλογικής έκθεσης (τεκμ.27) όχι μόνο δεν αυξάνει την ανησυχία ως προς τη σταθερότητα των πρανών, αλλά αντίθετα αποτελεί ένδειξη σταθερού εδάφους για το οποίο δεν θα έπρεπε να υπάρχει ιδιαίτερη ανησυχία.

Η αστάθεια που παρατηρήθηκε και προκάλεσε την κατάρρευση, ήταν αποτέλεσμα εντελώς ιδιαζουσών συνθηκών που δημιουργήθηκαν από τη χρήση του κτηρίου και τη κακή λειτουργία των αποχετεύσεων. Κάτι που δεν υπήρχε την περίοδο της συγγραφής του τεκμηρίου 27 και ήταν εντελώς εκτός των ευρημάτων του. Η συμπερίληψη της έκθεσης στα έγγραφα προσφορών θα σύγχυζε παρά να βοηθήσει τον εργολάβο, στην κατανόηση των συνθηκών του εδάφους που εν πάση περιπτώσει δεν ήταν επικίνδυνες ή ασυνήθιστες. Η επίδικη κατάρρευση σημειώθηκε ακριβώς γιατί οι συνθήκες στο συγκεκριμένο σημείο, ήταν εντελώς διαφορετικές από την περιγραφή του τεκμηρίου 27.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε στη θέση των Μ.Ε.1 και Μ.Ε.3 ότι η μεθοδολογία κατασκευής που επέλεξε δεν ήταν η κατάλληλη και ότι υπήρχε άλλη πιο ασφαλής μέθοδος όπως αυτή που εφαρμόστηκε μετά το ατύχημα. Αυτή σχεδιάστηκε από τον ίδιο το μάρτυρα και επιλέχθηκε από το γραφείο Επιθεώρησης Εργασίας, ανάμεσα σε σειρά άλλων μεθοδολογιών που προτάθηκαν για τη συνέχιση του έργου. Ήταν παρόλα αυτά, η θέση του μάρτυρα ότι η αρχική μέθοδος ήταν εξίσου ασφαλής, νοουμένου ότι τηρούνταν οι στοιχειώδεις πρακτικές προστασίας και ασφάλειας.

Τέλος, ο μάρτυρας ανέφερε ότι αποτελεί μεγάλη οδύνη για τον ίδιο ο θάνατος δύο προσώπων με τους οποίους είχε συνεργαστεί. Πιστεύει, ωστόσο ότι είναι άδικο να του επιρρίπτεται η ευθύνη για το ατύχημα αφού δεν έκανε τίποτε που να συνέβαλε στο θάνατο τους, ούτε παρέλειψε να πράξει κάτι που θα μπορούσε να τους σώσει.

Στην αντεξέταση, ανέφερε ότι ως πολιτικός μηχανικός έχει και εξειδικευμένες γνώσεις στην εδαφοτεχνική. Αυτός είναι και ο λόγος που επιλέγηκε από το Υπουργείο Παιδείας για το επίδικο έργο. Θεωρούσε ως εκ τούτου, την πρόνοια για πρόσληψη εκ μέρους του ειδικού γεωλόγου ως αχρείαστη. Η πρόνοια αφορούσε συγκεκριμένη γεωλογική εργασία, η οποία ήταν πέραν από το χώρο εργασιών του πολιτικού μηχανικού. Επρόκειτο για εργασία όπως είπε που θα γινόταν και τελικά έγινε, στο τέλος της πρώτης φάσης του έργου.

Το σύστημα εργασίας που επέλεξε, το γνωστοποίησε στην εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία μέσω του συνόλου των εγγράφων που αφορούν το επίδικο έργο. Του υπεβλήθη ότι στα έγγραφα αυτά δεν υπάρχει καμία αναφορά για απαγόρευση καθόδου οποιουδήποτε εργοδοτουμένου στον πυθμένα της εκσκαφής. Απάντησε ότι εννοείται ότι δεν μπορεί να κατέβει κανένας εάν υπάρχει κίνδυνος κατάρρευσης και αν δεν γίνουν οι κατάλληλες αντιστηρίξεις.

Ισχυρίστηκε ότι η γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27) είχε να κάνει με οδηγίες ως προς την θεμελίωση των κτηρίων και όχι με την αντιστήριξη πρανών. Δεν υπήρχε κανένας πρακτικός λόγος να παραδοθεί αυτή η μελέτη στον εργολάβο μαζί με τα έγγραφα προσφοράς. Εξ’ άλλου, τα έγγραφα προσφοράς είναι στην βάση προτύπων που δίνει το Υπουργείο σε όλες τις περιπτώσεις με δυνατότητα μικρών αλλαγών. Υποστήριξε ότι ο εργολάβος του συγκεκριμένου έργου είχε εκ πείρας γνώσεις για την υπέδαφος της περιοχής. Ήξερε τους τρόπους με τους οποίους συμπεριφέρεται το μαργαϊκό έδαφος. Ιδιαίτερα ένας εργολάβος που εργάζεται στη Λευκωσία, η οποία αποτελείται στην πλειοψηφία της από μαργαϊκά εδάφη.

Η μεθοδολογία της εργασίας συζητήθηκε με τον εργολάβο ο οποίος σε καμία περίπτωση δεν πρότεινε ως αναγκαία την κάθοδο οποιουδήποτε εργαζομένου στο σκάμμα. Ο εργολάβος είχε αντιληφθεί πλήρως τι έπρεπε να κάνει και ακολουθούσε τη συμφωνηθείσα μεθοδολογία. Εκεί που παρέβηκε τις οδηγίες του, ήταν όταν έγινε η κάθοδος στο σκάμμα των δύο αποβιωσάντων. Θεώρησε αναγκαία αυτή την προειδοποίηση αφού κατέβηκε ο ίδιος μέσα στην εκσκαφή και διαπίστωσε ότι υπήρχε κίνδυνος κατάρρευσης. Κατέληξε σε αυτή την διαπίστωση αφού παρατήρησε πολύ μεγάλη ποσότητα νερού μέσα στην ίδια τη μάργα μέχρι του σημείου που η επιφάνεια «ξεζούμιζε» νερό.

Είχε ήδη κληθεί μαζί με την Μ.Υ.2 από τον εργολάβο το πρωί της ίδιας ημέρας να εξετάσει το σκάμμα αφού είχε παρατηρηθεί αυξημένη υγρασία σε αυτό. Ο βαθμός της υγρασίας που εντοπίστηκε το πρωί στο συγκεκριμένο ύψος της εκσκαφής δεν ήταν τέτοιος που να δημιουργεί αστάθειες. Ήταν αυξημένη η υγρασία αλλά όχι σε βαθμό που να αδυνατίζει ουσιαστικά το πρανές. Ο λόγος της αυξημένης υγρασίας ήταν εμφανής και οφειλόταν στην απώλεια λυμάτων και νερού από τα φρεάτια που περνούσαν από την περιοχή. Πριν την έναρξη των εργασιών, υπήρχαν υποψίες ότι το πρόβλημα που δημιουργήθηκε στα σχολικά κτήρια, πιθανόν να οφειλόταν σε διαρροές από τα πιο πάνω φρεάτια.

Στη συνέχεια, ανέφερε ότι γνώριζε ότι υπήρχε πρόβλημα με τα φρεάτια, γεγονός για το οποίο ο ίδιος συνέταξε και σχετικές εκθέσεις. Ως εκ τούτου, έδωσε οδηγίες να αποκοπεί η παροχή νερού στο σημείο ώστε να περιοριστεί η υγρασία στο υπέδαφος. Σε ερώτηση γιατί δεν έγινε αποστράγγιση του νερού προτού ξεκινήσουν οι εργασίες, ο μάρτυρας απάντησε ότι η αποστράγγιση τέτοιου εδάφους θα σήμαινε χρόνια αναμονής και εργασίας. Εξάλλου ήταν η θέση του ότι η ύπαρξη υγρασίας στη μάργα δεν δημιουργεί αστάθειες και κατάρρευση πρανών. Ότι είδαν το πρωί της προηγουμένης του ατυχήματος, ήταν μια αυξημένη υγρασία για την οποία δεν υπήρχε λόγος ανησυχίας. Η ανησυχία προκλήθηκε το απόγευμα της ίδιας ημέρας όταν διαπίστωσαν τον κορεσμό εκείνης της περιοχής με νερό. Το γεγονός ότι έφθασε σε σημείο να «ξεζουμίζει» το έδαφος δεν συνιστούσε ύπαρξη υγρασίας αλλά την εντελώς διαφορετική κατάσταση της «κορεσμένης μάργας». Γι’ αυτό και εκείνο το απόγευμα, προειδοποίησε επανειλημμένα τους αδελφούς Αναστάση ότι δεν έπρεπε να κατεβεί κανένας στο όρυγμα.

Επέμενε ότι ανέφερε πολλές φορές στους εργολάβους να μην κατέβει κανένας μέσα στην εκσκαφή γιατί ήταν πολύ επικίνδυνο. Του υπεδείχθη ότι στην κατάθεση του στην αστυνομία που δόθηκε αμέσως μετά το ατύχημα δεν κάνει τέτοια αναφορά. Απάντησε ότι δεν καταγράφηκε αυτή η αναφορά του από την αστυνομία. Δεν ζήτησε να καταγραφεί αφού δεν πίστευε ότι θα εμπλακεί σε αυτήν την περιπέτεια να κατηγορείται για κάτι που δεν έχει ευθύνη. Δεν γνωρίζει επίσης κατά πόσον αναφέρεται κάτι τέτοιο στην κατάθεση του συνεργάτη του Μιχάλη Πίττα (τεκμ.23) που ήταν παρών στην συνάντηση.

Επανέλαβε στην συνέχεια ότι δεν χρειαζόταν πλήρης ομαλοποίηση του πυθμένα και ότι λανθασμένα οι αποβιώσαντες κατέβηκαν στο σκάμμα για τον σκοπό αυτό. Στις τεχνικές προδιαγραφές, αναφέρεται ότι όντως ο πυθμένας πρέπει να καθαρίζεται όμως οι αποβιώσαντες έπρεπε να τον ρωτήσουν πριν κατέβουν μέσα στην εκσκαφή για τον σκοπό αυτό λόγω της επικινδυνότητας που διαπιστώθηκε την προηγουμένη.

Επανέλαβε επίσης ότι γνώριζε κατά το στάδιο της μελέτης την εισροή νερού στα θεμέλια των σχολικών κτηρίων. Στα σημεία που υπήρχε εισροή, αναμενόταν και ο κορεσμός της μάργας. Έγιναν διορθωτικά μέτρα από το 1995 για να επισκευαστούν οι αποχετεύσεις χωρίς όμως αποτέλεσμα. Τότε κλήθηκε ο ίδιος και μετά από μελέτη, πρότεινε την δημιουργία διαφραγματικού τοίχου.

Στην συγκεκριμένη εκσκαφή δεν ανέμενε να είχε διείσδυση νερού όπως διαπιστώθηκε στα θεμέλια των κτηρίων. Δεν θεωρούσε ως εκ τούτου την επίδικη εκσκαφή επικίνδυνη για κατάρρευση. Υπό τας περιστάσεις, ο εργολάβος καλώς έπραξε που δεν έκανε αντιστήριξη. Όμως το απόγευμα της προηγουμένης του ατυχήματος, διαπίστωσε συνθήκες αστάθειας λόγω κορεσμού της μάργας. Δεν υπήρχε κανένας λόγος να ζητήσει την βοήθεια γεωλόγου. Έδωσε οδηγίες να επισπευσθούν οι εργασίες και να μην εισέλθει κανένας στο σκάμμα.

Μέχρι την προηγουμένη το πρωί δεν υπήρχε κανένας λόγος αναπροσαρμογής των σχεδίων αφού δεν εμφανίστηκε κανένας κίνδυνος. Το απόγευμα ήταν πλέον καθαρό ότι υπήρχε κίνδυνος και έγινε η αναπροσαρμογή του σχεδίου με την επίσπευση των εργασιών και την άμεση σκυροδέτηση. Η δική του εκτίμηση, ήταν ότι η εκσκαφή θα μπορούσε να αντέξει μέχρι το σαββατοκύριακο και έτσι θα προλάβαιναν να σκυροδετήσουν χωρίς να συμβεί οτιδήποτε. Έτσι δεν έδωσε εντολή να ανασταλούν οι εργασίες και να επιχωματωθεί η εκσκαφή αλλά αποφάσισε να επισπευσθεί η σκυροδέτηση. Δεν φανταζόταν όμως ότι θα κατέβαινε κάποιος μέσα στο όρυγμα.

Υποστήριξε την απόφαση του να επισπευσθούν οι εργασίες, λέγοντας ότι η κατασκευή αντιστήριξης σε εκείνο το στάδιο θα χρειαζόταν μέρες. Ενώ με την άμεση σκυροδέτηση θα εξαλειφόταν ο κίνδυνος με το χύσιμο μπετόν μέσα στην εκσκαφή σε χρόνο πολύ μικρότερο από αυτόν που χρειαζόταν για τις αντιστηρίξεις. Επίσης, οι αντιστηρίξεις ήταν πολύ πιο πολύπλοκη διαδικασία σε αντίθεση με το τελείωμα της σκυροδέτησης, μέσα σε μερικές ώρες.

Αρνήθηκε ότι έκανε λάθος με το να μην διατάξει την άμεση επίχωση της εκσκαφής. Επέμενε ότι οι εργασίες δεν προϋπέθεταν την κάθοδο εργαζομένων μέσα στο σκάμμα και έτσι δεν υπήρχε κίνδυνος για απώλεια ζωών. Υπό τας περιστάσεις, μια πιθανή κατάρρευση, το πιο πιθανόν θα προκαλούσε απλά μια καθυστέρηση στο έργο αλλά όχι απώλεια ζωών.

Η διαδικασία των εργασιών για τις οποίες ζήτησε επίσπευση ήταν κατά τον μάρτυρα απλή. Γι’ αυτό και δεν θεώρησε αναγκαίο να είναι ο ίδιος παρών κατά την εκτέλεση τους. Ούτε ανέμενε να κατέβει κάποιος μέσα στην εκσκαφή. Παρότι θεώρησε επικίνδυνη την εκσκαφή δεν ήταν παρών την επομένη όταν θα γινόταν η σκυροδέτηση. Έκρινε ότι η δεοντολογία του επαγγέλματος του δεν του επέτρεπε να πιέζει τον εργολάβο και να επεμβαίνει πως θα κάνει την δουλειά του. Ούτε ο επιβλέπων είναι όπως είπε, επιστάτης του εργολάβου.

Ανέφερε ότι η νέα μέθοδος μετά το ατύχημα ήταν απόφαση του γραφείου εργασίας. Διευκρίνισε επί του προκειμένου ότι δεν θεωρεί λανθασμένη την αρχική του μεθοδολογία. Χαρακτήρισε την απόφαση για την νέα μεθοδολογία ως συναισθηματική που ικανοποιούσε το αίσθημα ασφάλειας και όχι την ίδια την ασφάλεια. Η αρχική μέθοδος ήταν η ενδεδειγμένη και μπορούσε να γίνει με ασφάλεια, αν δεν κατέβαιναν οι αποβιώσαντες στην εκσκαφή. Στην περίπτωση δε που υπήρχε κατάρρευση πρανών δεν θα δημιουργείτο κίνδυνος για ανθρώπινες ζωές αλλά μόνο απώλεια χρημάτων.

Σε ερώτηση της συνηγόρου για την Δημοκρατία, ανέφερε ότι το εργοτάξιο ήταν περιφραγμένο και για όσο χρόνο εκτελούνταν οι εργασίες για να μπει κάποιος μέσα, χρειαζόταν την άδεια της εναγόμενης 1.

Τέλος δέχθηκε ότι είχε την δυνατότητα αναστολής των εργασιών. Ισχυρίστηκε όμως ότι πρόκειται για μέτρο που εφαρμόζεται με φειδώ. Αν ένιωθε ότι έπρεπε να δοθεί αναστολή εργασιών θα το έπραττε.

Μ.Υ.4 Γεώργιος Κωνσταντίνου

Είναι γεωλόγος μηχανικός με σπουδές στην Ελλάδα, στην Αγγλία και τον Καναδά. Το 1964 διορίστηκε στο Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης της Κυπριακής Δημοκρατίας, του οποίου ήταν διευθυντής από το 1980 μέχρι την αφυπηρέτηση του, το 1999. Στα πλαίσια αυτά, ασχολήθηκε μεταξύ άλλων με την μελέτη και αξιοποίηση των βιομηχανικών ορυκτών και πετρωμάτων της Κύπρου. Για τους σκοπούς της μαρτυρίας του, μελέτησε τη γραπτή δήλωση του εναγομένου 3 (έγγραφο 3) και τις δύο εκθέσεις του Δρος Μιχαηλίδη (τεκμ.27 και 31). Μελέτησε επίσης τα πρακτικά της διαδικασίας στην παρούσα αγωγή.

Ισχυρίστηκε ότι οι δύο εκθέσεις του Μιχαηλίδη, αφορούν την κατάσταση του εδάφους σχετικά με τη θεμελίωση συγκεκριμένων κτηρίων και άρα πρόκειται για συμπεριφορά σε μακρές περιόδους αρκετών μηνών. Δεν έχουν ως εκ τούτου τίποτε να κάμουν με πιθανό επηρεασμό πρανών ή αστάθεια πρανών, που όπως ο ίδιος ο μάρτυρας αντιλαμβάνεται, προκάλεσε το επίδικο ατύχημα. Αντιθέτως, οι εν λόγω εκθέσεις επικεντρώνονται στη δυνατότητα διόγκωσης της μάργας με κίνδυνο την ρηγμάτωση κτηρίων που είναι θεμελιωμένα σ’ αυτή. Αυτό επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι σε καμιά προηγούμενη εκσκαφή στο έργο, περιλαμβανομένων και των δοκιμαστικών δεν παρουσιάστηκε οποιοδήποτε πρόβλημα στα πρανή.

Στο τεκμήριο 27, ο Δρ. Μιχαηλίδης προέτρεψε για την όσον το δυνατό γρηγορότερη σκυροδέτηση, προφανώς γιατί ήθελε να προστατεύσει το καθεστώς φυσικής υγρασίας του υποστρώματος θεμελίωσης για την αποφυγή διαφορετικών καθιζήσεων. Η άμεση σκυροδέτηση της θεμελίωσης, ήταν αναγκαία ώστε η αλλοίωση του βάθρου θεμελίωσης να μειωθεί στο ελάχιστο. Η αλλοίωση αναφέρεται στο καθεστώς φυσικής υγρασίας της θεμελίωσης και όχι στην πτώση χωμάτων ή στοιχείων των πρανών των φρεάτων και σίγουρα δεν εννοούσε ότι η διαδικασία έπρεπε να γίνει σε λιγότερο από δύο ημέρες ή ακόμη σε 24 ώρες. Ήταν η θέση του μάρτυρα ότι το να ισχυρίζεται κάποιος ότι με τη διάνοιξη του ορύγματος η πτώση των πρανών οφείλεται στη διόγκωση της μάργας, δείχνει έλλειψη επιστημονικής γνώσης της διαδικασίας του φαινομένου της διόγκωσης των αργιλικών πετρωμάτων.

Στη συνέχεια, ο μάρτυρας αναφέρθηκε σε έκταση στα αργιλικά πετρώματα της περιοχής και στις ιδιότητες της μάργας στον γεωλογικό σχηματισμό της Λευκωσίας. Έκαμε επίσης αναφορά στο φαινόμενο της διογκωσιμότητας των πιο πάνω στοιχείων και στις ζημιές που προκαλεί στο δομημένο περιβάλλον. Οι ζημιές αυτές στα κτήρια πάνω στη διογκωμένη μάργα της Λευκωσίας, εμφανίζονται σε τρία ή περισσότερα χρόνια μετά το κτίσιμο τους. Αυτό εξηγείται αφού η απορρόφηση νερού από το υπέδαφος χρειάζεται αρκετό χρονικό διάστημα με αποτέλεσμα η διόγκωση της μάργας να γίνεται μετά από μήνες ή χρόνια.

Η ερευνητική εργασία του Μιχαηλίδη σύμφωνα με το τεκμήριο 27, περιλάμβανε και την εκσκαφή 15 ερευνητικών φρεατίων. Ο Μιχαηλίδης στην έκθεση του δεν ανέφερε πουθενά πτώση χωμάτων ή αστοχία πρανών σε οποιοδήποτε από τα 15 φρεάτια, τα 8 από τα οποία έμειναν ανοικτά 24 ώρες. Έτσι δεν δικαιολογείται η θέση των εναγόντων ότι η προτροπή του Μιχαηλίδη για άμεση σκυροδέτηση οφείλεται στο γεγονός ότι είχε υπόψη του, πιθανή πτώση χωμάτων σε όρυγμα.

Ακολούθως ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι από τα έγγραφα που μελέτησε, φαίνεται ότι το σύστημα εργασίας που καθιέρωσε ο εναγόμενος 3 για το έργο, ήταν πλήρως συμβατό με τις εκθέσεις Μιχαηλίδη και την κατάσταση του εδάφους. Στον Τόμο Ε, γίνεται ξεκάθαρη και εκ των πραγμάτων ικανοποιητική προειδοποίηση για τους κινδύνους από κατάρρευση πρανών και τους τρόπους πρόληψης ή αποφυγής αυτών των κινδύνων. Αυτό παρόλο που η κατάσταση του εδάφους σύμφωνα με τα στοιχεία που είχε στα χέρια του ο εναγόμενος 3 δεν φανέρωναν το ενδεχόμενο τέτοιων κινδύνων.

Ο εναγόμενος 3 τον πληροφόρησε ότι την προηγουμένη του ατυχήματος, κατέβηκε στην εκσκαφή για επιθεώρηση της κατάστασης της και σαν αποτέλεσμα προειδοποίησε ότι κανένας δεν έπρεπε να κατέλθει στον πυθμένα καθότι ήταν επικίνδυνο. Έδωσε ταυτόχρονα οδηγίες όπως ολοκληρωθούν οι εργασίες εντός 24 ωρών. Ο μάρτυρας θεωρεί τις πιο πάνω οδηγίες εκ των πραγμάτων λογικές, δεδομένου ότι η εκσκαφή ήταν πρόδηλα πολύ επικίνδυνη. Σημείωσε ότι για την κατασκευή προσωρινής αντιστήριξης χρειάζονταν 2-3 μέρες μέχρι το τέλος των οποίων, η επικίνδυνη κατασκευή θα παρέμενε ανοικτή. Αντιθέτως, οι οδηγίες του εναγομένου 3 προνοούσαν την ολοκλήρωση των εργασιών σε 24 ώρες.

Ο μάρτυρας επανέλαβε ότι πουθενά στις δύο εκθέσεις του Μιχαηλίδη δεν υπάρχει αναφορά σε αστάθεια πρανών. Αυτό φανερώνει την εγγενή σταθερότητα της μάργας σε περίπτωση εκσκαφών. Η αστάθεια που προέκυψε στη συγκεκριμένη εκσκαφή, ήταν κάτι που δεν μπορούσε να προβλεφθεί από τις εκθέσεις του Μιχαηλίδη, ούτε και από τις προηγούμενες δοκιμαστικές εκσκαφές. Όλα έδειχναν σταθερό έδαφος.

Η αστάθεια και πτώση των πρανών στη συγκεκριμένη περίπτωση, οφείλεται σε απουσία υγρασίας από αυτά. Η αστάθεια που παρατηρήθηκε και προκάλεσε την κατάρρευση, φαίνεται να ήταν απρόβλεπτη και αποτέλεσμα εντελώς ιδιαζουσών συνθηκών, δηλαδή η επίδικη κατάρρευση σημειώθηκε ακριβώς γιατί οι συνθήκες στο συγκεκριμένο σημείο, ήταν εντελώς διαφορετικές από την περιγραφή των εκθέσεων του Μιχαηλίδη.

Στην αντεξέταση, ο μάρτυρας επανέλαβε ότι η σύσταση του υπεδάφους στην περιοχή δεν δικαιολογούσε ανησυχίες για κίνδυνο κατάρρευσης πρανών όταν ανοίγονται σκάμματα. Σύμφωνα με το τεκμ. 27, η μάργα της περιοχής διογκώνεται. Σκοπός της έκθεσης, ήταν να προειδοποιήσει τους μηχανικούς για τις ιδιότητες του υπεδάφους και ιδιαίτερα για το φαινόμενο της διόγκωσης.

Ο μάρτυρας συμφώνησε με εισήγηση ότι το συγκεκριμένο υπέδαφος της εξαθλιωμένης και της κίτρινης μάργας, έχει την ιδιότητα να απορροφά υγρασία μεγαλύτερη από την μάζα του. Η αύξηση υγρασίας, σημαίνει περισσότερη πλαστικότητα. Όμως, ο μάρτυρας ισχυρίστηκε ότι η συνοχή αυτής της μάργας μετρήθηκε από τον κ. Μιχαηλίδη μετά από δοκιμαστικές γεωτρήσεις και αποδείχτηκε ότι έχει μεγάλη συνοχή από στιφρή μέχρι και σκληρή.

Αρνήθηκε επίσης υποβολή ότι μπορεί να απορροφηθεί νερό από αυτό το υπέδαφος αφού όπως είπε, η φύση του εδάφους δεν επιτρέπει την κίνηση του νερού η οποία είναι πάρα πολύ αργή. Επιπλέον, υπάρχει ένα όριο υγρασίας που μπορεί να απορροφηθεί από την εν λόγω μάργα. Δεν αναμένει να αλλάξει η συνοχή του υπεδάφους αν υπάρχει διαρροή νερού από σωλήνα ή οχετό. Αιτιολόγησε την πιο πάνω θέση του, επαναλαμβάνοντας τον ισχυρισμό ότι ο όγκος του νερού που μπορεί να κρατήσει το υπέδαφος, είναι καθορισμένος.

Παρόλα αυτά αποδέχτηκε υποβολή ότι στο υπό κρίση υπέδαφος, η ποσότητα υγρασίας καθορίζει και τις μηχανικές του ιδιότητες. Δέχθηκε επίσης ότι σύμφωνα με την έκθεση Μιχαηλίδη, το επίδικο υπέδαφος θεωρείτο υψηλής ή εξαιρετικά υψηλής πλαστικότητας. Παρόλα αυτά, επέμενε ότι οι μηχανικές ιδιότητες του εν λόγω υπεδάφους, καθορίζονται από τις πρότυπες δοκιμές διείσδυσης, στις οποίες προέβη ο Δρ. Μιχαηλίδης.

Επέμενε ότι ο Δρ. Μιχαηλίδης καθόρισε ότι το υπέδαφος είναι χαμηλής έως μέσης διόγκωσης. Εντούτοις, στη συνέχεια και μετά από υποβολή και παραπομπή στη σελίδα 5 της έκθεσης τεκμήριο 27, δέχθηκε ότι στα συμπεράσματα του Δρος Μιχαηλίδη, το επίδικο υπέδαφος χαρακτηρίζεται σαν υψηλής δυνητικότητας διόγκωσης. Και ενώ δέχτηκε ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση έχουμε ένα υπέδαφος με υψηλή πλαστικότητα και υψηλή δυνητικότητα διόγκωσης, εντούτοις ταυτόχρονα επέμενε ότι αυτό το υπέδαφος ήταν υψηλής συνοχής. Ισχυρίστηκε μάλιστα ότι το υλικό αυτό έχει τέτοια σκληρή συνοχή που μπορεί να αντέξει βάρος μέχρι 7 τόνους ανά τετραγωνικό πόδι. Για να δεχτεί όμως στη συνέχεια ότι η συνοχή αυτή λόγω των χαρακτηριστικών του εδάφους, επηρεάζεται άμεσα από την ποσότητα υγρασίας που δέχεται.

Αποδέχθηκε ότι αν για οποιοδήποτε λόγο περάσει νερό στο υπέδαφος από εξωτερικούς παράγοντες, όπως σωλήνες ή οχετούς, το υπέδαφος αυτό, αλλάζει χαρακτηριστικά. Γι’ αυτό και όλη η έγνοια της έκθεσης Μιχαηλίδη, ήταν να μην αλλάξει το καθεστώς υγρασίας της περιοχής. Γι’ αυτό και εισηγείται περιμετρική αποστράγγιση για να προστατευτούν τα θεμέλια των κτηρίων. Δυστυχώς κατά τον μάρτυρα, οι προειδοποιήσεις αυτές δεν εισακούστηκαν με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν προβλήματα στα σχολικά κτήρια.

Συμφώνησε επί του προκειμένου ότι εάν στον χώρο υπήρχαν πηγές διαρροής νερού στο υπέδαφος θα έπρεπε πριν αρχίσουν οποιεσδήποτε εργασίες να γίνει προσπάθεια διακοπής της διαρροής και αποστράγγισης του εδάφους. Θα έπρεπε τουλάχιστον κατά τον μάρτυρα να διορθωθούν οι σωλήνες που ήταν χαλασμένες. Παρόλα αυτά σε ερώτηση στην αντεξέταση αν ήταν λανθασμένη επιλογή της διάνοιξης αυλακιών βάθους 6 μέτρων, δίπλα από σημεία που υπήρχε διαρροή λυμάτων και νερού, ο μάρτυρας απάντησε ότι αυτό είναι θέμα του μηχανικού. Ο ίδιος είναι γεωλόγος και ο εναγόμενος 3 που είναι μηχανικός – μελετητής, γνωρίζει πολύ περισσότερα από τον ίδιο και αφού μελέτησε το έργο, υπέβαλε την πρόταση του, η οποία και εγκρίθηκε.

Επέμενε επί του προκειμένου ότι σε ένα υπέδαφος υψηλής δυνητικότητας διόγκωσης εάν κάποιος ανοίξει ένα αυλάκι 6 μέτρων δεν θα συμβεί οτιδήποτε. Ισχυρίστηκε εντούτοις ότι η διόγκωση ήδη υπήρχε στη μάργα, η οποία ήταν κορεσμένη σε νερό. Σε περίπτωση δε που το νερό έβγαινε από τα πρανή, σημαίνει ότι βρήκε από κάπου άνοιγμα, με αποτέλεσμα η πτώση των πρανών να είναι πιθανή. Ο ίδιος όμως δεν είδε το σκάμμα και δεν μπορεί ως εκ τούτου να έχει άποψη.

Δέχθηκε ότι βασικός σκοπός της μαρτυρίας του ήταν να αναφερθεί στη σύσταση του εδάφους και πως αυτό συμπεριφέρεται. Δέχθηκε στη συνέχεια ότι η βασική αιτία διόγκωσης του υπεδάφους και των ρωγμών στα κτήρια, ήταν οι διαρροές από το αποχετευτικό σύστημα του σχολείου. Προσωπικά δε, τον εκπλήσσει το γεγονός ότι δεν διορθώθηκαν οι διαρροές που ήταν γνωστές από το 1995, οπόταν και συστάθηκε σχετική επιτροπή για να μελετήσει το θέμα. Μίλησε μάλιστα για εγκληματική συμπεριφορά που άφησε να συσσωρεύεται όλο το νερό στα κανάλια, κάτω από τα θεμέλια.

Του υποβλήθηκε ότι από τη στιγμή που διαπιστώθηκε υγρασία στο όρυγμα, οι οδηγίες θα έπρεπε να ήταν για πλήρη επιχωμάτωση του και όχι για επίσπευση των εργασιών. Απάντησε ότι είναι θέμα προσωπικής εκτίμησης του κινδύνου. Ο εναγόμενος 3 ως πεπειραμένος μηχανικός, μελέτησε το θέμα, πήρε τη συγκεκριμένη απόφαση. Παρότι θεωρεί ως λογική λύση την επιχωμάτωση, εντούτοις ως γεωλόγος δεν μπορεί να έχει άποψη.

Σε ερωτήσεις της συνηγόρου για τη Δημοκρατία, επανέλαβε ότι κατά την οικοδόμηση των σχολικών κτηρίων δεν λήφθηκαν υπόψη οι εισηγήσεις του Δρος Μιχαηλίδη, όπως αυτές αναφέρονται στην έκθεση (τεκμ.27). Οι βασικές εισηγήσεις, ήταν να παραμείνει σταθερή η υγρασία της μάργας πάνω στην οποία κτίστηκε το σχολείο και επιπλέον να εξασφαλιστεί ότι όλες οι παροχές νερού καθώς και οι αποχετεύσεις λυμάτων και όμβριων υδάτων, θα έπρεπε να οδεύουν μέσα από κατάλληλα και επισκέψιμα κανάλια ώστε να μπορούν τυχόν διαρροές να εντοπίζονται και επιδιορθώνονται άμεσα. Επιπλέον, τα κανάλια να είναι κατασκευασμένα με κλίσεις ώστε να μπορούν να μεταφέρουν το νερό μακριά από την περιοχή του κτηρίου. Παρόλα αυτά, στις εκθέσεις Μιχαηλίδη δεν αναφέρεται οτιδήποτε για πτώση πρανών. Εάν υπήρχε τέτοιος κίνδυνος, σίγουρα κατά το μάρτυρα ο Μιχαηλίδης θα το ανέφερε στις εκθέσεις του.

Αγορεύσεις

Όλοι οι συνήγοροι στις εμπεριστατωμένες αγορεύσεις τους, με παραπομπή στην δοθείσα μαρτυρία και σε νομολογία, επιχειρηματολόγησαν ενώπιον του Δικαστηρίου υποστηρίζοντας τις αντίστοιχες θέσεις τους. Θα παραθέσω στην συνέχεια σύνοψη της πιο πάνω επιχειρηματολογίας των συνηγόρων.

Αγόρευση των συνηγόρων των εναγουσών.

Ο συνήγορος των εναγουσών στην αγόρευση του, έκανε αναφορά στο άρθρο 51 του Περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου (Κεφ.148), το οποίο πραγματεύεται το αστικό αδίκημα της αμέλειας. Στη συνέχεια παραπέμποντας στα περιστατικά της υπόθεσης, ισχυρίστηκε ότι είναι κοινό έδαφος τόσον από τη δικογραφία, όσον και από την προσκομισθείσα μαρτυρία ότι ο αποβιώσας ήταν κατά τον ουσιώδη χρόνο εργοδοτούμενος της εναγομένης 1 και βρισκόταν εντός των πλαισίων της εργοδότησης του. Επιπλέον, μεταξύ των εναγομένων 2 και 3 υπεγράφη συμφωνία ανάθεσης υπηρεσιών πολιτικού μηχανικού, η οποία προνοούσε την ετοιμασία μελέτης και την επίβλεψη των εργασιών για την επίλυση του προβλήματος των κτηρίων του Γυμνασίου Αγλαντζιάς.

Έχοντας υπόψη τα πιο πάνω, ο συνήγορος εισηγήθηκε ότι μεταξύ των διαδίκων κατά τον κρίσιμο χρόνο του ατυχήματος, υφίσταντο οι πιο κάτω νομικές σχέσεις:

• Σχέση εργοδότη και εργοδοτουμένου μεταξύ αποβιώσαντα και εναγομένης 1.

• Σχέση εργοδότη και ανεξάρτητου εργολάβου μεταξύ υπουργείου παιδείας και εναγομένης 1.

• Σχέση εργοδότη και εργοδοτουμένου – αντιπροσώπου μεταξύ Υπουργείου Παιδείας και εναγομένου 3.

Ακολούθως, ο συνήγορος αναφέρθηκε στον τρόπο κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου και την προτεινόμενη αντιστήριξη των πρανών της εκσκαφής, όπως αυτή περιγράφεται στα έγγραφα που αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της συμφωνίας εργολαβίας μεταξύ του Υπουργείου Παιδείας και εναγομένης 1. Συγκεκριμένα, στον τόμο Γ3-2 Κεφ. 3,3 σελ. 39, γίνεται αναφορά για αντιστήριξη των πρανών όπου παρουσιάζεται πρόβλημα ευστάθειας της εκσκαφής με την τοποθέτηση πλέγματος από κοτετσόσυρμα και την εκτόξευση επιχρίσματος.

Αναφορά γίνεται και στο Κεφ. Γ2, με τίτλο «Τυπικές Προδιαγραφές» στην παράγραφο 3.4 όπου για την εκτέλεση των εργασιών εκσκαφής, προβλέπεται ότι θα είναι σε τέτοιες διαστάσεις ώστε να μπορεί να εκτελεστεί μέσα σε αυτή, οποιαδήποτε αναγκαία εργασία.

Ο συνήγορος με αναφορά στον Τόμο Ε, των εγγράφων του συμβολαίου που φέρει τίτλο «Σχέδιο Ασφάλειας και Υγείας», εντοπίζει σοβαρά κενά στο ζήτημα της ασφάλειας των εργαζομένων. Συγκεκριμένα:

1. Δεν καθορίζεται συντονιστής για θέματα ασφάλειας και υγείας κατά την εκτέλεση του έργου (βλ. Κεφ. Ε3).

2. Δεν καθορίζονται ειδικά μέτρα για τις εργασίες που ενέχουν ειδικούς κινδύνους για την ασφάλεια και υγεία των προσώπων στην εργασία όπως εργασίες που εκθέτουν πρόσωπα σε κίνδυνο καταπλάκωσης.

3. Δεν αναφέρονται όλες οι πληροφορίες που αφορούν την μελέτη του έργου, την οποία ο συντονιστής για θέματα ασφάλειας και υγείας κατά την εκπόνηση της μελέτης γνωρίζει και τις οποίες θα πρέπει να κοινοποιεί στον εργολάβο. Συγκεκριμένα, στο μέρος Ε1 παράγραφος 1 (4)(Δ) στο σημείο σχετικά με τα χαρακτηριστικά του εδάφους αν και αναφέρεται «να επισυνάπτεται γεωτεχνική μελέτη αν υπάρχει», η γεωτεχνική μελέτη που εκπονήθηκε από το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης και η οποία ήταν στη διάθεση του Υπουργείου Παιδείας και του μελετητή δεν δόθηκε στον εργολάβο.

4. Δεν έγινε εκτίμηση κινδύνου αλλά ούτε και μελετήθηκαν μέτρα αντιμετώπισής του, περιλαμβανομένων των μεθόδων εκτέλεσης εργασιών που ενέχουν ειδικό κίνδυνο όπως η κατασκευή διαφραγματικού τοίχου σε βάθος 6 μέτρων.

Ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι το σύστημα εργασίας που ακολουθείτο από την εναγομένη 1, συμπεριλάμβανε την κάθοδο εργοδοτούμενων στον πυθμένα της εκσκαφής για την απομάκρυνση χαλαρών χωμάτων που έσκαζαν από τα πρανή και για την ευθυγράμμιση του δαπέδου της εκσκαφής. Το σύστημα αυτό ήταν άκρως επικίνδυνο, δεδομένου ότι το φαινόμενο της αυξημένης υγρασίας στα τοιχώματα της εκσκαφής, διαπιστώθηκε από το πρωί της προηγουμένης του ατυχήματος, το δε απόγευμα της ίδιας ημέρας κλήθηκε εσπευσμένα ο εναγόμενος 3 προκειμένου να επιθεωρήσει την εκσκαφή λόγω πτώσης χωμάτων από τα πρανή.

Ήταν ακόμη θέση του συνηγόρου ότι οι οδηγίες που έδωσε ο εναγόμενος 3 για συνέχιση των εργασιών παρά τις πιο πάνω διαπιστώσεις για υγρασία και πτώση χωμάτων, δημιούργησε περαιτέρω κινδύνους για τους εργαζομένους.

Ο συνήγορος αμφισβήτησε την θέση που προέβαλε ο εναγόμενος 3 ενώπιον του Δικαστηρίου ότι έδωσε σαφείς οδηγίες να μην κατεβεί κανένας μέσα στην εκσκαφή. Αναφέρθηκε μεταξύ άλλων και στο γεγονός της καθόδου του ιδίου στην εκσκαφή, στοιχείο που δείχνει ότι δεν είχε εκτιμήσει σωστά την σοβαρότητα του κινδύνου κατάρρευσης των πρανών.

Το πιο πάνω στοιχείο, προκύπτει επίσης και από το γεγονός ότι δεν έδωσε καμία νέα οδηγία για τροποποίηση του τρόπου εκτέλεσης της εργασίας ώστε να διασφαλιστεί η ασφάλεια του προσωπικού της εναγόμενης 1.

Στη συνέχεια, ο συνήγορος αναφέρθηκε στις αρχές που καθορίζουν την αμέλεια εργοδότη. Με παραπομπή σε νομολογία, ισχυρίστηκε ότι στην παρούσα υπόθεση, υπάρχει αδιαμφισβήτητη παράβαση του καθήκοντος επιμέλειας της εναγομένης 1 προς τον αποβιώσαντα εργοδοτούμενο της. Η εναγομένη 1 ως εργοδότης του αποβιώσαντος, απέτυχε να του προσφέρει ασφαλές σύστημα και χώρο εργασίας και τον εξέθεσε σε περιττό και μη αναγκαίο κίνδυνο.

Αναφορικά με τον εναγόμενο 2, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι έχουν αποδειχθεί όλες οι προϋποθέσεις της νομολογίας για την διάπραξη εκ μέρους του, του αστικού αδικήματος της αμέλειας. Από τη μαρτυρία προέκυψε ότι η συντονίστρια του Υπουργείου Παιδείας Ουρανία Βασιλείου (Μ.Υ.2), είχε πλήρη επίγνωση της επικινδυνότητας του υπεδάφους αλλά και της συγκεκριμένης εκσκαφής μετά από επιθεώρηση της, την προηγουμένη του ατυχήματος. Εν τούτοις, επέλεξε να μην κάνει οτιδήποτε ώστε να διασφαλιστεί η ασφάλεια των εργαζομένων στο εργοτάξιο. Πέραν τούτου και κατά το στάδιο της μελέτης, παρέλειψε να εξετάσει κατά πόσον ο μελετητής είχε επαρκείς γνώσεις γεωλογίας ή αν χρησιμοποίησε υπηρεσίες ειδικού γεωλόγου. Επιπλέον, παρέλειψε να ελέγξει κατά πόσο η μεθοδολογία που επέλεξε ο μελετητής την οποία και το Υπουργείο Παιδείας ενέκρινε, ήταν ασφαλής για τους εργαζομένους της εναγομένης 1.

Ο συνήγορος ισχυρίστηκε περαιτέρω ότι ο εναγόμενος 2 πέραν της προσωπικής ευθύνης, υπέχει ευθύνη εκ προστήσεως και για την αμέλεια της εναγομένης 1. Παρά το γεγονός ότι η σύμβαση εργολαβίας μεταξύ εναγομένης 1 και εναγομένου 2, παραπέμπει σε σχέση εργοδότη και ανεξάρτητου εργολάβου (independent constructor), είναι η θέση του συνηγόρου ότι το Υπουργείο Παιδείας δεν απαλλάσσεται από την ευθύνη. Με παραπομπή σε νομολογία, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι η πιο πάνω θέση, υποστηρίζεται από το γεγονός ότι ο εναγόμενος 2 φρόντισε να κρατήσει την επικουρική εποπτεία του τρόπου εκτέλεσης των συμβολαίων εργολαβίας με την εναγομένη 2.

Η εκ προστήσεως ευθύνη του εναγομένου 2, προκύπτει κατά το συνήγορο και για την αμέλεια του εναγομένου 3. Είναι η θέση του συνηγόρου ότι η συμφωνία ανάθεσης υπηρεσιών πολιτικού μηχανικού που υπεγράφη μεταξύ εναγομένων 2 και 3, δημιουργούσε σχέση εργοδότη με εργοδοτούμενο και/ή αντιπρόσωπο. Αυτό γιατί το Υπουργείο Παιδείας διατήρησε τον έλεγχο της εργασίας του εναγομένου 3, η οποία υπόκειτο σε τελική έγκριση από τις τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου. Ο συνήγορος, παρέπεμψε σε πολλούς όρους της πιο πάνω συμφωνίας, η οποία είναι πλήρης από πρόνοιες που καταδεικνύουν τον έλεγχο που ασκούσε το Υπουργείο Παιδείας επί του εναγόμενου 3. Διαζευκτικά, ο συνήγορος εισηγήθηκε ότι ο εναγόμενος 3 κατά τον ουσιώδη χρόνο ενεργούσε ως αντιπρόσωπος του εναγομένου 2 δυνάμει του άρθρου 12(β) του Περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου (Κεφ.148).

Τέλος, ο συνήγορος ισχυρίστηκε σε σχέση με τον εναγόμενο 2 ότι φέρει ευθύνη για το αδίκημα ως κάτοχος και /ή ιδιοκτήτης του Γυμνασίου Αγλαντζιάς. Εισηγήθηκε επί του προκειμένου ότι ο εναγόμενος 2 επέλεξε να παραδώσει μόνο μέρος του Γυμνασίου Αγλαντζιάς στην εναγομένη 1 αφού το σχολείο συνέχισε να λειτουργεί.

Όπως διαφάνηκε, η αστάθεια στο υπέδαφος στο σημείο που έγινε το τραγικό συμβάν, οφειλόταν μεταξύ άλλων στις διαρροές από το αποχετευτικό σύστημα του σχολείου. Συνεπώς, ο εναγόμενος 2 παρέβη το καθήκον επιμέλειας που είχε προς τον αποβιώσαντα, ο οποίος βρισκόταν σε χώρο όπου κάτοχος ήταν το Υπουργείο Παιδείας.

Σε σχέση με τον εναγόμενο 3, ο συνήγορος αναφέρθηκε σε μια σειρά πράξεων και παραλήψεων οι οποίες στοιχειοθετούν το αστικό αδίκημα της αμέλειας. Μεταξύ άλλων, παρέλειψε να σχεδιάσει την εκτέλεση του έργου με μεθοδολογία που θα ήταν ασφαλής για τους εργαζομένους, παρότι γνώριζε τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του υπεδάφους και την επικινδυνότητα του. Στην συνέχεια και αφού διαπιστώθηκε το επικίνδυνο της επίδικης εκσκαφής, παρέλειψε να δώσει εντολή αναστολής των εργασιών και/ή παρέλειψε να προβεί σε πλήρη επιχωμάτωση της εκσκαφής και αλλαγή της μεθοδολογίας οικοδόμησης του διαφραγματικού τοίχου. Επιπλέον, απέτυχε να εκτιμήσει σωστά τον κίνδυνο κατάρρευσης των πρανών της εκσκαφής και επέτρεψε στην εναγομένη 1 να εκτελεί τις εργασίες εκσκαφής χωρίς να λαμβάνει οποιαδήποτε μέτρα αντιστήριξης των πρανών.

Σε σχέση με την επίκληση της υπεράσπισης volenti non fit injuria που επικαλείται ο συνήγορος του εναγομένου 3 στην αγόρευση του, ισχυρίστηκε ότι αυτή θα πρέπει να απορριφθεί καθώς δεν έχει δικογραφηθεί στην υπεράσπιση του εναγομένου 3. Αναφορικά με τους ισχυρισμούς για συντρέχουσα αμέλεια του αποβιώσαντα, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι δεν έχει δοθεί ίχνος μαρτυρίας για κάτι τέτοιο.

Όσον αφορά τις αποζημιώσεις, ο συνήγορος επεσήμανε ότι μεταξύ των εναγομένων 1 και 3, αυτές έχουν συμφωνηθεί επί πλήρους ευθύνης. Όμως ο εναγόμενος 2, επιφύλαξε τη θέση του αναφορικά με την απώλεια εξάρτησης.

Με βάση την ηλικία του αποβιώσαντος, ο συνήγορος εισηγήθηκε όπως ο συντελεστής καθοριστεί στα 14 χρόνια. Επεσήμανε ότι η συμφωνία με τους εναγομένους 1 και 3 έγινε στη βάση συντελεστή 14 και με αποκοπή 25% για προσωπικά έξοδα του αποβιώσαντα. Συνεπώς, η απώλεια εξάρτησης σε σχέση με τον εναγόμενο 2, εισηγήθηκε όπως υπολογιστεί στο ποσό των

€165.963,00. Είναι επιπλέον εισήγηση του συνηγόρου ότι το κονδύλι αυτό θα πρέπει να διαμοιραστεί από το Δικαστήριο σε τρία ίσα μερίδια μεταξύ των εξαρτωμένων.

Ήταν τέλος η θέση του συνηγόρου ως προς τον καταμερισμό ευθύνης μεταξύ των εναγομένων ότι θα πρέπει να γίνει ομού και/ή κεχωρισμένως για ολόκληρο το επιδικασθέν ποσό. Ισχυρίστηκε ότι η όποια κατανομή της ευθύνης δεν θα πρέπει να δεσμεύει τις ενάγουσες. Κάλεσε επίσης το Δικαστήριο όπως επιδικάσει δύο σετ δικηγορικών εξόδων, καθώς την υπόθεση χειρίστηκαν δύο δικηγόροι. Ο δε αποβιώσας κατά το θάνατο του, είχε τρεις εξαρτώμενους, τη σύζυγο του και δύο ανήλικες θυγατέρες.

Αγόρευση της συνηγόρου για την εναγομένη 1

Η συνήγορος της εναγομένης 1 στην αγόρευση της, έκανε εκτενή αναφορά στη δοθείσα μαρτυρία. Κάλεσε το Δικαστήριο όπως αποδεχθεί τη μαρτυρία του Μ.Υ.1 που προσκόμισε η εναγομένη 1 ως ειλικρινή χωρίς αντιφάσεις. Αντιθέτως, ανέφερε ότι ο εναγόμενος 3 κατέθεσε ψευδόμενος ότι η αστάθεια που προκάλεσε την κατάρρευση ήταν αποτέλεσμα εντελώς ιδιαζουσών συνθηκών που δημιουργήθηκαν από τη χρήση του κτηρίου και την κακή λειτουργία των αποχετεύσεων. Επεσήμανε επί του προκειμένου και την μαρτυρία του Μ.Υ.4, ο οποίος χαρακτήρισε ως εγκληματική την ενέργεια του Υπουργείου παιδείας να μην προβεί σε κανένα μέτρο προκειμένου να σταματήσουν οι διαρροές και η διείσδυση νερού στο υπέδαφος.

Τόσον η σύσταση του εδάφους, όσον και οι διαρροές, ήταν γεγονότα γνωστά στο Υπουργείο Παιδείας αλλά και στον εναγόμενο 3 που ανέλαβε τη μελέτη του έργου. Παρόλα αυτά, οι εναγόμενοι 2 και 3 παρέλειψαν να ενημερώσουν ως όφειλαν την εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία για τα πιο πάνω γεγονότα. Σε μια προσπάθεια δε να παραπλανήσει το Δικαστήριο, ο εναγόμενος 3 επέμενε ότι το έδαφος ήταν σταθερό και ότι η κατάρρευση οφείλετε σε ιδιάζουσες συνθήκες.

Η επικινδυνότητα του εδάφους όπως προκύπτει από τις γεωλογικές μελέτες (τεκμ.27&31) αλλά και από την υπόλοιπη μαρτυρία, επέβαλλε την ενεργό συμμετοχή γεωλόγου με ειδικότητα στην εδαφομηχανική. Υποχρέωση που επιβλήθηκε στον εναγόμενο 3, με τη συμφωνία ανάθεσης υπηρεσιών πολιτικού μηχανικού.

Επιπλέον, ο Μ.Ε.4 ήταν κατηγορηματικός ότι ο μελετητής του έργου όφειλε πριν την ανόρυξη αυλακιού βάθους 6 μέτρων να ζητήσει τη διεξαγωγή έρευνας από γεωλόγους και να προχωρήσει στην αντιστήριξη των τοιχωμάτων. Ο εναγόμενος 3 όχι μόνο δεν προσέλαβε γεωλόγο, αλλά παρέλειψε να πληροφορήσει την εναγομένη 1 για όλες τις τεχνικές μελέτες που είχε στην κατοχή του αναφορικά με το υπέδαφος.

Η πιο πάνω παραλήψεις κατά την συνήγορο δεν αφορούν μόνο τον εναγόμενο 3 αλλά και το Υπουργείο Παιδείας, το οποίο είχε επίσης στην κατοχή του, τις πιο πάνω μελέτες. Το Υπουργείο Παιδείας, γνώριζε επίσης ότι ο εναγόμενος 3 παρέλειψε να δώσει τις σχετικές πληροφορίες στην εναγομένη 1, την οποία καλούσε να υποβάλει προσφορά για εκσκαφές σε ένα συνηθισμένο έδαφος.

Στη συνέχεια, η συνήγορος αναφέρθηκε με λεπτομέρεια στις κατ’ ισχυρισμό αμελείς πράξεις ή παραλήψεις των εναγομένων 2 και 3, οι οποίες οδήγησαν στην κατάρρευση της εκσκαφής και το θάνατο δύο εργαζομένων της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας.

Ισχυρίστηκε περαιτέρω ότι ο Μ.Υ.1 Τάσος Αναστασίου που κατέθεσε εκ μέρους της εναγομένης 1, ήταν αξιόπιστος και πλήρως ειλικρινής μάρτυρας. Ανέφερε με σαφήνεια ότι ο πυθμένας έπρεπε να ήταν απόλυτα οριζοντιοποιημένος για να τοποθετηθεί οπλισμός στην εκσκαφή. Παρέπεμψε δε επί του προκυμμένου στους γενικούς και ειδικούς όρους των εγγράφων της προσφοράς. Επομένως δε συνιστά υπεράσπιση για τον εναγόμενο 3 να επικρίνει την προσπάθεια του αποβιώσαντος να οριζοντιοποιήσει τον πυθμένα και να εφαρμόσει όσα με τα έγγραφα προσφοράς προνοούνταν.

Ήταν η θέση της συνηγόρου ότι από τη μαρτυρία του Γ. Καΐλα (Μ.Ε.1), του Τάκη Αναστασίου (Μ.Υ.1) αλλά και του ιδίου του εναγομένου 3 (Μ.Υ.3), προκύπτει αναντίλεκτα ότι το απόγευμα της 19.4.2007, ο εναγόμενος 3 δεν έδωσε οδηγίες ούτε απαγόρευσε την κάθοδο ατόμων μέσα στην εκσκαφή για αποτροπή του κινδύνου απώλειας ζωής από καταπλάκωση. Η ανησυχία του

Μ.Υ.3 δεν ήταν η κατάρρευση των πρανών αλλά η πιθανότητα νέας πτώσης χαλαρών χωμάτων που θα δημιουργούσαν κίνδυνο στα κτήρια. Η συνήγορος επικαλέστηκε επί του προκειμένου την μαρτυρία του Μ.Υ.1, ο οποίος έχοντας καλό μνημονικό δεν θυμόταν να δόθηκαν οδηγίες για απαγόρευση καθόδου στο σκάμμα. Αντιθέτως, αυτό που ειπώθηκε από τον εναγόμενο 3, ήταν ότι έπρεπε να επισπευσθούν οι εργασίες λόγω του ότι η εκσκαφή ήταν πολύ κοντά στα κτήρια.

Σχολιάζοντας τη μαρτυρία της Ουρανίας Βασιλείου (Μ.Υ.2) που δόθηκε εκ μέρους του Υπουργείου Παιδείας, ισχυρίστηκε ότι αυτή είχε αγωνία απλά στο πως να αποτινάξει οποιαδήποτε ευθύνη από πάνω της. Στα πλαίσια αυτά, διαστρέβλωνε ακόμα και το περιεχόμενο των εγγράφων που το ίδιο το Υπουργείο Παιδείας κατάρτησε. Ενώ επέμενε ότι τα καθήκοντα της ήταν περιορισμένα, εν τούτοις παραδέχθηκε ότι η εξουσίες της όπως περιγράφονται στους όρους εντολής (τεκμ.12), ήταν μεταξύ άλλων και η ευθύνη εφαρμογής των αντίστοιχων συμβολαίων που υπέγραψε το Υπουργείο με τους μελετητές και τους εργολάβους του έργου.

Επιπλέον στα πλαίσια των καθηκόντων της, όφειλε να ελέγχει τον μελετητή τον οποίο το ίδιο το Υπουργείο εργοδότησε. Το Υπουργείο Παιδείας κατά την συνήγορο δεν είναι ένας οποιοσδήποτε εργοδότης που είναι άμοιρος ευθυνών για τις πράξεις του επιβλέποντος το έργο. Το Υπουργείο Παιδείας, διαθέτει τμήμα τεχνικών υπηρεσιών. Η ίδια άλλωστε η Μ.Υ.2 ήταν πολιτικός μηχανικός, ευθύνη της οποίας ήταν να διαπιστώνει κατά πόσον ο μελετητής ανταποκρίνεται άμεσα στα καθήκοντα και τις ευθύνες των επίδικων συμβολαίων. Επιπλέον, ευθύνη των τεχνικών υπηρεσιών ήταν η μελέτη και έγκριση της μεθόδου εκτέλεσης των εργασιών αλλά και του σχεδίου ασφαλείας και υγείας κατά την εκτέλεση του έργου.

Η Μ.Υ.2 παρότι γνώριζε τα προβλήματα στο υπέδαφος δεν υπέδειξε στον μελετητή άλλο τρόπο εργασίας ώστε να διασφαλιστεί η ασφάλεια των εργαζομένων. Μέχρι και το πρωί της 19ης Απριλίου του 2007 που επισκέφθηκε το εργοτάξιο και διαπίστωσε την υγρασία στην εκσκαφή και την έλλειψη αντιστήριξης δεν αμφισβήτησε την επαγγελματική πρακτική του εναγομένου 3 επειδή όπως η ίδια είπε δεν φαντάστηκε τι θα επακολουθούσε.

Ως εκ τούτου, η ευθύνη του εναγομένου 2 έχει κατά την συνήγορο αποδειχθεί από τις παραλήψεις της Μ.Υ.2 η οποία δεν άσκησε ως όφειλε κανένα έλεγχο στον εναγόμενο 3 για τη μέθοδο των εργασιών που επέλεξε, την παράλειψη του να προσλάβει γεωλόγο, την παράλειψη του να εγκαταστήσει μόνιμη αντιστήριξη και γενικώς να διεξάγει την εργασία με ασφαλή τρόπο για τους εργαζομένους. Όπως η ίδια παραδέχθηκε, ο ρόλος της ήταν ο έλεγχος του μελετητή. Ρόλος στον οποίο απέτυχε πλήρως.

Ήταν ακόμα η θέση της συνηγόρου ότι εάν το Υπουργείο Παιδείας ανέθετε την μελέτη όχι σε ιδιώτη αλλά σε κρατικούς λειτουργούς όπως ο Κλεόπας Χατζηχαραλάμπους (Μ.Υ.4) ή στο Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης, θα εκπονείτο μια διαφορετική μελέτη από αυτή του εναγομένου 3 που θα προνοούσε μόνιμη αντιστήριξη πριν γίνει η εκσκαφή. Δεν θα γινόταν αποδεκτή στα έγγραφα προσφοράς μόνο η κατασκευή προσωρινής αντιστήριξης και μάλιστα υπό την αίρεση εάν αυτή θεωρείτο αναγκαία. Δεν μπορεί κανένας κατά την συνήγορο να αμφισβητήσει ότι ήταν η λανθασμένη μελέτη του εναγομένου 3 που οδήγησε στο τραγικό συμβάν, το οποίο αναντίλεκτα δεν θα συνέβαινε αν γινόταν μια σωστή μελέτη που να προνοούσε μόνιμη αντιστήριξη.

Ακολούθως, η συνήγορος αναφέρθηκε στη νομική πτυχή της υπόθεσης με παραπομπή σε νομολογία και αγγλικά συγγράμματα. Ήταν η θέση της ότι αποκλειστική ευθύνη για το ατύχημα φέρουν οι εναγόμενοι 2 και 3. Ο εναγόμενος 3 λόγω παράλειψης να εκτιμήσει σωστά τους κινδύνους από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του υπεδάφους και η εναγομένη 2 λόγω παράλειψης να επιθεωρεί και ελέγξει με επάρκεια τον μελετητή. Είναι αναντίλεκτο επίσης ότι την πληροφόρηση που είχαν οι εναγόμενοι 2 και 3 για την επικίνδυνη συμπεριφορά του εδάφους, δεν την έδωσαν ως όφειλαν στην εναγομένη 1 εταιρεία και ούτε προειδοποίησαν για τον κίνδυνο που ελλόχευε για τους εργαζομένους της. Εάν η εναγομένη 1 πληροφορείτο τους ποιο πάνω κινδύνους, θα ζητούσε μια ασφαλή μέθοδο εκτέλεσης του έργου.

Ήταν ως εκ τούτου η θέση της συνηγόρου ότι ο κίνδυνος κατάρρευσης δεν ήταν εύλογα προβλεπτός για την εναγομένη 1 σε αντίθεση με τους εναγομένους 2 και 3, οι οποίοι όφειλαν να λάβουν τα αναγκαία μέτρα για την ασφάλεια των εργαζομένων. Αυτός ήταν και ο λόγος που οι δύο αποβιώσαντες κατέβηκαν στο σκάμμα φορώντας τα κράνη τους. Θεωρούσαν ότι ο μόνος κίνδυνος, ήταν να πέσουν ακόμα λίγα χώματα και δεν κινδύνευαν να σκοτωθούν από πλήρη κατάρρευση των τοιχωμάτων.

Η συνήγορος αρνήθηκε την εφαρμογή του δόγματος volenti non fit injuria που επικαλέστηκε ο εναγόμενος 3. Οι δύο αποβιώσαντες όπως προκύπτει από τη μαρτυρία δεν είχαν γνώση της φύσης και έκτασης του κινδύνου να καταπλακωθούν ζωντανοί σε βάθος 6 μέτρων και ούτε ρητά ή σιωπηρά και με ελεύθερη βούληση, ανέλαβαν να υποβληθούν σε αυτό τον κίνδυνο.

Ήταν τέλος η θέση της συνηγόρου ότι η κοινή λογική οδηγεί στο γεγονός ότι την ευθύνη για τον τραγικό θάνατο των δύο αποβιωσάντων, φέρουν οι εναγόμενοι 2 και 3 που εν γνώση τους, τούς εξέθεσαν στον προβλεπτό κίνδυνο πτώσης των πρανών και καταπλάκωσης τους από τον όγκο χωμάτων που κατέρρευσε. Κίνδυνο τον οποίο γνώριζαν από τις γεωτεχνικές μελέτες και άλλες πληροφορίες που κατείχαν και για τον οποίο όμως η εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία, τελούσε υπό παντελή άγνοια.

Αγόρευση της συνηγόρου για τον εναγόμενο 2

Ο συνήγορος του εναγομένου 2 στην αγόρευσή της, αναφέρθηκε αρχικά στα εκ μέρους του πελάτη της παραδεκτά γεγονότα της υπόθεσης. Στη συνέχεια, έγινε εκτενής αναφορά στη μαρτυρία που δόθηκε ενώπιον του Δικαστηρίου. Ήταν η θέση της ότι όπως προκύπτει από τη μαρτυρία, η απόφαση για κάθοδο στην εκσκαφή λήφθηκε αποκλειστικά από τον αποβιώσαντα Παναγιώτη Αναστάση. Προκύπτει επίσης από τη μαρτυρία του Μ.Υ.1 ότι πριν την υποβολή της προσφοράς, η εναγομένη 1εργοληπτική εταιρεία επισκέφθηκε τον επίδικο χώρο και διαπίστωσε ότι μπορούσε να προβεί σε εκσκαφές βάθους 6 μέτρων.

Ήταν η θέση της συνηγόρου ότι ο εναγόμενος 2 δεν μπορούσε να δώσει οδηγίες ως προς την εκτέλεση του έργου αφού συντονιστής για θέματα ασφάλειας και υγείας στο στάδιο της μελέτης αλλά και επιβλέπων του έργου κατά το στάδιο των εργασιών ήταν ο εναγόμενος 3. Πρόκειται για το πρόσωπο που συντόνιζε, επέβλεπε και παρακολουθούσε την εκτέλεση των εργασιών. Περαιτέρω, το Υπουργείο Παιδείας ουδέποτε ειδοποιήθηκε για την πτώση των πρανών της εκσκαφής που σημειώθηκε το απόγευμα της 19.4.2007, την προηγουμένη δηλαδή του ατυχήματος.

Προκύπτει επιπλέον από τη μαρτυρία ότι ο εναγόμενος 3 ήταν το μόνο πρόσωπο που είχε εξουσία να εκδίδει προς τον εργολάβο νέα σχέδια και οδηγίες και να αναστέλλει την εκτέλεση των εργασιών. Επομένως αν ο εναγόμενος 3 αξιολογούσε ορθά τον κίνδυνο στις 19.4.2007 και δη το απόγευμα όταν ειδοποιήθηκε εκτάκτως ότι υποχώρησαν τα πρανή, όφειλε να δώσει προφορικά οδηγίες να επιχωματωθεί η εκσκαφή χωρίς την προηγούμενη έγκριση του εναγομένου 2. Ήταν το μόνο πρόσωπο σύμφωνα με τα έγγραφα προσφοράς αλλά την συμφωνία ανάθεσης υπηρεσιών πολιτικού μηχανικού που μπορούσε να αναστείλει τις εργασίες ή να τροποποιήσει τον τρόπο διεξαγωγής τους. Δεν έπραξε όμως τίποτε από όλα αυτά. Αντιθέτως, έργο του Υπουργείου Παιδείας ήταν η προώθηση δικλείδων ασφαλείας μόνο όσον αφορά τον οικονομικό μέρος αλλά όχι ο έλεγχος και η επίβλεψη των εργασιών.

Στη συνέχεια, η συνήγορος αναφερόμενη στις μαρτυρίες του Μ.Ε.2 και Μ.Ε.4, ισχυρίστηκε ότι δεν υπήρχε υπό τις περιστάσεις καμιά αναγκαιότητα καθόδου στην εκσκαφή. Ούτε ανάγκη πλήρους ομαλοποίησης του πυθμένα υπήρχε, δεδομένου ότι αυτό δεν ήταν αναγκαίο για την τοποθέτηση διαφραγματικού τοίχου.

Ανεξαρτήτως των πιο πάνω, ουσιώδης στιγμή στην υπόθεση είναι κατά τη συνήγορο, το απόγευμα της προηγουμένης του ατυχήματος με την πτώση των πρανών. Μετά από αυτή, όλο το σκηνικό άλλαξε και δημιουργήθηκαν νέα δεδομένα. Ότι δεν ήταν στη γνώση της εναγομένης 1, αποκαλύφθηκε τόσο στην ίδια όσο και στον εναγόμενο 3 αλλά και στους δύο αποβιώσαντες. Εκείνο που οι εναγόμενοι 1 και 3 έπρεπε να αξιολογήσουν, είναι το πως άλλαξε το σκηνικό με την πτώση των πρανών. Δυστυχώς αμφότεροι απέτυχαν να αξιολογήσουν τον κίνδυνο που σήμαινε το γεγονός αυτό. Δεν προέβησαν σε καμία ενέργεια προκειμένου να αποφευχθεί ο κίνδυνος. Αντιθέτως, ο εναγόμενος 3 έδωσε οδηγίες για επίσπευση των εργασιών. Η συνήγορος σημείωσε επί του προκειμένου ότι ο εναγόμενος 2 δεν ειδοποιήθηκε για αυτή την εξέλιξη. Ο λόγος που δεν ειδοποιήθηκε η κα Ράνια Βασιλείου από το Υπουργείο Παιδείας, είναι γιατί ο ρόλος της ήταν περιορισμένος και ουσιαστικά επιβλέπων και συντονιστής του έργου, ήταν μόνο ο εναγόμενος 3.

Στη συνέχεια, η συνήγορος παραπέμποντας στη μαρτυρία του Μ.Υ.3 Αναστάση Αναστασίου, ισχυρίστηκε ότι συνιστά αναντίλεκτο γεγονός ότι τον έλεγχο και κατοχή του εργοταξίου, είχε η εναγομένη 1 εταιρεία. Το γεγονός ότι ο εργολάβος υποχρεούτο να επιτρέπει σε λειτουργούς του εργοδότη να επισκέπτονται το εργοτάξιο, καταδεικνύει ακριβώς την κατοχή του χώρου από την εναγομένη 1.

Με παραπομπή σε άλλο μέρος της μαρτυρίας του Μ.Υ.1, η συνήγορος ισχυρίστηκε ότι η εναγομένη 1 εταιρεία δεν έλαβε κανένα μέτρο αντιστήριξης των πρανών παρότι είναι συνηθισμένη και αναμενόμενη πρακτική όταν κάποιος κατέρχεται σε εκσκαφές όπως η επίδικη να λαμβάνει προφυλάξεις με την τοποθέτηση αντιστήριξης.

Με αναφορά στη μαρτυρία της Μ.Υ.2 Ουρανίας Βασιλείου, η συνήγορος επανέλαβε τη θέση της ότι κανένας δεν ειδοποίησε το Υπουργείο Παιδείας για την κατάσταση που δημιουργήθηκε το απόγευμα της 19.4.2007,. Και παρότι η Μ.Υ.2 είχε την άποψη ότι στην περίπτωση που κρινόταν αναγκαία η κάθοδος στην εκσκαφή έπρεπε να προηγηθεί αντιστήριξη, εντούτοις δεν ανέμενε ότι οποιοσδήποτε εργαζόμενος θα κατέβαινε στον πυθμένα χωρίς να ληφθούν τα πιο πάνω μέτρα ασφαλείας. Υποστήριξε ότι όλες οι μελέτες και τα έγγραφα προσφοράς συντάχθηκαν από τον εναγόμενο 3. Ήταν δε αρκετά σαφής ότι αν η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε μετά το ατύχημα προτεινόταν από τον εναγόμενο 3 το Υπουργείο Παιδείας θα την αποδεχόταν.

Η συνήγορος επανέλαβε τη θέση της Δημοκρατίας ότι η Μ.Υ.2 δεν μπορούσε να ασκήσει έλεγχο επί των εργασιών. Είχε αναθέσει την μελέτη και τον έλεγχο στον εναγόμενο 3, ο οποίος είχε και την ευθύνη να την ενημερώνει για την πορεία των εργασιών και τα όποια προβλήματα παρουσιάζονταν στο εργοτάξιο. Επανέλαβε ότι δεν ενημερώθηκε από κανένα για την πτώση των πρανών το απόγευμα της προηγουμένης του ατυχήματος. Το γεγονός ότι διαπίστωσε το μεσημέρι της ίδιας ημέρας κάποια υγρασία στα τοιχώματα της εκσκαφής δεν σημαίνει οπωσδήποτε και κίνδυνο κατάρρευσης των πρανών.

Στη συνέχεια, η συνήγορος έκαμε αναφορά στη νομική πτυχή της υπόθεσης, παραπέμποντας σε νομολογία που καθορίζει το καθήκον εργοδότη για την ασφάλεια των εργοδοτουμένων του στο χώρο εργασίας. Εισηγήθηκε ότι με την υπογραφή της συμφωνίας ανάθεσης υπηρεσιών πολιτικού μηχανικού, οι τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας αγόρασαν τις εξειδικευμένες γνώσεις και πείρα του εναγομένου 3 επί του θέματος. Έτσι, ο εναγόμενος 3 κατέστη ανεξάρτητος εργολάβος.

Κάτοχος του χώρου ήταν η εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία, η οποία τον είχε περίκλειστο και δεν επέτρεπε την είσοδο σε κανένα χωρίς την άδεια της. Το γεγονός ότι το Υπουργείο Παιδείας ουδέποτε ειδοποιήθηκε για την πτώση των πρανών που συνέβη το απόγευμα της προηγουμένης του ατυχήματος, καταδεικνύει ότι ο εναγόμενος 2 καμία ευθύνη δεν μπορεί να έχει για το ατύχημα. Αντιθέτως ήταν οι εναγόμενοι 1 και 3 που ενώ διαπίστωσαν το πιο πάνω γεγονός, απέτυχαν να αξιολογήσουν το ενδεχόμενο κατάρρευσης της εκσκαφής.

Ήταν ως εκ τούτου η θέση της συνηγόρου ότι η αγωγή εναντίον του εναγομένου 2 θα πρέπει να απορριφθεί με έξοδα. Παρόλα αυτά αν το Δικαστήριο ήθελε βρει τον εναγόμενο 2 υπεύθυνο για αμέλεια για το ατύχημα, τότε η ευθύνη του δέον όπως συνυπολογιστεί με την ευθύνη των συνεναγομένων του.

Αγόρευση του συνηγόρου για τον εναγόμενο 3.

Ο συνήγορος για τον εναγόμενο 3 στην αγόρευσή του, προέβη σε εκτενή αναφορά στα δικόγραφα και στις κατ’ ισχυρισμό λεπτομέρειες αμέλειας που προσάπτουν οι ενάγουσες στους εναγομένους. Προέβη επίσης σε περίληψη της θέσης του εναγομένου 3 όπως αυτή προκύπτει από την υπεράσπισή του αλλά και τη μαρτυρία που προσκόμισε στο Δικαστήριο. Η θέση του εναγομένου 3 είναι συνοπτικά η πιο κάτω:

α) Με τη σύναψη της συμφωνίας εργολαβίας μεταξύ του Υπουργείου Παιδείας και της εναγομένης 1, η εναγομένη 1 έγινε ανεξάρτητος εργολάβος και απέκτησε τον έλεγχο του εργοταξίου. Με την ανάθεση της μελέτης του έργου από τον εναγόμενο 2 στον εναγόμενο 3, ο εναγόμενος 2 όφειλε να ασκεί έλεγχο των εργασιών που ανέθεσε στον εναγόμενο 3.

β) Το Υπουργείο Παιδείας είχε υπό την κατοχή και εποπτεία του, τον χώρο όπου έλαβε χώρα το επίδικο ατύχημα. Στα πλαίσια αυτά, εξέδιδε οδηγίες και εντολές για την εκτέλεση των εργασιών.

γ) Οι εναγόμενοι 2 και 4 ήταν ιδιοκτήτες και είχαν υπό τον έλεγχο και εποπτεία τους τον χώρο όπου έλαβε χώρα το επίδικο ατύχημα.

δ) Ο εναγόμενος 3 εκπλήρωσε τα συμβατικά του καθήκοντα αλλά και αυτά που είχε σύμφωνα με τον περί Αστικών Αδικημάτων Νόμο, με επάρκεια και επιμέλεια. Σύμφωνα με το σύστημα εργασίας που αυτός καθιέρωσε δεν προβλεπόταν η κάθοδος οποιουσδήποτε ατόμου σε εκσκαφή εκτός για την τοποθέτηση βλήτρων στον υπό κατασκευή τοίχο, κάτι που θα γινόταν στο τελικό στάδιο της κάθε εκσκαφής και υπό συνθήκες που δεν ήταν επικίνδυνες. Ο εναγόμενος 3 την προηγουμένη του ατυχήματος και αφού κατήλθε ο ίδιος στην εκσκαφή για επιθεώρηση της κατάστασής της, προειδοποίησε τους αποβιώσαντες ότι κανένας δεν έπρεπε να κατέλθει στην εκσκαφή καθότι ήταν επικίνδυνη. Ζήτησε επίσης να επισπευσθούν οι εργασίες και να τελειώσουν εντός δύο ημερών πριν το σαββατοκύριακο.

ε) Η γενεσιουργός αιτία του θανάτου του αποβιώσαντα, ήταν η κάθοδος του στο όρυγμα και ήταν αποτέλεσμα της αποκλειστικής και σε μεγάλο βαθμό συντρέχουσας αμέλειας του.

στ) Επιπλέον ο θάνατος του αποβιώσαντα ήταν αποτέλεσμα της αποκλειστικής και σε μεγάλο βαθμό συντρέχουσας αμέλειας της εναγομένης 1.

Στη συνέχεια, ο συνήγορος έκανε εκτενή αναφορά στη δοθείσα ενώπιον του Δικαστηρίου μαρτυρία. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη μαρτυρία του Μ.Ε.2 Γαβριήλ Καλούδη, του οποίου κατά το συνήγορο η ανεξαρτησία δεν αμφισβητήθηκε από κανένα.

Ο Μ.Ε.2 που ήταν παρών στο ατύχημα, συμφώνησε ότι η ενέργεια των δύο αποβιωσάντων να κατέλθουν στον πυθμένα ήταν αρκετά επικίνδυνη, γεγονός για το οποίο και ο ίδιος τους προειδοποίησε. Η εν λόγω μαρτυρία κατά το συνήγορο, καταδεικνύει ξεκάθαρα την αμέλεια των αποβιωσάντων, οι οποίοι κατέβηκαν στον πυθμένα της εκσκαφής θέτοντας τον εαυτό τους σε κίνδυνο και παρά το γεγονός ότι είχαν προειδοποιηθεί από τον εναγόμενο 3 να μην πράξουν κάτι τέτοιο. Πέραν τούτου, λόγω της πρόδηλης επικινδυνότητας της πράξης τους, εφαρμόζεται στην παρούσα υπόθεση η υπεράσπιση του δόγματος volenti non fit injuria.

Ακολούθως, ο συνήγορος κάλεσε το Δικαστήριο να απορρίψει τη μαρτυρία του Μ.Ε.4 Κλεόπα Χατζηχαραλάμπους. Αυτό γιατί κατά τον συνήγορο, ο Μ.Ε.4 ερμηνεύει εντελώς λανθασμένα την έκθεση του Δρ. Μιχαηλίδη (τεκμ.27) και ιδιαίτερα την προτροπή για άμεση σκυροδέτηση. Η ερμηνεία του Μ.Ε.4 παραβλέπει ότι οι προτροπές στο τεκμήριο 27, αφορούσαν την θεμελίωση των σχολικών κτηρίων και δεν είχε τίποτε να κάνει με αστοχία των πρανών σε όρυγμα που έγινε 19 χρόνια μετά. Διαφορές με τον Μ.Ε.4, εξέφρασε ο συνήγορος και σε σχέση με τη θέση του για τη διαπερατότητα της μάργας που είναι σημαντική για τη διόγκωση της καθώς και για το χρόνο που χρειάζεται για να ολοκληρωθεί το φαινόμενο αυτό. Ο συνήγορος, καταλόγισε επίσης προσπάθεια παραπλάνησης του Δικαστηρίου από τον Μ.Ε.4 σε σχέση με την ερμηνεία του τεκμηρίου 27 και τις ιδιότητες του υπεδάφους στην περιοχή.

Αναφέρθηκε στη συνέχεια στη μαρτυρία του Μ.Υ.1 Αναστάση Αναστασίου που σε πολλά σημεία κατά την άποψή του, υποστηρίζει την εκδοχή του εναγομένου 3. Συγκεκριμένα, αποδέχεται ότι αμελώς η εναγομένη 1 δεν καθόρισε συντονιστή του έργου ως όφειλε. Δέχθηκε επίσης ότι δεν καταρτίστηκε φάκελος ασφάλειας και υγείας με την μη πειστική δικαιολογία ότι το έργο ήταν στα αρχικά του στάδια.

Επιπλέον, ο εν λόγω μάρτυρας είναι σαφές ότι λόγω της πείρας του σε τέτοιου είδους έργα, μπορούσε να αντιληφθεί από μόνος του τον κίνδυνο όπως πολύ εύκολα τον αντιλήφθηκε και ο Μ.Ε.2 Καλούδης. Αν μάλιστα δεχθούμε ότι ο εναγόμενος 3 έδωσε οδηγίες να μην κατεβεί κανένας στον πυθμένα, η κάθοδος των αποβιωσάντων έγινε κατά παράβαση των οδηγιών του.

Ισχυρίστηκε στη συνέχεια ότι σε κανένα έγγραφο που αφορά το επίδικο έργο δεν υπάρχει οποιαδήποτε πρόνοια που να προβλέπει την κάθοδο εργαζομένων μέσα στις εκσκαφές. Ο τόμος Γ Κεφάλαιο Γ2, παράγραφος 3.4, σελίδα 8 που επικαλέστηκαν οι ενάγουσες, αναφέρει ότι οι εκσκαφές γίνονται σε τέτοιες διαστάσεις ώστε να μπορεί να εκτελεστεί μέσα σε αυτές οποιαδήποτε αναγκαία εργασία (ξυλότυπος, ισοπέδωση). Ήταν η θέση του συνηγόρου ότι το πιο πάνω λεκτικό δεν αναφέρεται ρητά σε κάθοδο εργαζομένων σε εκσκαφές. Οι οποιεσδήποτε εργασίες θα μπορούσαν να γίνουν μέσα στις εκσκαφές από την επιφάνεια.

Στη συνέχεια, ο συνήγορος κάνει αναφορά στο ίδιο έγγραφο στο οποίο αναφέρονται συγκεκριμένα τα εξής:

«Ο εργολάβος ευθύνεται για την κατασκευή και απομάκρυνση προσωρινής αντιστήριξης των πρανών της εκσκαφής ή και γειτονικών κατασκευών αν θεωρηθούν αναγκαία ώστε να διασφαλίζεται η απρόσκοπτος εκτέλεση των εργασιών και η ζωή των εργατών που εργάζονται μέσα σε αυτή.

Αν θεωρηθεί αναγκαία μόνιμη αντιστήριξη πρανών ή γειτονικών κατασκευών θα είναι ευθύνη του εργοδότη.

Ο πυθμένας και τα πρανή αυλακιών και των λάκκων των θεμελίων σκάπτονται στο αναγκαίο βάθος και κλίση σύμφωνα με τα σχέδια ή την περιγραφή των εργασιών ή των επιτόπου υποδείξεων του επιβλέποντα. Ο πυθμένας οριζοντιώνεται εκτός αν αναφέρεται διαφορετικά ή δοθεί διαφορετική εντολή επιτόπου, καθαρίζεται από χαλαρά εδάφη, λάσπη ή και νερό της βροχής.»

Ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι σύμφωνα με την αναντίλεκτη μαρτυρία της Ουρανίας Βασιλείου (Μ.Υ.2) αλλά και του εναγομένου 3 (Μ.Υ.3), το εν λόγω έγγραφο είναι ένα από τα τυποποιημένα έγγραφα που υπογράφονται σε έργα όπου η κυβέρνηση είναι εργοδότης, επομένως οι εν λόγω αναφορές δεν σχετίζονται με το επίδικο έργο αυτό καθαυτό. Τα έγγραφα που συνέταξε ο εναγόμενος 3 και που στην ουσία συνιστούν την μεθοδολογία για τις επίδικες εργασίες δεν προνοούν καμία κάθοδο μέσα στις εκσκαφές.

Εν πάση περιπτώσει αν η πιο πάνω θέση δεν γίνει αποδεκτή ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι σύμφωνα με τα έγγραφα (Τόμος Γ, σελ. 39, παράγραφο 3.2 και 3.3), ήταν ευθύνη του εργολάβου η προσωρινή αντιστήριξη των πρανών αν αυτή θεωρηθεί αναγκαία.

Ο συνήγορος υπενθύμισε επί του προκειμένου και την θέση του Μ.Υ.1 που δεν απέκλεισε την πιθανότητα, ο εναγόμενος 3 να απαγόρευσε την κάθοδο στην εκσκαφή, το απόγευμα της 19.4.2007.

Στη συνέχεια, έγινε εκτεταμένη αναφορά στη μαρτυρία της Μ.Υ.2 Ουρανίας Βασιλείου. Ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι παρά την άρνηση της εν λόγω μάρτυρος, αυτή είχε τον έλεγχο του έργου. Από απαντήσεις της σε σχετικές υποβολές, προέκυψε ξεκάθαρα ότι ο ρόλος της αλλά και του Υπουργείου Παιδείας γενικότερα δεν ήταν διακοσμητικός. Αντίθετα, είχαν την υποχρέωση να επιβλέπουν τις διαδικασίες και το έργο από την αρχή.

Ακολούθως, ο συνήγορος εισηγήθηκε ότι η μαρτυρία του εναγομένου 3, θα πρέπει να γίνει αποδεκτή από το Δικαστήριο. Κατά τον συνήγορο, ο εναγόμενος 3 με τεράστια εμπειρία στα επίδικα θέματα χωρίς ενδοιασμούς, με ευθύτητα και καθαρότητα λόγου, απαντούσε σε όλες τις ερωτήσεις που του τέθηκαν. Αρκετά μάλιστα σημεία της μαρτυρίας του, υποστηρίζονται τόσον από μάρτυρες που έδωσαν μαρτυρία για άλλους διαδίκους, όσον και από την πραγματική μαρτυρία

Ήταν η θέση του συνηγόρου ότι ο αρχικός σχεδιασμός του εναγομένου 3, βασίστηκε στην υπόθεση που εδικαιολογείτο πλήρως από την γεωλογική περιγραφή των εκθέσεων που είχε στα χέρια του (τεκμ.27 & 31). Ότι δηλαδή το έδαφος θα ήταν σταθερό και το όρυγμα δεν θα κινδύνευε να καταρρεύσει.

Η νέα μεθοδολογία που υιοθετήθηκε μετά το ατύχημα δεν πρόσφερε αυξημένη ασφάλεια αν δεν τηρούνταν οι βασικές προφυλάξεις από τον εργολάβο. Οι ίδιες βασικές προφυλάξεις που έπρεπε να τηρούνται και κατά τις εργασίες με την προηγούμενη μέθοδο. Το ατύχημα έγινε γιατί οι αποβιώσαντες, ασύνετα κατέβηκαν στο σκάμμα για να καθαρίσουν τον πυθμένα. Το ίδιο ακριβώς θα συνέβαινε αν ακολουθείτο η νέα διαδικασία και οι αποβιώσαντες έπαιρναν την ίδια ασύνετη απόφαση.

Ανεξαρτήτως της ορθότητας της αρχικής μεθοδολογίας, μόλις ο εναγόμενος 3 αντιλήφθηκε τον κίνδυνο κατάρρευσης για άλλους απρόβλεπτους λόγους, έδωσε αμέσως εντολή να μην κατέβει κανένας στην εκσκαφή και να επισπευσθούν οι εργασίες.

Τέλος, ο συνήγορος κάλεσε το Δικαστήριο να αποδεχθεί τη μαρτυρία του Μ.Υ.4, ο οποίος κατέθεσε ως εμπειρογνώμονας. Η μαρτυρία του Μ.Υ.4 ενισχύει κατά τον συνήγορο, την εκδοχή του εναγομένου 3. Όταν ο Μ.Υ.4 αναφέρεται σε εγκληματική ενέργεια, προφανώς εννοεί την συμπεριφορά των αρχών του Υπουργείου, οι οποίες γνώριζαν για χρόνια τη συσσώρευση υγρασίας κάτω από τα θεμέλια του σχολείου και παρόλα αυτά δεν πήραν κανένα μέτρο για να την διορθώσουν.

Στην συνέχεια με παραπομπή στη νομική πτυχή της υπόθεσης, ο συνήγορος ισχυρίστηκε ότι ο εναγόμενος 3 προέβη σε πολύ περισσότερα προληπτικά μέτρα από όσα δικαιολογούσαν οι περιστάσεις της υπόθεσης. Σε αρχικό στάδιο δεν εδικαιολογείτο καμία πρόβλεψη για κατάρρευση των πρανών. Όταν δε έγινε αντιληπτό ότι η εκσκαφή ήταν επικίνδυνη, έδωσε τις αναγκαίες οδηγίες για την ασφάλεια των εργαζομένων. Οδηγίες, τις οποίες οι αποβιώσαντες παράβηκαν.

Ενόψει των πιο πάνω, ο συνήγορος κάλεσε το Δικαστήριο να απορρίψει την αγωγή εναντίον του εναγομένου 3 ή τουλάχιστον να καταλήξει ότι ο αποβιώσας Omari Eminov ευθύνεται για συντρέχουσα αμέλεια.

Αξιολόγηση μαρτυρίας

Η αξιολόγηση της μαρτυρίας, έγινε με γνώμονα μεταξύ άλλων, τις γνώσεις των μαρτύρων για τα επίδικα γεγονότα, τις αντιδράσεις και τη συμπεριφορά τους στο εδώλιο του μάρτυρα, καθώς και τη μνήμη, ειλικρίνεια και τρόπο αφήγησης των γεγονότων (βλ. Bauer v. Hροδότου & Υιοί Λτδ (1994) 1 Α.Α.Δ. 325, Λάρκου ν. Παναγή (1996) 1(Α) Α.Α.Δ. 80, Ζαβρού ν. Χαραλάμπους (1996) 1(Α) Α.Α.Δ. 447, Zαμπάς ν. Α & G Tsiarkezos Constructions Ltd (1998) 1 Α.Α.Δ. 820).

Το έργο της αξιολόγησης όπως έχει εύστοχα εξηγηθεί στην υπόθεση

Pelecanos & Pelecanos (1999) 1 (B) Α.Α.Δ. 1273, είναι το σημαντικότερο καθήκον του Δικαστηρίου αφού πρέπει υφαίνοντας τα λεγόμενα του κάθε μάρτυρα, τις αντιδράσεις και τη συμπεριφορά του στη ζωντανή ατμόσφαιρα της Δίκης, να αναδείξει το αξιόπιστο ή μη μιας εκδοχής υπό το πρίσμα της πείρας του και της ανθρώπινης φύσης που διαθέτει. Η έννοια της εντύπωσης από το μάρτυρα δεν είναι βέβαια σχήμα λόγου, αλλά σχετίζεται ακριβώς με το αποτέλεσμα αυτής της πολύμορφης διεργασίας του Δικαστηρίου.

Αναφορικά με την εκτίμηση της μαρτυρίας εμπειρογνωμόνων, έχει νομολογηθεί ότι αυτή δεν διαφέρει από την αντιμετώπιση άλλων μαρτύρων. Μόνο που η συμπεριφορά εμπειρογνώμονα στο εδώλιο του μάρτυρα δεν έχει τόση σπουδαιότητα για την διαπίστωση της αξιοπιστίας του, παρόλο που παραμένει ένα από τα στοιχεία για να κριθεί η αξία της γνώμης της (Star Fiberglass Ltd v. Elena Trading Ltd (1992) 1 Α.Α.Δ. 875).

Το Δικαστήριο θα πρέπει πρώτα να πεισθεί ότι ο μάρτυρας είναι εμπειρογνώμονας στο τομέα που καταθέτει. Στην συνέχεια εξετάζει αν με τη μαρτυρία του, έχει δώσει τα αναγκαία επιστημονικά κριτήρια για τον έλεγχο της ακρίβειας των συμπερασμάτων του. Με τον τρόπο αυτό, το Δικαστήριο διαμορφώνει την δική του ανεξάρτητη κρίση, με την εφαρμογή των κριτηρίων αυτών πάνω στα γεγονότα που αποδεικνύει η μαρτυρία (βλ. μεταξύ άλλων Θεοσκέπαστη Φαρμ ν. Δημοκρατίας (1990) 1 Α.Α.Δ 984, Ευαγγέλου ν. Αμπίζας (1982) 1 Α.Α.Δ 41, Νικολάου ν. Σταύρου (1992) 1Β Α.Α.Δ 746, R v. Turner (1975) 1 All.E.R. 70, Νικολάου ν. Δημοκρατίας, Ποιν. Έφ. 162/14, ημερ. 2.5.17).

Έχοντας υπόψη τις πιο πάνω νομολογιακές αρχές, θα προχωρήσω στην αξιολόγηση της μαρτυρίας. Είχα την ευκαιρία στην ζωντανή ατμόσφαιρα της Δίκης να παρακολουθήσω με προσοχή, όλους τους μάρτυρες που κατέθεσαν ενώπιον μου.

Ο Μ.Ε. 1 Γιώργος Καΐλας μου έκανε πολύ θετική εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Αναφέρθηκε με λεπτομέρεια σε όλες τις ενέργειες στις οποίες προέβηκε για διερεύνηση του επίδικου ατυχήματος. Ήταν αρκετά σαφής και κατατοπιστικός ως προς την περιγραφή του χώρου του ατυχήματος αλλά και ως προς την αναφορά στα γεγονότα που οδήγησαν στο ατύχημα, όπως τα περιέγραψαν οι εμπλεκόμενοι στις καταθέσεις τους, τόσον στον ίδιο όσον και στην αστυνομία.

Ο Μ.Ε.1 ήταν επίσης πολύ σαφής και κατηγορηματικός ως προς το ότι η μεθοδολογία του έργου ήταν λανθασμένη, δεδομένης της φύσης και των χαρακτηριστικών του υπεδάφους όπως περιγράφονται στις γεωλογικές εκθέσεις (τεκμ.27&31).

Υποστηρίχθηκε από πλευράς των εναγομένων ότι ο Μ.Ε.1 δεν είναι ειδικός γεωλόγος ώστε να μπορεί να εκφέρει γνώμη για την μορφολογία και τις ιδιότητες του υπεδάφους. Η διαπίστωση αυτή είναι σωστή. Ο ίδιος εξ’ άλλου ο Μ.Ε.1 δέχθηκε ότι δεν έχει γνώσεις γεωλογίας και ότι όλα τα στοιχεία για τα χαρακτηριστικά του υπεδάφους τα πήρε από τις πιο πάνω εκθέσεις.

Όμως η ουσία της μαρτυρίας του Μ.Ε.1 δεν αφορά τα γεωλογικά θέματα, αυτά καθ’ αυτά. Αφορά κυρίως, στο κατά πόσον η μεθοδολογία της εργασίας που επιλέχθηκε ήταν η ενδεδειγμένη για σκοπούς ασφαλείας των εργαζομένων, έχοντας υπόψη τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του υπεδάφους που παρουσιάζουν οι εν λόγω εκθέσεις (τεκμ. 27 & 31). Και για το ζήτημα του κατά πόσον ένα σύστημα εργασίας είναι ασφαλές, ο Μ.Ε.1 σαφώς και μπορεί να καταθέσει ως εμπειρογνώμονας, δεδομένης της πολύχρονης πείρας του ως επιθεωρητής εργασίας από το 2001 στο Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας. Είναι νομολογημένο ότι μάρτυρας μπορεί να θεωρηθεί ως πραγματογνώμονας, όχι μόνο λόγω ακαδημαϊκών προσόντων αλλά λόγω απόκτησης της αναγκαίας πείρας από την εργασία του (βλ. μεταξύ άλλων Κυριάκου ν. Γρίβα (2002) 1 Α.Α.Δ 825).

Ήταν επί του προκειμένου αρκετά σαφής και πειστική η θέση του Μ.Ε.1 ότι η μεθοδολογία που επιλέχθηκε δεν ήταν η ενδεδειγμένη. Αιτιολόγησε επαρκώς της θέση του, με παραπομπή στα έγγραφα που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο και ιδιαίτερα το τεκμήριο 6 όπου μεταξύ άλλων προκύπτει ξεκάθαρα ότι προβλεπόταν εργασία μέσα στην εκσκαφή, παραγνωρίζοντας την μορφολογία του εδάφους που καθιστούσε κάτι τέτοιο, άκρως επικίνδυνο.

Το ίδιο ισχύει και για την θέση του Μ.Ε.1 ως προς το ποια θα έπρεπε να ήταν η αντίδραση των εναγομένων την προηγουμένη του ατυχήματος, μετά την διαπίστωση εκτεταμένης υγρασίας και πτώσης χωμάτων από τα τοιχώματα της εκσκαφής. Δεν χρειαζόταν κατά την γνώμη μου ειδικές γνώσεις γεωλογίας για να διαπιστώσει κανείς κατά το απόγευμα της προηγουμένης του ατυχήματος ότι η επίδικη εκσκαφή κινδύνευε με κατάρρευση. Το γεγονός αυτό εξ’ άλλου, είναι παραδεκτό από όλες τις πλευρές με μόνη διαφωνία ως προς το χρονικό διάστημα που χρειαζόταν για να συμβεί κάτι τέτοιο. Υπό τας περιστάσεις, ο Μ.Ε.1 έχει την δυνατότητα ως επιθεωρητής εργασίας να δώσει μαρτυρία εμπειρογνώμονα, στο κατά πόσον η επιλογή για επίσπευση των εργασιών αντί της αναστολής τους, ήταν η ενδεδειγμένη και αν η μη αναστολή των εργασιών, καθιστούμε το σύστημα εργασίας μη ασφαλές για τους εργαζομένους στο εργοτάξιο.

Η θέση του Μ.Ε.1 για το ενδεδειγμένο της αναστολής των εργασιών, αιτιολογήθηκε επαρκώς με παραπομπή στα τεκμήρια που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο ως προς τον τρόπο συμπεριφοράς του υπεδάφους στην περιοχή μετά την λήψη υγρασίας και την διατάραξη του εδάφους. Αιτιολογήθηκε επίσης και από την κατάσταση που επικρατούσε επί τόπου, όπου διαπιστώθηκε αυξημένη υγρασία και πτώσεις χωμάτων από τα πρανή της εκσκαφής.

Πέραν των πιο πάνω, ο Μ.Ε.1 μου έδωσε την εντύπωση ενός ειλικρινούς και ανεξάρτητου μάρτυρα, ο οποίος ανέφερε στο Δικαστήριο με λεπτομέρεια, πειστικότητα και επάρκεια, τα ευρήματα του μετά από την εξέταση του ατυχήματος αλλά και την πλήρως αιτιολογημένη άποψη του για το ότι δεν υπήρξε ορθή μεθοδολογία και διαχείριση των εργασιών με αποτέλεσμα των σύστημα εργασίας να μην είναι ασφαλές στο επίδικο εργοτάξιο.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους, η μαρτυρία του Μ.Ε.1 γίνεται αποδεκτή στο σύνολο της.

Εξαιρετική εντύπωση μου έκανε ο Μ.Ε.2 Γαβριήλ Καλούδης που ήταν ο χειριστής του μηχανήματος που διάνοιξε την επίδικη εκσκαφή. Ήταν ο μόνος μάρτυρας που ήταν παρών κατά το ατύχημα και κατέθεσε με λεπτομέρεια όλα τα γεγονότα που προηγήθηκαν της πτώσης των πρανών και του θανάτου των δύο αποβιωσάντων. Ήταν απόλυτα κατατοπιστικός ως προς τις διαστάσεις της επίδικης εκσκαφής αλλά και ως προς το γεγονός ότι από την προηγούμενη μέρα είχε εντοπιστεί αυξημένη υγρασία και έσκαζαν τα τοιχώματα με αποτέλεσμα αυτή να καταστεί επικίνδυνη για κατάρρευση. Πειστικός ήταν και ως προς την θέση του ότι οι εργολάβοι του ζήτησαν να ολοκληρωθεί η εκσκαφή την ίδια ημέρα λόγω του ότι ο εναγόμενος 3 διέταξε επίσπευση των εργασιών.

Ο Μ.Ε.2 ήταν ειλικρινής καταθέτοντας ότι προειδοποίησε τον αποβιώσαντα Παναγιώτη Αναστασίου ότι αυτό που κάνει είναι επικίνδυνο όμως δεν μπόρεσε να τον αποτρέψει. Μάλιστα είχε γίνει προσπάθεια να καθαριστεί ο πυθμένας με το μηχάνημα εκσκαφής ώστε να μην κατεβεί κανένας στο σκάμμα χωρίς όμως αυτό να γίνει κατορθωτό λόγω του ότι τα χώματα ήταν σε σημείο που δεν έφτανε το μηχάνημα. Ειλικρινής και πειστικός ήταν ο Μ.Ε.2 και ως προς την θέση του ότι το θέμα της πιθανής κατάρρευσης είχε συζητηθεί πριν το ατύχημα και ότι δεν κατάλαβε με ποιο σκεπτικό ο αποβιώσας Παναγιώτης Αναστασίου κατέβηκε στον πυθμένα της εκσκαφής.

Η γενικότερη εντύπωση που μου έκανε ο Μ.Ε.2 ήταν ότι είπε την αλήθεια στο Δικαστήριο. Ως εκ τούτου, η μαρτυρία του γίνεται αποδεκτή στο σύνολο της ως αξιόπιστη.

Η μαρτυρία του Μ.Ε.3 αστυφύλακα Αντώνη Ευτυχίου, περιορίστηκε στην αναφορά των καταθέσεων που πήρε για σκοπούς διερεύνησης του ατυχήματος. Ο Μ.Ε.3 δεν αντεξετάστηκε επί της ουσίας από τους συνηγόρους υπεράσπισης.

Πέραν τούτου, μου έκανε καλή εντύπωση από το εδώλιο ως ανεξάρτητος μάρτυρας που δεν είχε καμία πρόθεση να πει ψέματα στο Δικαστήριο. Ως εκ τούτου, η μαρτυρία του Μ.Ε.3 γίνεται αποδεκτή στο σύνολο της ως αξιόπιστη.

Ο Μ.Ε.4 Κλεόπας Χατζηχαραλάμπους κατέθεσε ως εμπειρογνώμονας σε γεωλογικά θέματα και συγκεκριμένα στην εδαφομηχανική και στην συμπεριφορά του υπεδάφους στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Κρίνω κατ’ αρχήν ότι ο Μ.Ε.4 είναι εμπειρογνώμονας στα ζητήματα που κατέθεσε. Αυτό προκύπτει όχι μόνο από τα ακαδημαϊκά του προσόντα ως γεωλόγου με ειδικότητα στην μηχανική γεωλογία αλλά και από την πολύχρονη πείρα του σε διάφορα εργαστήρια εδαφομηχανικής μεταξύ των οποίων και του εργαστηρίου του Συμβουλίου Αποχετεύσεων Λευκωσίας. Η εργασία του στον τομέα των αποχετεύσεων αλλά και το γεγονός ότι από το 2002 διορίστηκε στο Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης στον κλάδο μηχανικής Γεωλογίας, του οποίου σήμερα προΐσταται, καθιστούν τον Μ.Ε.4 ειδικό στα θέματα γεωμηχανικής του υπεδάφους της ευρύτερης περιοχής Λευκωσίας, στο οποίο συμπεριλαμβάνεται και το υπέδαφος στην επίδικη περιοχή του Γυμνασίου Αγλαντζιάς. Επιπλέον όπως ο ίδιος ανέφερε, είχε σε προγενέστερο χρόνο επισκεφθεί το Γυμνάσιο Αγλαντζιάς, συνοδεύοντας τον τότε προϊστάμενο του Πόλυ Μιχαηλίδη που είχε αναλάβει την διερεύνηση των προβλημάτων στα κτήρια του σχολείου, ως αποτέλεσμα του προβληματικού υπεδάφους.

Ο Μ.Ε 4 μου έκανε εξαιρετική εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Η αίσθηση που μου έδωσε, είναι ότι πρόκειται για ένα επιστήμονα με πολύ καλή γνώση του αντικειμένου του, ο οποίος βοήθησε το Δικαστήριο να αντιληφθεί πλήρως την σύσταση και ιδιότητες του υπεδάφους της περιοχής και το πως αυτό αντιδρά στην περίπτωση λήψης υγρασίας.

Ο μάρτυρας ανέλυσε με περισσή λεπτομέρεια την γεωτεχνική μελέτη του Δρος Μιχαηλίδη (τεκμ.27) αναφορικά με την σύσταση του υπεδάφους στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Και μπορεί αυτή η μελέτη να έγινε για σκοπούς υποβοήθησης και παροχής οδηγιών ως προς την θεμελίωση των σχολικών κτηρίων δεν παύει όμως να αποτελεί ένα χρήσιμο οδηγό για οποιοδήποτε μηχανικό - μελετητή ή εργολάβο έχει πρόθεση να ασχοληθεί με οικοδομικές εργασίες στο σχολείο και ιδιαίτερα με εργασίες εκσκαφών στο έδαφος, όπως ήταν οι επίδικες. Εξ’ άλλου, όπως είναι παραδεκτό, η γεωτεχνική μελέτη (τεκμ.27) ήταν στην κατοχή του Υπουργείου και σε γνώση του εναγομένου 3, ο οποίος την έλαβε υπόψη προκειμένου να ετοιμάσει την μελέτη του αναφορικά με τις επίδικες εργασίες.

Ήταν η θέση του Μ.Ε.4 ότι αν χρειαστεί να γίνει η οποιαδήποτε ενέργεια ώστε να διαταραχθεί η ισορροπία του εδάφους και κατ' επέκταση η φυσική του υγρασία αυτό θα πρέπει να γίνει σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Αιτιολόγησε την πιο πάνω θέση του με παραπομπή στην σελ. 10 του τεκμ.27 όπου αναφέρεται ότι αν ανοιχθεί κάποιο φρεάτιο, οχετός κλπ, πρέπει οι εργασίες αποκατάστασης να είναι όσο το δυνατό σύντομες. Αφήνοντας το φρεάτιο εκτεθειμένο αρκετές μέρες ή ώρες, η φυσική του υγρασία αλλοιώνεται άρα θα αρχίσει να συμπεριφέρεται με τις ιδιότητες διόγκωσης και συρρίκνωσης.

Σε αυτή την περίπτωση, αυτό που θα γίνει, είναι η διατάραξη της ισορροπίας του ιδίου εδάφους. Αυτό κατά τον μάρτυρα, έγινε και στην παρούσα περίπτωση όπου το σκάμμα έμεινε ανοιχτό για αρκετό χρονικό διάστημα κατά παράβαση των οδηγιών και προτροπών του τεκμήριου 27.

Ο μάρτυρας ήταν αρκετά σαφής και κατηγορηματικός ότι αν αξιολογείτο σωστά η εν λόγω μελέτη από τον εναγόμενο 3, θα έπρεπε να ετοιμαστεί διαφορετική μεθοδολογία εργασιών από αυτήν που αρχικά επιλέχθηκε. Μεθοδολογία που δεν θα προνοούσε την διεξαγωγή εργασιών μέσα στις εκσκαφές ώστε να μην τίθεται σε κίνδυνο η ασφάλεια των εργαζομένων. Η επιλογή αυτή υπήρχε και ήταν η μεθοδολογία που εφαρμόστηκε μετά το ατύχημα με την τοποθέτηση προκατασκευασμένου διαφραγματικού τοίχου χωρίς να χρειαστεί η είσοδος εργαζομένων στον πυθμένα. Ανέφερε επίσης με περισσή πειστικότητα ότι ένα άλλος τρόπος σε τέτοιου είδους εκσκαφές, είναι να γίνει από την επιφάνεια πρώτα η στήριξη των μετέπειτα μελλοντικών τοιχωμάτων και ακολούθως να γίνει εκσκαφή ώστε με την αφαίρεση υλικού θα υπήρχε ήδη αντιστήριξη. Την μέθοδο αυτή, χρησιμοποιούσε ο ίδιος στην περίπτωση εκσκαφών για το αποχετευτικό Λευκωσίας.

Ιδιαίτερα σταθερός ήταν ο μάρτυρας ως προς την θέση του ότι με την πτώση των τοιχωμάτων από την προηγούμενη του ατυχήματος, δόθηκε ήδη προειδοποίηση για την διαφοροποίηση της μηχανικής αντοχής του μαργανικού εδάφους. Η αποσταθεροποίηση των τοιχωμάτων του αυλακιού, ήταν μήνυμα κατά τον μάρτυρα ότι υπήρχε διατάραξη της συνοχής του εδάφους και συνεπακόλουθα, κίνδυνος κατάρρευσης. Όπως πειστικός ήταν ότι στο στάδιο αυτό θα έπρεπε να δοθούν οδηγίες για άμεση αντιστήριξη των τοιχωμάτων και όχι για επίσπευση των εργασιών. Όπως πολύ χαρακτηριστικά και με πειστικό τρόπο ανέφερε, από την στιγμή που σε τέτοιο έδαφος με τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά καταρρέουν χώματα από τα πρανή, σημαίνει ότι έχει ήδη χτυπήσει ο κώδωνας του κινδύνου από το ίδιο το έδαφος, άρα θα έπρεπε να ληφθούν άμεσα μέτρα.

Παρά την εξαντλητική αντεξέταση που ο Μ.Ε.4 δέχθηκε από τους συνηγόρους υπεράσπισης δεν κλονίστηκε καθόλου στις πιο πάνω θέσεις του, τις οποίες εξήγησε με πειστικότητα και με επιστημονική επάρκεια, παραπέμποντας και στην γεωλογική μελέτη (τεκμ.27).

Ο Μ.Ε.4 με την επιστημονικά τεκμηριωμένη μαρτυρία του, βοήθησε το Δικαστήριο να αντιληφθεί πλήρως την μορφολογία και ιδιότητες του επικίνδυνου υπεδάφους της περιοχής και να καταλήξει σε συνδυασμό με την υπόλοιπη μαρτυρία, στα δικά του συμπεράσματα αναφορικά με τις αιτίες κατάρρευσης της επίδικης εκσκαφής, η οποία οδήγησε στον θάνατο των δύο εργαζομένων σε αυτή.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους, η μαρτυρία του Μ.Ε.4 γίνεται αποδεκτή στο σύνολο της.

Ο Μ.Υ.1 Αναστάσης Αναστασίου μου έκανε πολύ καλή εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Ήταν ειλικρινής αναφέροντας ότι η εναγομένη 1 δεν προέβη σε μόνιμη αντιστήριξη των πρανών γιατί δεν προβλεπόταν από την μέθοδο εργασιών και γιατί θεώρησε ότι δεν θα μπορούσαν να γίνουν οι προβλεπόμενες μέσα στο σκάμμα εργασίες, καθότι το πλάτος των εκσκαφών ήταν μόνο 70 εκατοστά.

Ειλικρινής ήταν και ως προς την θέση του ότι η συντονίστρια του Υπουργείου Παιδείας Ουρανία Βασίλειου (Μ.Υ.2), ενημερώθηκε μόνο για την υγρασία το πρωί της προηγουμένης χωρίς όμως να ενημερωθεί για την πτώση χωμάτων από τα πρανή το απόγευμα της ίδια ημέρας. Δέχθηκε επίσης ότι δεν ειδοποίησαν την κα Βασιλείου για την απόφαση τους να μην τοποθετήσουν προσωρινή αντιστήριξη.

Επιπλέον και πάλιν με περισσή ειλικρίνεια, δήλωσε αντεξεταζόμενος από την συνήγορο για την Δημοκρατία ότι παρότι ανησύχησαν από την διαπίστωση της υγρασίας, εντούτοις δεν προέβησαν σε προσωρινή αντιστήριξη με κοτετσόσυρμα, η οποία δεν θα εμπόδιζε τις εργασίες μέσα στο σκάμμα. Ήταν όμως σαφής και σταθερός ότι για το ζήτημα αυτό, υπεύθυνος ήταν ο εναγόμενος 3, που δεν θεώρησε αναγκαία την αντιστήριξη, ακόμα και όταν την προηγουμένη επιθεώρησε την εκσκαφή και διαπίστωσε την υγρασία και την πτώση χωμάτων από τα τοιχώματα. Ο ίδιος και ο αποβιώσας αδελφός του, βασίστηκαν στα προσόντα του εναγομένου 3, ο οποίος όμως δεν θεώρησε αναγκαία την αντιστήριξη.

Ο Μ.Υ.1 ήταν αρκετά πειστικός στην θέση του ότι ο εναγόμενος 3 ζήτησε την επίσπευση των εργασιών λόγω ανησυχίας για τα σχολικά κτήρια και όχι για οτιδήποτε άλλο. Πειστικός ήταν και ως προς το ότι δεν άκουσε τον εναγόμενο 3 να αναφέρει ρητά την προηγουμένη του ατυχήματος ότι δεν πρέπει να κατεβεί κανένας μέσα μέσα στην εκσκαφή. Παραμένοντας ωστόσο ειλικρινής ότι δεν αποκλείει να το είπε στον αποβιώσαντα αδελφό του. Ειλικρινής ήταν επιπλέον όταν αποδέχθηκε κατά την αντεξέταση του ότι δεν ήταν ασφαλές να κατέβει κάποιος μέσα στο σκάμμα μετά την διαπίστωση της υγρασίας και τις πτώσης των πρανών και ότι η ενέργεια του αποβιώσαντος αδελφού του να πράξει κάτι τέτοιο, ήταν επικίνδυνη.

Ο Μ.Υ.1 ήταν σαφής στο ότι η εναγομένη 1 δεν είχε ενημερωθεί για την ύπαρξη τη γεωλογικής μελέτης (τεκμ.27), κάτι που εν πάση περιπτώσει δεν αμφισβητήθηκε από τους υπολοίπους διαδίκους. Δέχθηκε όμως ότι ως εργολάβοι, γνώριζαν από τα έγγραφα της προσφοράς ότι υπήρχε πρόβλημα σταθερότητας του υπεδάφους στο Γυμνάσιο Αγλαντζιάς. Σταθερός ήταν ο μάρτυρας και ως προς την θέση του ότι σύμφωνα με τα σχέδια εργασίας, ο πυθμένα της εκσκαφής έπρεπε να είναι τελείως οριζοντοποιημένος προκειμένου να τοποθετηθεί ο κλωβός του οπλισμού για τον διαφραγματικό τοίχο. Σταθερός ήταν και στην θέση του ότι για την τοποθέτηση των βλήτρων, ήταν αναγκαίο να κατέβουν εργαζόμενοι στον πυθμένα της εκσκαφής.

Δέχθηκε ότι η εναγομένη 1 είχε την κατοχή και τον έλεγχο του εργοταξίου, τον οποίο περίφραξε. Δέχθηκε επίσης με ειλικρίνεια ότι δεν ετοιμάστηκε έγγραφο για την ασφάλεια και υγεία των εργαζομένων κατά το στάδιο της εκτέλεσης της εργασίας και ότι δεν σημειώθηκε στα έγγραφα προσφορά ο συντονιστής ασφάλειας και υγείας εκ μέρους της εναγομένης 1.

Ο μάρτυρας ήταν τέλος αρκετά ειλικρινής καταθέτοντας ότι η νέα μέθοδος που εφαρμόστηκε από την εταιρεία του μετά το ατύχημα, ήταν πιο δαπανηρή αλλά συνάμα πιο ασφαλής γιατί προέβλεπε την τοποθέτηση προκατασκευασμένου τοίχου χωρίς να χρειάζεται να κατεβούν εργαζόμενοι στο σκάμμα.

Η γενική εντύπωση που μου έδωσε ο Μ.Υ.1 ήταν ότι κατέθεσε στο

Δικαστήριο με πρόθεση να πει την αλήθεια όπως ο ίδιος την αντιλαμβάνεται. Απαντούσε με αμεσότητα σε όλες τις ερωτήσει που του τέθηκαν και δεν απέφυγε ποτέ να πει με σαφήνεια την εκδοχή του, ακόμα και αν αυτή ήταν σε αντίθεση με τις δικογραφημένες θέσεις της εναγομένης 1 εταιρείας του.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους, η μαρτυρία του Μ.Υ.1 γίνεται αποδεκτή στο σύνολο της ως αξιόπιστη.

Η Μ.Υ.2 Ουρανία Βασιλείου δεν μου έκανε καθόλου καλή εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Βασικό της μέλημα καθ’ όλη την διάρκεια της μαρτυρίας της, ήταν να αποφύγει τυχόν δικές της ευθύνες για το ατύχημα και να τις επιρρίψει είτε στους αποβιώσαντες είτε στους εναγομένους 1 & 3. Στα πλαίσια αυτά, απέφευγε συστηματικά να απαντά σε ερωτήσεις που κατά την κρίση της δεν βοηθούσαν την δική της εκδοχή για τα γεγονότα ενώ ταυτόχρονα υπέπεσε σε αντιφάσεις, που κρίνονται σημαντικές στην κρίση της αξιοπιστίας της.

Αναφέρω χαρακτηριστικά ότι ενώ αρχικά ισχυρίστηκε ότι δεν γνωρίζει τα προσόντα του εναγομένου 3 και το κατά πόσον έχει κάποιες ειδικές γνώσεις για το υπέδαφος, στην συνέχεια ανέφερε ότι ο εναγόμενος 3 επιλέχθηκε από το Υπουργείο Παιδείας ακριβώς γιατί είχε εξειδικευμένες γνώσεις στην γεωτεχνική. Και παρά το γεγονός αυτό, στο Υπουργείο Παιδείας θεώρησαν σωστό να συμπεριλάβουν στην συμφωνία και όρο για την πρόσληψη ειδικού γεωλόγου από τον εναγόμενο 3, την αμοιβή του οποίου θα πλήρωνε η Δημοκρατία.

Σε όλη την μαρτυρία της η Μ.Υ.2 , επέμενε ότι δεν είχε καμία αρμοδιότητα στην εκτέλεση του έργου, μεταθέτοντας τις ευθύνες στον εναγόμενο 3 που είχε την επίβλεψη. Παραβλέποντας ότι σύμφωνα με τις επίδικες συμφωνίες που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο, είχε ως συντονίστρια την ευθύνη εφαρμογής των συμβολαίων που υπέγραψε το Υπουργείο Παιδείας και ότι συμμετείχε σε συσκέψεις για τον σκοπό αυτό. Και ενώ επέμενε ότι η ίδια δεν μπορούσε να δώσει οδηγίες για το έργο, σε κάποιο στάδιο της μαρτυρίας της ανέφερε ότι έδωσε εντολή στον εργολάβο την προηγουμένη του ατυχήματος να σκεπαστεί η εκσκαφή για σκοπούς ασφαλείας.

Δέχθηκε ότι επισκέφθηκε το εργοτάξιο το πρωί της προηγουμένης του ατυχήματος και είδε την υγρασία στην εκσκαφή, χωρίς όμως να ανησυχήσει αφού η διαπιστωθείσα υγρασία δεν συνιστούσε κίνδυνο κατάρρευσης στο στάδιο εκείνο. Στην συνέχεια όμως ανέφερε ότι παρότι επισκέφθηκε την σκηνή, δεν γνώριζε ούτε το εύρος της υγρασίας ούτε το βάθος στο οποίο βρισκόταν και ότι αυτά ήταν ζητήματα που όφειλε να εξετάσει ο εναγόμενος 3. Δεν έδωσε όμως καμία λογική εξήγηση γιατί ενώ γνώριζε τα προβλήματα του υπεδάφους στην περιοχή δεν διερωτήθηκε για την απουσία αντιστήριξης των πρανών ούτε και θεώρησε σωστό ως συντονίστρια να ρωτήσει σχετικά τον μελετητή και τον εργολάβο.

Για να αναφέρει όμως στην συνέχεια ότι όχι ως συντονίστρια αλλά ως πολιτική μηχανικός, αν είχε την κατάλληλη γνώση πιθανόν να έκανε εργαστηριακό έλεγχο και αν η ίδια ήταν επιβλέπων θα ζητούσε την τοποθέτηση προσωρινής αντιστήριξης. Στην συνέχεια όμως άλλαξε και πάλιν την απάντηση της λέγοντας ότι θα συνέχιζε την εκσκαφή για να δει το εύρος της υγρασίας και μετά θα αποφάσιζε αν θα τοποθετούσε αντιστήριξη.

Πέραν των πιο πάνω, η γενικότερη εντύπωση που μου έδωσε η Μ.Υ.2 ήταν ότι δεν είπε την αλήθεια στο Δικαστήριο. Η μαρτυρία της αποσκοπούσε αποκλειστικά στο να αποφύγει τυχόν ευθύνες που θα τις επιρρίπτονταν και όχι για να διαφωτίσει το Δικαστήριο για τα πραγματικά γεγονότα της υπόθεσης.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους η μαρτυρία της Μ.Υ.4 απορρίπτεται στο σύνολο της ως αναξιόπιστη.

Ο Μ.Υ.3 Θέμος Δημητρίου (εναγόμενος 3), δεν μου έκανε καλή εντύπωση από το εδώλιο του μάρτυρα. Ισχυρίστηκε ότι επιλέχθηκε από το Υπουργείο Παιδείας ως μελετητής του έργου, λόγω των εξειδικευμένων γνώσεων του στην εδαφομηχανική. Όταν του υπεδείχθη ότι υπήρχε πρόνοια στα συμβόλαια για διορισμό εκ μέρους του, ειδικού γεωλόγου με ειδικότητα στην εδαφομηχανική, ανέφερε ότι αυτό έγινε για ειδική γεωλογική εργασία με κλισιόμετρα που χρειαζόταν μετά την κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου. Δεν εξήγησε όμως γιατί αυτό χρειαζόταν αφού ο ίδιος είχε ούτως ή άλλως τις ειδικές γνώσεις. Ούτε έδωσε καμία εξήγηση γιατί δεν εξειδικεύτηκε η ειδική εργασία του γεωλόγου στην σύμβαση που υπέγραψε με το Υπουργείο

Παιδείας.

Υπενθυμίζεται ότι στο άρθρο 2.2.17 της εν λόγω σύμβασης που είναι μέρος του τεκμηρίου 12, γίνεται μόνο αναφορά σε υποχρέωση του εναγομένου 3 για εργοδότηση ειδικού γεωλόγου, που θα τον συμβουλεύει γενικά για ζητήματα εδαφομηχανικής κατά την διάρκεια εκτέλεσης του έργου. Δεν γίνεται αναφορά για ειδική εργασία με κλισιόμετρα για παρακολούθηση της συμπεριφορά του εδάφους μετά την κατασκευή του διαφραγματικού τύπου όπως ανεπιτυχώς προσπάθησε να πείσει ο εναγόμενος 3. Αντιθέτως, είναι σαφές από το τεκμήριο 12 ότι ο διορισμός γεωλόγου αποσκοπούσε στην παροχή γενικών συμβουλών προς τον εναγόμενο 3 κατά την εκτέλεση του έργου.

Ήταν η θέση του Μ.Υ.3 ότι σύμφωνα με το σύστημα εργασίας που ο ίδιος καθιέρωσε, δεν προβλεπόταν η κάθοδος εργαζομένων στην εκσκαφή πέραν της εργασίας για την τοποθέτηση βλήτρων. Ισχυρίστηκε επί του προκειμένου χωρίς να είναι πειστικός ότι κάποιες εργασίες που προβλέπονταν μέσα στην εκσκαφή θα έπρεπε να γίνονταν από την επιφάνεια και όχι μέσα στον πυθμένα.

Στην συνέχεια όμως δεν απέκλεισε την κάθοδο εργατών μέσα στο σκάμμα. Αναφέρει όμως ότι είναι αυτονόητο και προκύπτει και από τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις στα έγγραφα του συμβολαίου ότι για την κάθοδο εργατών μέσα στο όρυγμα, επιβαλλόταν η λήψη προστατευτικών μέτρων με ευθύνη της εναγομένης 1 ως εργολάβου όπως η αντιστήριξη των επικίνδυνων πρανών πριν την κάθοδο. Δεν εξήγησε όμως με λογικά επιχειρήματα γιατί κρίθηκε αναγκαία η αναφορά σε αντιστήριξη κατά την κάθοδο στην εκσκαφή αφού το σύστημα εργασίας που ο ίδιος καθιέρωσε δεν προέβλεπε τέτοια κάθοδο.

Ούτε εξήγησε γιατί αυτή η απαγόρευση καθόδου στην εκσκαφή που επικαλέστηκε δεν αναφέρεται ρητά στα έγραφα που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο και ιδιαίτερα στον τόμο Ε που είναι το σχέδιο ασφάλειας και υγείας κατά το στάδιο της μελέτης. Ούτε γιατί δεν υπάρχει οιαδήποτε αναφορά ότι τυχόν εργασίες μέσα στην εκσκαφή θα γίνονταν από την επιφάνεια.

Σημειώνεται ότι ο Μ.Υ.3 δεν παρέπεμψε σε τέτοια ρητή απαγόρευση στα πιο πάνω έγγραφα.

Αντιθέτως, προκύπτει ξεκάθαρα από τα εν λόγω έγραφα ότι προβλέπονταν εργασίες μέσα στις εκσκαφές. Όχι μόνο γιατί αυτό αναφέρεται ρητά αλλά και γιατί γίνεται πρόνοια για κατασκευή προσωρινής αντιστήριξης για αποφυγή πτώσης των πρανών. Αναφέρω ενδεικτικά το κεφάλαιο Γ2 του τεκμηρίου 6, με τίτλο «Τεχνικές Προδιαγραφές» όπου γίνεται σαφής αναφορά στην παράγραφο 3.4 για εκτέλεση εργασιών μέσα στις εκσκαφές (πχ ξυλότυπος και ισοπέδωση). Γίνεται επίσης σαφής αναφορά ότι είναι η ευθύνη του εργολάβου να κατασκευάσει προσωρινή αντιστήριξη των πρανών αν αυτή κριθεί αναγκαία για την ασφάλεια των εργαζομένων που θα εργάζονται μέσα στην εκσκαφή.

Σχετικές είναι επίσης και οι αναφορές στον τόμο Ε όπου γίνεται μνεία για τον μεγαλύτερο κίνδυνο στις εκσκαφές που είναι η κατάρρευση των πρανών και η καταπλάκωση του προσωπικού που εργάζεται σε αυτές. Γίνεται ως εκ τούτου πρόνοια για την τοποθέτηση προσωρινής αντιστήριξης σε όλες τις εκσκαφές με βάθος μεγαλύτερο των 3.5 μέτρων για αποφυγή του πιο πάνω κινδύνου. Ούτε βέβαια η θέση του Μ.Υ.3 ότι επρόκειτο για πρότυπα έγγραφα προσφορών του Υπουργείου δεν κρίνεται ικανοποιητική.

Να σημειώσω εδώ ότι ο εναγόμενος 3 σε μια προσπάθεια του να δικαιολογήσει την απουσία αντιστήριξης των τοιχωμάτων του σκάμματος, αρνήθηκε κατηγορηματικά υποβολές ότι υπήρχε κίνδυνος και για πρόσωπα που βρίσκονταν στην περιφέρεια κοντά στο στόμιο της εκσκαφής. Δήλωσε μάλιστα χαρακτηριστικά ότι σε περίπτωση κατάρρευσης, αν δεν υπήρχαν εργάτες μέσα στην εκσκαφή, μόνο οικονομική ζημιά θα δημιουργείτο αφού όσοι εργάζονταν στην επιφάνεια στο χείλος του σκάμματος δεν θα τραυματίζονταν διότι θα έμεναν πάνω από το χώμα που κατέρρεε. Ισχυρίστηκε χωρίς να είναι καθόλου πειστικός ότι σε πιθανή κατάρρευση, τα άτομα που θα βρίσκονταν στο χείλος της εκσκαφής θα έπεφταν όπως το πιάτο όπως είπε και δεν θα τους σκέπαζε το χώμα που ήταν κάτω κάτω από τα πόδια τους.

Ο εν λόγω ισχυρισμός όμως δεν έχει τεκμηριωθεί με οιονδήποτε επιστημονικό τρόπο ούτε σχετίζεται κατά την άποψη μου με την λογική.

Περαιτέρω, παραγνωρίζει ότι στο τόμο Ε1 που είναι το «σχέδιο ασφάλειας και υγείας κατά την μελέτη» γίνεται σαφής αναφορά ότι σε περίπτωση κατάρρευσης της εκσκαφής, το αποτέλεσμα θα είναι όχι μόνο η καταπλάκωση των εργατών που εργάζονται μέσα σε αυτήν αλλά και ο τραυματισμός των ατόμων που βρίσκονται περιμετρικά της.

Ο Μ.Υ.3 επέμενε ότι προειδοποίησε τους εργολάβους και ειδικά τους αποβιώσαντες ότι δεν έπρεπε να κατεβεί κάποιος μέσα στο σκάμμα. ‘Όταν του υπεδείχθη ότι δεν ανέφερε κάτι τέτοιο στην κατάθεση του στην αστυνομία (τεκμ.21), απάντησε χωρίς να είναι ιδιαίτερα πειστικός ότι δεν επέμενε να καταγραφεί. Υπενθυμίζεται εδώ ότι η κατάθεση του Μ.Υ.3 (τεκμ.21), δόθηκε την ίδια ημέρα του ατυχήματος στις 20.4.07. Σε αυτήν μάλιστα αναφέρει ότι ζήτησε από τους εργολάβους να είναι ιδιαίτερα προσεκτικοί λόγω της παρατηρηθείσας πτώσης χωμάτων από τα πρανή.

Όμως αν όντως πέραν της πιο πάνω προειδοποίησης, είχε απαγορεύσει και την κάθοδο στο σκάμμα δεν υπήρχε κανένας λόγος να μην αναφέρει και αυτό το γεγονός στην κατάθεση του. Η δικαιολογία που έδωσε ότι δεν επέμενε να καταγραφεί δεν κρίνεται ικανοποιητική. Επρόκειτο για ένα ατύχημα όπου την ίδια ημέρα έχασαν την ζωή τους δύο εργαζόμενοι σε εργοτάξιο, στο οποίο έκανε ο ίδιος επίβλεψη. Υπό τας περιστάσεις, ήταν απόλυτα φυσιολογικό αν πράγματι τους είχε προειδοποιήσει να μην κατέβουν στο σκάμμα να το αναφέρει στην αστυνομία και να επιμένει να καταγραφεί στην κατάθεση του. Σημειώνω εδώ ότι ούτε ο συνεργάτης του Μ.Υ.3 Μιχάλης Πίττας που ήταν παρών στην συνάντηση το απόγευμα της προηγουμένης, αναφέρει στην κατάθεση του στην αστυνομία (τεκμ.23) ότι δόθηκαν τέτοιες εντολές από τον εναγόμενο 3.

Ο εναγόμενος 3 δεν ήταν παρών κατά τις εργασίες την ημέρα του ατυχήματος παρότι ήξερε ότι η εκσκαφή ήταν επικίνδυνη για κατάρρευση. Θα ήταν όμως πιο λογικό κατά την άποψη μου αν όντως είχε προειδοποιήσει να μην κατεβεί κανένας στο σκάμμα να είναι παρών προκειμένου να εξασφαλίσει ότι οι οδηγίες του θα ακολουθούνταν, δεδομένης και της μεγάλης επικινδυνότητας της εκσκαφής. Η δικαιολογία που έδωσε ότι δεν ήθελε να πιέσει και δεν ήταν δουλειά του να κάνει τον επιστάτη στον εργολάβο δεν κρίνεται βέβαια ικανοποιητική. Ο ρόλος του επιβλέποντος σύμφωνα και με το συμφωνία του Μ.Υ.3 με το Υπουργείο Παιδείας (τεκμ.12), είναι μεταξύ άλλων και η παρακολούθηση και επίβλεψη των εργασιών και ο χειρισμός θεμάτων που έχουν σχέση με την επίδικη κατασκευή.

Σε άλλο μάλιστα σημείο της μαρτυρίας του, ο εναγόμενος 3 ανέφερε ότι ο εργολάβος είχε υποχρέωση να ακολουθεί τις οδηγίες του εκτός αν είχε ένσταση. Η μεταγενέστερη θέση του ότι δεν είναι στα καθήκοντα του επιβλέποντος να δίνει οδηγίες στον εργολάβο πως θα διεξαχθεί η εργασία δεν βρίσκει έρεισμα ούτε στην λογική ούτε και στην υπόλοιπη μαρτυρία και στα έγγραφα που κατατέθηκαν στο Δικαστήριο. Εμπίπτει μάλλον κατά την κρίση μου, στην προσπάθεια του Μ.Υ.3 να μεταθέσει τις δικές του ευθύνες για το ατύχημα στον εργολάβο.

Γεγονός παραμένει ότι ο Μ.Υ.3 δεν έπεισε ούτε για τον ισχυρισμό του ότι η μέθοδος εργασίας δεν προέβλεπε κάθοδο στην εκσκαφή ούτε για την θέση του ότι είχε προειδοποιήσει τους αποβιώσαντες την προηγουμένη να μην κατέβουν στο σκάμμα. Άλλωστε ποια ήταν η σκοπιμότητα της πιο πάνω προειδοποίησης να μην κατέβουν αν όντως κάτι τέτοιο δεν προβλεπόταν από τα σχέδια εργασίας.

Ισχυρίστηκε στην συνέχεια ότι εσφαλμένα οι αποβιώσαντες προσπάθησαν να καθαρίσουν τα χώματα από τον πυθμένα αφού δεν χρειαζόταν να είναι απόλυτα καθαρός προκειμένου να κατεβεί ο κλωβός οπλισμού. Παραβλέποντας ότι σύμφωνα με τις τεχνικές προδιαγραφές του τόμου Γ στην σελ. 8, προβλεπόταν ότι ο πυθμένας του αυλακιού θα έπρεπε να είναι καθαρός από οποιαδήποτε χώματα ή άλλα υλικά εκτός αν δίνονταν επιτόπου διαφορετικές εντολές. Δέχθηκε ότι ο ίδιος δεν έδωσε άλλες οδηγίες αλλά επέμενε χωρίς να είναι πειστικός ότι έπρεπε πριν κατέβουν οι αποβιώσαντες στο σκάμμα να τον ρωτήσουν αν χρειαζόταν να καθαριστεί πλήρως. Ούτε έδωσε κάποια λογική εξήγηση γιατί δεν έδωσε οδηγίες την προηγουμένη να μην καθαριστεί πλήρως το σκάμμα αφού έκρινε ότι ήταν επικίνδυνη η κάθοδος σε αυτό για σκοπούς ομαλοποίησης της.

Σε σχέση με την γεωτεχνική μελέτη του Δρος Μιχαηλίδη (τεκμ.27), ανέφερε ότι αυτή έγινε για σκοπούς υποβοήθησης και παροχής οδηγιών ως προς την θεμελίωση των κτηρίων και όχι για την αντιστήριξη των πρανών.

Παραβλέποντας ότι η μελέτη (τεκμ.27), ήταν στην κατοχή του ιδίου και του Υπουργείου Παιδείας και την οποία προφανώς όφειλε να λάβει υπόψη στην μελέτη του για τις επίδικες εργασίες. Ούτε έδωσε κάποια πειστική δικαιολογία γιατί η μελέτη αυτή με τις τόσο χρήσιμες πληροφορίες για το υπέδαφος δεν παραδόθηκε και στον εργολάβο.

Του υποβλήθηκε ότι ήταν δεδομένη η αστάθεια του εδάφους και ότι έπρεπε οπωσδήποτε να γίνει αντιστήριξη, ανεξάρτητα αν υπήρχε πρόνοια ή όχι για κάθοδο στην εκσκαφή αφού υπήρχε κίνδυνος και για τους εργαζομένους στην επιφάνεια κοντά στο σκάμμα. Αρνήθηκε κατηγορηματικά ότι ήταν δεδομένη η αστάθεια και παρέπεμψε στις άλλες εκσκαφές που έγιναν χωρίς πρόβλημα. Ισχυρίστηκε μάλιστα ότι δεν υπήρχε κανένα λόγος να γίνει αντιστήριξη. Παραβλέποντας τις γεωλογικές εκθέσεις (τεκμ.27 & 31) που αναφέρουν ακριβώς το αντίθετο και αγνοώντας ότι ο σκοπός των επίδικων εργασιών, ήταν ακριβώς να αντιμετωπιστούν προβλήματα στα σχολικά κτήρια λόγω αστάθειας του εδάφους.

Δέχθηκε ότι η απώλεια από τα φρεάτια ήταν ένας από τους λόγους που πιθανόν να δημιουργούσαν πρόβλημα στα κτήρια αλλά αρνήθηκε ότι αυτή επηρέασε την επίδικη εκσκαφή. Δεν εξήγησε όμως με λογικά επιχειρήματα πως δεν θα επηρεαζόταν η επίδικη εκσκαφή σε περίπτωση διαρροής νερού και λυμάτων με αποτέλεσμα τον κορεσμό υγρασίας στα τοιχώματα της, δεδομένης και της μορφολογίας και των ιδιοτήτων του υπεδάφους στην περιοχή.

Πέραν όλων των πιο πάνω, η γενικότερη εντύπωση που μου έκανε ο Μ.Υ.3 ήταν ότι η μαρτυρία του αποσκοπούσε στο να ενισχύσει την δική του εκδοχή παρά στο να πει την αλήθεια στο Δικαστήριο. Επιπλέον απέτυχε να τεκμηριώσει πειστικά και με επιστημονικό τρόπο την εκδοχή του ως προς αιτίες πτώσης των πρανών στην επίδικη εκσκαφή.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους, η μαρτυρία του εναγομένου 3 (Μ.Υ.3) απορρίπτεται στο σύνολο της ως αναξιόπιστη.

Ο Μ.Υ.4 Γεώργιος Κωνσταντίνου δεν μου έκανε καλή εντύπωση από το εδώλιο. Παρότι κατέθεσε ως εμπειρογνώμονας σε γεωλογικά θέματα, εντούτοις η εντύπωση που μου έδωσε ήταν ότι η μαρτυρία του αποσκοπούσε στο να ενισχύσει την εκδοχή του εναγομένου 3 παρά το να βοηθήσει το Δικαστήριο με τις επιστημονικές του γνώσεις.

Ο Μ.Υ.4 εξέφρασε απόψεις ως προς ιδιότητες τη μάργας, που δεν δικαιολογούνται από τις γεωλογικές εκθέσεις (τεκμ. 27 & 31) αλλά επίσης έρχονται σε αντίθεση με την μαρτυρία όλων των υπολοίπων μαρτύρων που κατέθεσαν γι’ αυτό το θέμα. Αρχικά ανέφερε με κατηγορηματικό τρόπο ότι η μάργα είναι συνεκτικό υλικό και αδιαπέραστη από νερό. Και ενώ απέφευγε επιμελώς να απαντήσει τι γίνεται αν δεχθεί υγρασία, στην συνέχεια δέχθηκε ότι σε τέτοια περίπτωση, αλλάζουν τα συστατικά της και μετατρέπεται σε υλικό εξαιρετικά υψηλής πλαστικότητας.

Ο μάρτυρας με συστηματικό τρόπο, απέφευγε να απαντήσει σε ερωτήσεις στην αντεξέταση, οι οποίες σχετίζονταν με την μορφολογία του υπεδάφους στην περιοχή. Με μακροσκελείς απαντήσεις, άσχετες εν πολλοίς με τις ερωτήσεις που του τίθονταν, έκανε γενικές αναφορές στην έκθεση Μιχαηλίδη και στις μηχανικές ιδιότητες της μάργας που δεν καθορίζονται όμως όπως είπε από την υγρασία αλλά από τις πρότυπες δοκιμές διείσδυσης που έκανε ο Μιχαηλίδης.

Και ενώ υποστήριξε ότι ο εναγόμενος 3 μελέτησε πολύ καλά την έκθεση Μιχαηλίδη και ετοίμασε ασφαλές σύστημα εργασίας, στην συνέχεια υποστήριξε με απόλυτα κατηγορηματικό τρόπο ότι πριν την έναρξη των εργασιών έπρεπε να αποστραγγιστεί το υπέδαφος γιατί υπήρχαν διαρροές από τα φρεάτια. Ανέφερε μάλιστα χαρακτηριστικά ότι η παράλειψη αυτή ήταν εγκληματική γιατί δεν λήφθηκε υπόψη η έκθεση Μιχαηλίδη και ότι έπρεπε τουλάχιστον να διορθωθούν οι χαλασμένες σωλήνες.

Βέβαια οι “εγκληματικές” παραλείψεις που εντόπισε ο μάρτυρας, κατευθύνονταν προς την πλευρά της Δημοκρατίας, αγνοώντας ότι η κύρια ευθύνη για την μελέτη και εκτέλεση του έργου, ανήκε στον εναγόμενο 3. Και παραλείποντας το γεγονός ότι ο ίδιος ο εναγόμενος 3 που τον κάλεσε ως μάρτυρα, ανέφερε ότι ήταν αδύνατο να προηγηθεί αποστράγγιση αφού αυτό θα χρειαζόταν μεγάλο χρονικό διάστημα. Εν πάση περιπτώσει Ο Μ.Ε. 4 δεν δικαιολόγησε το γεγονός ότι δεν ανέφερε στην κυρίως εξέταση το στοιχείο αυτό αφού ήταν τόσο σημαντικό αλλά έκαμε σχετική αναφορά μόνον όταν ρωτήθηκε κατά την αντεξέταση του.

Ρωτήθηκε στην συνέχεια αν ήταν λάθος το άνοιγμα ορύγματος βάθους 6 μέτρων δίπλα από σημείο που υπήρχε διαρροή λημμάτων και νερών σε ένα έδαφος που ήταν κορεσμένο από υγρασία. Απέφυγε να απαντήσει λέγοντας ότι αυτό είναι θέμα του μηχανικού και όχι δικό του.

Όταν ρωτήθηκε όμως επί της ουσίας για τα αίτια πτώσης των πρανών και πάλιν απέφυγε να απαντήσει λέγοντας ότι δεν ήταν εκεί δεν είδε και δεν ξέρει πως κατέρρευσαν. Ισχυρίστηκε μάλιστα ότι δεν του είπε κανένας ότι ζούμιζαν τα τοιχώματα και ότι υπήρχε κορεσμός υγρασίας. Ανέφερε κατόπιν επιμονής της αντεξέτασης στο σημείο αυτό ότι ήρθε στο Δικαστήριο για να καταθέσει μόνον για την σύσταση της μάργας. Ισχυρίστηκε όμως την συνέχεια ότι το υπόλοιπο έργο συνεχίστηκε μετά το ατύχημα χωρίς ιδιαίτερο πρόβλημα. Παρόλα αυτά, απάντησε ότι δεν ξέρει αν χρησιμοποιήθηκε άλλη μέθοδος για ολοκλήρωση των εργασιών.

Και παρότι ο Μ.Υ.4 προηγουμένως δεν είχε άποψη ως προς την κατάρρευση της εκσκαφής, ισχυρίστηκε στην συνέχεια ότι αυτή οφείλεται σε ειδικές συνθήκες που δεν μπορούσαν να προβλεφθούν από τον εναγόμενο 3. Ήταν παρόλα αυτά η θέση του ότι ήταν λογικό να χρησιμοποιηθεί αντιστήριξη, λαμβάνοντας υπόψη τις συνθήκες του υπεδάφους. Ανέφερε επίσης ότι θα ήταν πιο λογικό να επιχωματωθεί η εκσκαφή παρά να διαταχθεί η άμεση σκυροδέτηση.

Κρίνω ενόψει όλων των πιο πάνω, ότι ο Μ.Υ.4 δεν βοήθησε το Δικαστήριο με την επιστημονική του γνώση ώστε να καταλήξει στα δικά του συμπεράσματα. Αντιθέτως, η μαρτυρία ήταν γεμάτη αντιφάσεις, σύγχυση ως προς τα πραγματικά γεγονότα και αχρείαστους πλατειασμούς που δεν σχετίζονταν με τις ερωτήσεις που του τίθονταν.

Η μαρτυρία του για τους πιο πάνω λόγους, απορρίπτεται στο σύνολο της.

Ευρήματα

Ενόψει της πιο πάνω αξιολόγησης, τα ευρήματα μου είναι ανάλογα της μαρτυρίας που έγινε αποδεκτή. Ειδικότερα σημειώνω τα πιο κάτω:

Μεταξύ Φεβρουαρίου και Μαρτίου 1988, το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης διεξήγαγε έρευνα μετά από αίτημα των Τεχνικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας στην περιοχή της Παιδαγωγικής Ακαδημίας. Σκοπός της έρευνας, ήταν η διακρίβωση των συνθηκών του υπεδάφους στον συγκεκριμένο χώρο για την ασφαλή θεμελίωση του νέου Γυμνασίου Αγλαντζιάς.

Μετά από την γεωτεχνική έρευνα συντάχθηκε τον Απρίλιο του 1988 έκθεση (τεκμ.27), την οποία υπογράφει εκ μέρους του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης Δρ. Πόλυς Μιχαηλίδης. Σύμφωνα με την εν λόγω έκθεση, διανοίχθηκε σειρά φρεατίων και γεωτρήσεων με σκοπό την διαπίστωση της δομής του εδάφους αλλά και των βασικών γεωτεχνικών ιδιοτήτων του εδαφικού υποστρώματος. Έγιναν επίσης εργαστηριακές δοκιμές προκειμένου να διερευνηθούν οι αντιδράσεις διογκωσιμότητας και πλαστικότητας του εδάφους.

Αναφέρεται στην συνέχεια στην έκθεση ότι το υπόστρωμα στην περιοχή αποτελείται από την πλιοκαινική μάργα, που αντιπροσωπεύει το υπόστρωμα της ευρύτερη περιοχής της Λευκωσίας. Η μάργα αυτή, διαιρείται σε τρεις ζώνες.

1. Την εξαλλοιωμένη μάργα σε βάθος 0.5 μέχρι 1.5 μέτρων που είναι σχετικά ψηλής συνεκτικότητας. Παρόλα αυτά δεν συνίσταται ως βάθρο θεμελίωσης ένεκα του μεταβαλλόμενου πάχους της και της ανομοιόμορφης μικροδομής της.

2. Την αναλλοίωτη κίτρινη μάργα που αποτελεί την κύρια ζώνη της υπό έρευνα τοποθεσίας με πάχος 10 – 12 μέτρα περίπου. Η ζώνη αυτή κρίθηκε ως καθοριστικής σημασίας για την θεμελίωση του κτηρίου. Γι’ αυτό και η επιτόπια και εργαστηριακή έρευνα έγινε στον απαιτούμενο βαθμό με σκοπό την διαπίστωση των βασικών εδαφομηχανικών χαρακτηριστικών της. Τα αποτελέσματα των δοκιμών κατέδειξαν ότι παρότι είναι γενικά ομοιόμορφη, στερείται επαρκούς σταθερότητας τιμών αντίστασης στις πρότυπες δοκιμές διείσδυσης. Τα αποτελέσματα της δοκιμής ελεύθερης διόγκωσης παρουσιάζουν εύρος τιμών (για 1 – 24 ώρες) μεταξύ 10 – 67%. Το υλικό αυτό με βάση διεθνείς τιμές, κατατάσσεται στην κατηγορία της «ανόργανης αργίλου υψηλής πλαστικότητας». Το συμπέρασμα αυτό, προβάλει την ανάγκη ιδιαίτερης προσοχής στον καθορισμό του βάθους και τύπου θεμελίωσης

3. Την αναλλοίωτη γκριζοπράσινη μάργα. Απαντάται σε βάθος 14 – 15,7 μέτρων και χαρακτηρίζεται από υψηλή πλαστικότητα. Δεν αναμένεται να επηρεάσει την θεμελίωση του έργου λόγω του μεγάλου βάθους ανάπτυξης της.

Ενόψει των αποτελεσμάτων της έρευνας, η έκθεση προβαίνει σε διάφορες εισηγήσεις για την θεμελίωση των σχολικών κτηρίων. Υποδεικνύεται ότι θα πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη η «ευαίσθητη» γεωτεχνική φύση, ιδιαίτερα της αναλλοίωτης κίτρινης μάργας που αποτελεί το πλέον πιθανό υπόστρωμα των θεμελίων, έχοντας υπόψη την πλαστικότητα και δυνητικότητα διόγκωσης του στρώματος αυτού.

Μεταξύ άλλων θα πρέπει τα θεμέλια να τύχουν επαρκούς πρόνοιας περιμετρικής αποστράγγισης και η σκυροδέτηση των στοιχείων θεμελίωσης να πραγματοποιηθεί το ταχύτερο δυνατόν μετά την ανόρυξη των σχετικών φρεατίων ώστε η αλλοίωση του βάθρου θεμελίωσης να διατηρηθεί στο ελάχιστο. Τέλος, λόγω της δυνητικότητας διόγκωσης του πιο πάνω υλικού, η έκθεση συστήνει να μελετηθεί το ενδεχόμενο τοποθέτησης, στρώσης αμμοχάλικου μεταξύ των στοιχείων θεμελίωσης και του βάθρου έδρασης τους ώστε τυχόν ανυψώσεις του κτηρίου από ενδεχόμενη διόγκωση να απορροφηθούν ή ελαχιστοποιηθούν. Επιπλέον, το αποχετευτικό σύστημα θα πρέπει να συνδεθεί με το γενικότερο αποχετευτικό σύστημα της Λευκωσίας.

Ακολούθησε επιστολή του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης ημ. 4.12.1990 (τεκμ.31) προς τις Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας με την οποία κοινοποιούνται εργαστηριακές αναλύσεις του υποστρώματος της περιοχής. Τα αποτελέσματα από το 2ο δείγμα της κιτρινοπράσινης μάργας σε βάθος 6 μέτρων, κατέδειξαν ότι το υλικό αυτό χαρακτηρίζεται από “υψηλή ως πολύ υψηλή” πλαστικότητα και “πολύ υψηλή” δυνητικότητα διόγκωσης.

Στο τεκμήριο 31 επαναλαμβάνεται η εισήγηση όπως τοποθετηθεί στα θεμέλια συμπυκνωμένη στρώση αμμοχάλικου. Συστήνεται επίσης όπως η θεμελίωση γίνει στο ελάχιστο βάθος των 2 μέτρων, σε περίπτωση όμως που η εκσκαφή αριθμού θεμελίων συναντήσει το πιο πάνω μαργαϊκό υπόβαθρο, θα πρέπει να ειδοποιηθεί αμέσως το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης για λήψη δειγμάτων και εργαστηριακό έλεγχο ώστε δυνάμει των αποτελεσμάτων να μελετηθεί τυχόν αναθεώρηση του τύπου και βάθους θεμελίωσης.

Δυνάμει των πιο πάνω μελετών αλλά και της υπόλοιπης επιστημονικής μαρτυρίας που έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο (βλ. μαρτυρία Μ.Ε.4), είναι εύρημα μου ότι το υπέδαφος της περιοχής είναι από τα πιο επικίνδυνα εδάφη της Κύπρου. Ο λόγος είναι επειδή έχει ταξινομηθεί στα διογκούμενα εδάφη, λόγω της ορυκτολογικής του σύστασης. Η εξαθλιωμένη μάργα που είναι ο πρώτος ορίζοντας κάτω από το επιφανειακό έδαφος έχει παρουσιάσει τον μεγαλύτερο βαθμό αποσάθρωσης .

Στο δεύτερο υπόστρωμα που είναι η κίτρινη μάργα, ο βαθμός αποσάθρωσης μειώνεται, όμως παρόλα αυτά οι τοπικές δοκιμές που έγιναν για την αντοχή του εδάφους και οι εργαστηριακές δοκιμές για το ίδιο έδαφος, έδειξαν ότι η μηχανική αντοχή δεν έχει ουσιαστικά διαφοροποιηθεί. Η πιο πάνω μειωμένη αντοχή του υπεδάφους θα έπρεπε να ληφθεί σοβαρά υπόψη κατά την έκθεση, στα κατασκευαστικά σχέδια θεμελίωσης των κτηρίων του σχολείου.

Η διαφοροποίηση της μηχανικής αντοχής του επίδικου υπεδάφους εξαρτάται από το νερό και το τρόπο που διεισδύει στο υπόστρωμα, και από ένα συγκεκριμένο αργιλικό ορυκτό που περιέχεται μέσα στη μάργα που ονομάζεται “μοντμοριλλονίτης”.

Όταν το υπέδαφος της μάργας για οποιοδήποτε λόγο δεχτεί νερό, έχει τη δυνατότητα και ιδιότητα λόγω ακριβώς του ορυκτού μοντμοριλλονίτης, να προσλάβει σε τεράστιες ποσότητες νερό και υγρασία. Αυτή η πρόσληψη είναι που του δίνει τη δυνατότητα να διογκωθεί. Με την αφαίρεση της υγρασίας, κυρίως λόγω καιρικών συνθηκών, η μάργα συρρικνώνεται. Πρόκειται δηλαδή για έδαφος που διογκώνεται και συρρικνώνεται ανάλογα με την πρόσληψη και αφαίρεση υγρασίας με αποτέλεσμα να προκαλούνται ζημιές στα υπερκείμενα του υπεδάφους κτήρια.

Για τους πιο πάνω λόγους αν ανοιχθεί κάποιο φρεάτιο, πρέπει οι εργασίες αποκατάστασης να είναι όσο το δυνατό σύντομες. Αφήνοντας το φρεάτιο εκτεθειμένο αρκετές μέρες ή ώρες, η φυσική του υγρασία αλλοιώνεται και αρχίζει να συμπεριφέρεται με τις ιδιότητες διόγκωσης και συρρίκνωσης. Στην συνέχεια, η διατάραξη της ισορροπίας του εδάφους θα οδηγήσει σε άλλες συνθήκες όπως είναι η πτώση χώματος ή αν δεν υπάρχει χώρος να αναδείξει πτώση εδάφους, θα προχωρήσει προς τα πάνω και θα επηρεάσει τα οποιαδήποτε υπερκείμενα έργα.

Η σύσταση του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης σε όλους που εμπλέκονται σε κατασκευές πάνω σε τέτοιου είδους εδάφη, είναι ότι πρέπει ως κύριο μέλημα τους να λάβουν όλα τα μέτρα ώστε να διατηρείται η φυσική υγρασία του υπεδάφους της μάργας. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, η έκθεση (τεκμ.27), εισηγείται ότι πρέπει να γίνουν αποστραγγιστικά επιφανειακά έργα, που να αποκλείουν οποιεσδήποτε εισροές νερού στο υπέδαφος. Επιπλέον, το αποχετευτικό σύστημα του σχολείου θα έπρεπε να συνδεθεί με το αποχετευτικό σύστημα της Λευκωσίας. Περαιτέρω αν χρειαστεί να γίνει οποιαδήποτε ενέργεια ώστε να διαταραχθεί η ισορροπία του εδάφους και κατ' επέκταση η φυσική του υγρασία, αυτό θα πρέπει να γίνει σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα.

Το κτήριο του Γυμνασίου Αγλαντζιάς αποπερατώθηκε τον Ιούνιο του 1992. Παρά τις πιο πάνω συστάσεις του Τμήματος Γεωλογικής Επισκόπησης, σε σύντομο χρονικό διάστημα από την οικοδόμηση, ανέκυψαν προβλήματα στα κτήρια σχολικά κτήρια. Ο Δρ. Μιχαηλίδης επισκέφθηκε το 2005 μαζί με τον Μ.Ε.4 το Γυμνάσιο Αγλαντζιάς για να δουν τα προβλήματα στην κατασκευή των κτηρίων. Είχε συσταθεί μια ανεξάρτητη τεχνική επιτροπή για το σκοπό αυτό, στην οποία συμμετείχε και το Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης. Κατά την πιο πάνω επίσκεψη, διαπιστώθηκαν ρωγμές στην τοιχοποιία και κάποιες ανυψώσεις στα δάπεδα.

Η πιο πάνω επιτροπή συστάθηκε μετά από εισήγηση του Γενικού Ελεγκτή της Δημοκρατίας, ο οποίος διαπίστωσε την ύπαρξη προβλημάτων στα κτήρια. Στην έκθεση που συντάχθηκε τον Απρίλιο του 1995 από την εν λόγω επιτροπή (τεκμ.15) μετά από την ολοκλήρωση της έρευνας, αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι τα αίτια των ζημιών σε ορισμένα από τα σχολικά κτήρια, οφείλονταν στην διόγκωση/συρρίκνωση του υπεδάφους κάτω από τα θεμέλια. Οι ογκομετρικές αυτές αλλαγές, προκαλούνταν από τις αυξομειώσεις της διογκούμενης μάργας της περιοχής λόγω των ιδιαζουσών συμπεριφορών του υπεδάφους. Εντοπίστηκαν ρωγμές σε διάφορα κτήρια και ανυψώσεις δαπέδων ειδικά στην αίθουσα πολλαπλής χρήσης που έφτανε μέχρι και τα 23 εκατοστά. Η επιτροπή πρότεινε διάφορες λύσεις ώστε να στεγανοποιηθούν τα θεμέλια των σχολικών κτηρίων που επηρεάστηκαν και να αποφευχθεί έτσι η αυξομείωση της υγρασίας στο υπέδαφος. Προειδοποίησε μάλιστα ότι αν δεν ληφθούν άμεσα μέτρα, οι ρωγματώσεις θα συνεχιστούν με πιθανή επιδείνωση της κατάστασης.

Μετά την πιο πάνω έκθεση (τεκμ.15), οι Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας , ανέθεσαν μετά από σχετικό διαγωνισμό στο γραφείο του εναγομένου 3 που είναι πολιτικός μηχανικός, την μελέτη για την επιδιόρθωση των βλαβών που παρουσιάστηκαν στα σχολικά κτήρια, λόγω του προβληματικού υπεδάφους. Το αποτέλεσμα της μελέτης του εναγομένου 3 έδειξαν ότι οι μετακινήσεις των σχολικών κτηρίων οφείλονταν σε μαργαϊκά εδάφη τα οποία διογκώνονται ή συρρικνώνονται, ανάλογα με την υγρασία του εδάφους (βλ. τεκμ.12 πρακτικά συνάντησης ημ. 29.9.2005).

Ο εναγόμενος 3 πρότεινε και το Υπουργείο Παιδείας αποδέχτηκε, να κατασκευαστεί αρχικά διαφραγματικός τοίχος και να απομονωθεί το υπέδαφος των κτηρίων από οποιαδήποτε πρόσβαση υγρασίας ώστε να δημιουργηθούν σταθερές συνθήκες και να μειωθεί στο ελάχιστο οποιαδήποτε κινητικότητα του εδάφους. Στα πλαίσια αυτά, εκτός από την κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου, θα γινόταν πλήρωση των αμμοχάλικων θεμελίωσης με τσιμεντένεμα, απομάκρυνση όλων των υπηρεσιών (ύδρευση, αποχέτευση, θέρμανση κλπ) και επιδιόρθωση εξωτερικών δαπέδων για απομάκρυνση όμβριων υδάτων από τα κτήρια.

Στα πιο πάνω πλαίσια, υπεγράφη μεταξύ του Υπουργείου Παιδείας ως εργοδότη και του εναγομένου 3 ως μελετητή, συμφωνία ανάθεσης υπηρεσιών Πολιτικού Μηχανικού (τεκμ.12). Δυνάμει της πιο πάνω συμφωνίας, ο εναγόμενος 3 ανέλαβε όπως ετοιμάσει στατικές και άλλες μελέτες και όπως προβεί στην επίβλεψη του επίδικου έργου. Υποχρεούτο επίσης μετά την έγκριση της προτεινόμενης αναβάθμισης και την ετοιμασία κατασκευαστικών σχεδίων και τεχνικών προδιαγραφών, να προβεί στην προκήρυξη προσφορών για το επίδικο έργο. Επιπλέον υποχρεούτο μεταξύ άλλων να ορίσει σύμβουλο – γεωλόγο με ειδικότητα στην εδαφομηχανική, ο οποίος θα τον συμβουλεύει για θέματα εδαφομηχανικής.

Από την πλευρά του, το Υπουργείο Παιδείας διόρισε ως συντονίστρια του έργου την Μ.Υ.2 Ουρανία Βασιλείου, η οποία είναι Πολιτικός Μηχανικός και εργάζεται στις Τεχνικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας. Οι όροι εντολής της συντονίστριάς, καθορίζονται στην πιο πάνω συμφωνία ανάθεσης υπηρεσιών Πολιτικού Μηχανικού (τεκμ.12). Μεταξύ άλλων η Μ.Υ.2 ήταν υπεύθυνη για τον συντονισμό των κυβερνητικών τμημάτων και εκπροσωπούσε τον εργοδότη στις συσκέψεις με τους συμβούλους και τους εργολάβους. Επιπλέον, θα παρακολουθούσε εκ μέρους του εργοδότη την πιστή εφαρμογή των συμβολαίων μεταξύ εργοδότη και συμβούλου και εργοδότη και εργολάβου και θα έχει την ευθύνη εφαρμογής των αντίστοιχων συμβολαίων (βλ. στο τεκμ.12, παράρτημά με τίτλο “όροι εντολής υπεύθυνου συντονιστή”).

Μετά την έγκριση της μελέτης του εναγομένου 3 από το Υπουργείο Παιδείας, ακολούθησε προκήρυξη προσφοράς (τεκμ.6). Οι προσφορές αξιολογήθηκαν από τον μελετητή και την συντονίστρια και κατακυρώθηκαν από την αρμόδια επιτροπή του Υπουργείου Παιδείας, στην εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία.

Υπεγράφη στις 26.3.07 η συμφωνία μεταξύ της εναγομένης 1 και του Υπουργείου Παιδείας, στην οποία γινόταν αναφορά και στα έγγραφα προσφοράς που αποτελούσαν μέρη της συμφωνίας (βλ. τεκμ.6 παράρτημα εγγράφων προσφοράς τόμος Α).

Είχε προηγηθεί σύσκεψη στο σχολείο, στην παρουσία της Διευθύντριας, της Σχολικής Εφορίας, του Συνδέσμου Γονέων, του εργολάβου, του μελετητή και της Μ.Υ.2 ως συντονίστριας. Η σύσκεψη αφορούσε ζητήματα ασφάλειας και ομαλής λειτουργίας του σχολείου κατά τη διάρκεια των εργασιών.

Σύμφωνα με την μελέτη του εναγομένου 3, ο διαφραγματικός τοίχος θα τοποθετείτο μέσα στο έδαφος, σε βάθος 6 περίπου μέτρων περιμετρικά του κτηρίου. Ο τρόπος κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου, καταγράφεται στα έγγραφα προσφοράς - συμβολαίου που αποτελούν μέρος του τεκμηρίου 6. Σύμφωνα με τον τόμο Γ3-2 Κεφ.3.3 σελ 39 των πιο πάνω εγγράφων, ο διαφραγματικός τοίχος θα κατασκευαζόταν ως ακολούθως:

«γίνεται εκσκαφή για την κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου, πλάτους 70εκ και βάθους 6,00 μέτρων από την υφιστάμενη επιφάνεια που θα προκύψει μετά τις καθαιρέσεις. Ο εργολάβος θα πρέπει να λάβει υπόψη του ότι θα φροντίσει για την αντιστήριξη των πρανών της εκσκαφής, όπου παρουσιάζεται πρόβλημα ευστάθειάς της, όπως για παράδειγμα την τοποθέτηση πλέγματος από κοτετσόσυρμα και την εκτόξευση επιχρίσματος, ή τοποθέτηση κατάλληλων στηρίξεων που να μπορούν να ενσωματωθούν στον τοίχο. Σε κάθε περίπτωση και εφόσον παρουσιαστεί πρόβλημα ο εργολάβος θα πρέπει να υποβάλει τη μέθοδο για έγκριση στην επίβλεψη του έργου. Ο τοίχος θα κατασκευάζεται κατά τμήματα μήκους της τάξης των 6.00 μέτρων. Θα γίνεται η εκσκαφή του χαντακιού, θα μπαίνει η υγρομόνωση που προβλέπεται στα σχέδια (πλαστική μεμβράνη με πώματα τύπου Delta MS) θα τοποθετείται ο κλωβός οπλισμού και θα γίνεται σκυροδέτηση. Η εκσκαφή δεν χρειάζεται να είναι μεγαλύτερη από τα 6.00 μέτρα. Όταν γίνεται η κατασκευή του διπλανού τμήματος, θα πρέπει πριν την τοποθέτηση του κλωβού οπλισμού να μπαίνουν τα βλήτρα σύνδεσης που φαίνονται στα σχέδια και τις λεπτομέρειες.»

Οι προβλεπόμενες εκσκαφές θα γίνονταν περιμετρικά το σχολείου τμηματικά, δηλαδή ανά 7 μέτρα η κάθε μία εκσκαφή πλάτους 70 εκ. και βάθους 6 μέτρων, προκειμένου να τοποθετηθεί εντός τους οπλισμός και να γίνει σκυροδέτηση με το χύσιμο μπετόν. Προβλεπόταν πριν την τοποθέτηση του κλωβού οπλισμού, η τοποθέτηση των βλήτρων σύνδεσης 60 εκ, τα οποία θα συνέδεαν τους σκυροδετημένους τοίχους. Για να γίνει αυτό θα έπρεπε να κατεβούν εργάτες μέσα στην εκσκαφή για να τρυπήσουν τον τοίχο και να τοποθετήσουν τα βλήτρα.

Σύμφωνα με τεχνικές προδιαγραφές του έργου όπως αναφέρονται στην σελ. 8 τόμου Γ, ο πυθμένας του αυλακιού θα πρέπει να οριζοντιώνεται και να είναι καθαρός από οποιαδήποτε χώματα ή άλλα υλικά εκτός αν δίνονταν επιτόπου διαφορετικές εντολές από τον επιβλέποντα.

Στην ίδια σελίδα κάτω από το τον τίτλο «εκσκαφές για εκτέλεση εργασιών μέσα στο έδαφος, αναφέρονται τα πιο κάτω:

«Γίνονται σε τέτοιες διαστάσεις για να μπορεί να εκτελεστεί μέσα σε αυτές,(ξυλότυπος ισοπέδωση).

Ο εργολάβος ευθύνεται για την κατασκευή και απομάκρυνση προσωρινής αντιστήριξης των πρανών της εκσκαφής ή και γειτονικών κατασκευών αν θεωρηθούν αναγκαία ώστε να διασφαλίζεται η απρόσκοπτη εκτέλεση των εργασιών και ζωή των εργατών που εργάζονται μέσα σε αυτή. Εάν θεωρηθεί αναγκαία μόνιμη αντιστήριξη πρανών ή γειτονικών κατασκευών θα είναι ευθύνη του εργοδότη.»

Στον τόμο Β του τεκμηρίου 6 που φέρει τον τίτλο «όροι του συμβολαίου», αναφέρεται στο άρθρο 37 ότι ο εργολάβος με οδηγίες του αρχιτέκτονα θα δύναται να αναστέλλει όλες τις εργασίες ή μέρος των εργασιών για όσο χρόνο και με τέτοιο τρόπο που θα διατάξει γραπτώς ο αρχιτέκτονας. Επειδή δεν διορίστηκε αρχιτέκτονας στο επίδικο έργο, η εξουσία αυτή ανήκε στον εναγόμενο 3 που ήταν ο επιβλέπων των εργασιών.

Επίσης, δυνάμει του άρθρου 21 του ιδίου τόμου Β, ο εργοδότης δεν θα ευθύνεται για ατυχήματα που δυνατόν να συμβούν στο προσωπικό του εργολάβου ή οποιουδήποτε υπεργολάβου του.

Προκύπτει από τα έγγραφα προσφοράς και συμβολαίου ότι μετά την έναρξη των εργασιών, την κατοχή του εργοταξίου θα έχει η εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία. Όμως σύμφωνα με το άρθρο 4 των όρων του συμβολαίου (τόμος Β), ο εργολάβος θα επιτρέπει σε λειτουργούς - συμβούλους του εργοδότη και σε άλλα άτομα εξουσιοδοτημένα από τον εργοδότη να επισκέπτονται το εργοτάξιο ή άλλους χώρους όπου ετοιμάζεται ή φυλάττεται εργασία.

Σύμφωνα με τον τόμο Ε που φέρει τον τίτλο «σχέδιο ασφάλειας και υγείας», συντονιστής ασφάλειας κατά το στάδιο της μελέτης καθορίστηκε ο εναγόμενος 3. Όμως στον τόμο Ε3 που αφορά το σχέδιο ασφάλειας και υγείας κατά το στάδιο της εκτέλεσης του έργου, δεν καθορίζεται συντονιστής ασφάλειας.

Στον τόμο Ε. στην παράγραφο 2.2 με τίτλο «Ειδικές οδηγίες για την μέθοδο εκσκαφής» αναφέρονται τα εξής:

2.2.1 Εκσκαφές

Η βασικότερη αιτία κινδύνου στις εκσκαφές είναι η κατάρρευση του πρανούς της εκσκαφής με αποτέλεσμα την καταπλάκωση του προσωπικού που εργάζεται στον χώρο της εκσκαφής ή και τον τραυματισμό ατόμων που βρίσκονται περιμετρικά της. Κίνδυνο αποτελεί και η πτώση προσώπων ή και αντικειμένων στην εκσκαφή.

Προς αποφυγή των κινδύνων αυτών και διασφάλιση της ασφάλειας του προσωπικού πρέπει να εφαρμόζονται τα πιο κάτω:

α. Σε οπές στις γενικές εκσκαφές που υπερβαίνουν τα 2 μέτρα ύψος να γίνεται έλεγχος των ιδιοτήτων του εδάφους και να ελέγχεται το επιτρεπόμενο βάθος εκσκαφής χωρίς υποστήριξη.

β. Σε όλες τις γενικές εκσκαφές πέραν των 3.5 μέτρων απαιτείται προσωρινή υποστήριξη πρανών.

γ. Η τοποθέτηση μηχανημάτων, υλικών, οπλισμού κοντά σε εκσκαφές απαγορεύεται. Τα φορτία να απέχουν διπλάσια απόσταση από το βάθος εκσκαφής, από την εκσκαφή.

Στις 23.3.07 είχαν ήδη αρχίσει προκαταρκτικές εργασίες από την εναγομένη 1 για την περίφραξη του χώρου. Στην συνέχεια, την πρώτη βδομάδα του Απριλίου 2007, τελείωσε η εκσκαφή και αποκάλυψη του θεμελίου που υπέδειξε ο εναγόμενος 3 στους εργολάβους. Έγιναν και άλλες εργασίες εκσκαφής στο νότιο μέρος του σχολείου για συλλογή των ομβρίων υδάτων και τοποθέτηση πλαστικών σωλήνων για απομάκρυνσή τους.

Στις 14.4.2007 ημέρα Σάββατο, ξεκίνησαν οι προκαταρκτικές εργασίες για την επίδικη εκσκαφή, δίπλα από τα γραφεία της Γραμματείας του Σχολείου.

Είχαν προηγηθεί δοκιμαστικές εκσκαφές στο χώρο που δεν έδειξαν οποιαδήποτε ιδιαιτερότητα του εδάφους.

Το πρωί της 19.4.07, άρχισε η επίδικη εκσκαφή στη δυτική πλευρά του σχολείου από τον υπεργολάβο χειριστή του εκσκαφέα Γαβριήλ Καλούδη (Μ.Ε.2). Ενόσω αυτή ήταν σε εξέλιξη, έγινε συνάντηση εργοταξίου στην οποία έλαβε μέρος ο αποβιώσας Παναγιώτης Αναστάση και ο αδελφός του Τάσος (Μ.Υ.1) εκ μέρους της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας. Έλαβαν επίσης μέρος, ο εναγόμενος 3, η Διευθύντρια του σχολείου, η συντονίστρια του έργου εκ μέρους του Υπουργείου Παιδείας Ράνια Βασιλείου (Μ.Υ.2), ο Μιχάλης Πίττας, πολιτικός μηχανικός συνεργάτης του εναγομένου 3, καθώς και εκπρόσωποι του συνδέσμου γονέων και της σχολικής εφορίας. Στην συνάντηση, ο Αναστάσης Αναστασίου (Μ.Υ.1), επανέλαβε προηγούμενες ανησυχίες του για το γεγονός ότι οι εκσκαφές ήταν σε κοντινή απόσταση από το σχολικό κτήριο.

Μετά την συνάντηση, κατευθύνθηκαν προς την υπό εξέλιξη εκσκαφή, ο

Μ.Υ.1, ο αποβιώσας αδελφός του Παναγιώτης Αναστάση, ο εναγόμενος 3, η Μ.Υ.2 Ράνια Βασιλείου και ο κ. Μιχάλης Πίττας. Εκεί, όλοι διαπίστωσαν την μεγάλη διαφορά υγρασίας που υπήρχε στο επίδικο σκάμμα, σε σχέση με προηγούμενες εκσκαφές. Όμως, τόσον ο εναγόμενος 3, όσον και η κα Ράνια Βασιλείου, αποχώρησαν χωρίς να υποδείξουν στους εργολάβους ότι η διαπιστωθείσα υγρασία εμπεριείχε κάποιον κίνδυνο, ούτε τους διέταξαν να σταματήσουν την εκσκαφή που δεν είχε ακόμα ολοκληρωθεί για να γίνει αντιστήριξη των πρανών.

Εν πάση περιπτώσει, κανένας δεν έδειξε να ανησυχεί από την διαπιστωθείσα υγρασία. Ως εκ τούτου, ο Μ.Ε.2 Γαβριήλ Καλούδης συνέχισε να εργάζεται με τον εκσκαφέα του ώστε οι εργασίες να προχωρήσουν σύμφωνα με το πρόγραμμα και να αφαιρεθούν τα υγρά χώματα. Ούτε στον Μ.Υ.1 ούτε και στον αποβιώσαντα αδελφό του, προκλήθηκε ανησυχία από το γεγονός ότι το έδαφος ήταν περισσότερο υγρό σε σύγκριση με τις προηγούμενες εκσκαφές.

Όμως, το ίδιο απόγευμα γύρω στις 3:00 μμ. αφού η εκσκαφή προχώρησε περίπου στα πέντε μέτρα μήκος και έξι μέτρα βάθος, o Μ.Υ.1 και ο αποβιώσας αδελφός του, παρατήρησαν ότι μέρος του ανατολικού τοιχώματος της εκσκαφής προς την πλευρά του κτηρίου και σε απόσταση ενός μέτρου από τον πυθμένα, έσκασε και δημιούργησε κούφωμα. Επικοινώνησαν με το γραφείο του εναγομένου 3, πληροφορώντας τον για το γεγονός αυτό. Ο εναγόμενος 3 τους ανέφερε ότι το απόγευμα της ίδιας ημέρας θα μετέβαινε στον χώρο για επιθεώρηση της εκσκαφής. Την πτώση των τοιχωμάτων της εκσκαφής, αντιλήφθηκε και ο χειριστής του εκσκαφέα Μ.Υ.2 Γαβριήλ Καλούδης αφού από το στόμιο του σκάμματος, φαινόταν καθαρά κομμάτια που είχαν καταρρεύσει.

Γύρω στις 6:00 μμ., ο εναγόμενος 3 έφθασε στην εκσκαφή μαζί με δύο συνεργάτες του. Ο Μ.Υ.1 μαζί με τον εναγόμενο 3, κατέβηκαν στον βάθους έξι μέτρων πυθμένα και επιθεώρησαν τα τοιχώματα της εκσκαφής. Στον πυθμένα υπήρχαν τα χώματα που έσκασαν στο ανατολικό μέρος προς την πλευρά του κτηρίου.

Μετά την επιθεώρηση, ο εναγόμενος 3 έδωσε οδηγίες στον Μ.Υ.1 και στον αδελφό του να επισπευσθεί άμεσα η κατασκευή του διαφραγματικού τοίχου και να γίνει η σκυροδέτηση οπωσδήποτε πριν το Σαββατοκύριακο γιατί υπήρχε κίνδυνος κατάρρευσης της εκσκαφής και ζημιάς στο κτήριο του σχολείου. Δεν υπήρξε στο στάδιο αυτό, ρητή απαγόρευση από τον εναγόμενο 3 ότι δεν επιτρέπεται η κάθοδος των εργαζομένων στο σκάμμα για την διεξαγωγή οιασδήποτε εργασίας.

Νωρίς το πρωί της επομένης της 20.4.07, ο υπεργολάβος Γαβριήλ Καλούδης (Μ.Ε.2), πήρε εντολή από τον Αναστάση Αναστασίου (Μ.Υ.1) να ολοκληρώσει την εκσκαφή πριν τις 9.00 π.μ. ως οι οδηγίες του επιβλέποντος εναγομένου 3. Στην συνέχεια ο Αναστάσης Αναστασίου (Μ.Υ.1), εγκατέλειψε το εργοτάξιο, για να προμηθευτεί τις μεμβράνες που θα τοποθετούνταν στην εκσκαφή, προτού κατέβει ο οπλισμός.

Ο Γαβριήλ Καλούδης (Μ.Ε.2) ως οι οδηγίες που πήρε από τους εργολάβους, καθάρισε με τον εκσκαφέα τα χώματα που έσκασαν και γύρω στις 8:50 π.μ., και συμπλήρωσε τα άλλα δύο μέτρα που υπολείπονταν, ολοκληρώνοντας το μήκος και βάθος της εκσκαφής στα 7.20 μέτρα περίπου. Στο στάδιο αυτό έσκασαν ακόμα λίγα χώματα, τα οποία έπρεπε να αφαιρεθούν προκειμένου να κατεβεί εντός της εκσκαφής ο οπλισμός. Στο σημείο που έπεσαν τα εν λόγω χώματα, μπορούσαν να καθαριστούν μόνο με φτυάρι και όχι με τον εκσκαφέα. Επρόκειτο για πολύ λίγα χώματα που συμποσούνταν σε τρία αμαξάκια που χρησιμοποιούνταν στις οικοδομές.

Ο εργολάβος Παναγιώτης Αναστάση θέλησε να κατεβεί κάτω και με το φτυάρι να φέρει τα χώματα πιο κοντά ώστε να μπορέσει ο Μ.Ε.2 Καλούδης να τα απομακρύνει με τον εκσκαφέα του. Ο χειριστής του εκσκαφέα Γαβριήλ Καλούδης (Μ.Ε.2), προσπάθησε να αποτρέψει τον αποβιώσαντα Παναγιώτη Αναστάση από του να κατέβει στον πυθμένα του σκάμματος. Τον προειδοποίησε ότι αυτό είναι επικίνδυνο, όμως δυστυχώς δεν μπόρεσε να τον αποτρέψει.

Παρά τις προειδοποιήσεις του Μ.Ε.2, ο Παναγιώτης Αναστάση κατέβηκε με μια αλουμινένια σκάλα στο σκάμμα μαζί με τον εργάτη της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας Omari Eminov, προκειμένου να καθαρίσουν τον πυθμένα από τα χώματα και να τον οριζοντιοποιήσουν.

Εκείνη τη στιγμή, και ενώ ο Παναγιώτης Αναστάση μιλούσε μέσα από τον πυθμένα του σκάμματος με τον Μ.Ε.2 Καλούδη που βρισκόταν στην επιφάνεια όρθιος στη νότια πλευρά της εκσκαφής, έσκασε το τοίχωμα σε ολόκληρο το μήκος του αυλακιού. Η κατάρρευση του τοιχώματος, έγινε στην δυτική πλευρά απέναντι από τα κτήρια. Σε κλάσματα δευτερολέπτου, τα δύο άτομα που βρίσκονταν στην εκσκαφή, ο Παναγιώτης Αναστάση και ο Omari Eminov, θάφτηκαν κάτω από τα χώματα. Ο Μ.Ε. 2 Καλούδης προσπάθησε με τον εκσκαφέα του να αφαιρέσει τα χώματα για να τους σώσει, χωρίς όμως επιτυχία.

Ειδοποιήθηκε η αστυνομία και το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας όπου έφτασαν αμέσως στην σκηνή. Ο απεγκλωβισμός των άτυχων εργαζομένων επετεύχθη μετά από αρκετή ώρα και αφού αφαιρέθηκε το μεγαλύτερο μέρος των χωμάτων που τους καταπλάκωσε. Δυστυχώς και οι δύο ήταν νεκροί. Ο θάνατος του Omari Eminov επήλθε σύμφωνα με την ιατροδικαστική έκθεση, συνεπεία ασφυξίας δια συμπίεσης στέρνου (τεκμ.16).

Ο αστυφύλακας Αντώνης Ευτυχίου (Μ.Ε.3) που υπηρετούσε στο ΤΑΕ Λευκωσίας ανέλαβε την διερεύνηση της υπόθεσης εκ μέρους της αστυνομίας.

Πήρε σειρά καταθέσεων από τους εμπλεκομένους μεταξύ των οποίων και από τον εναγόμενο 3 και τους Μ.Ε.2, Μ.Υ.1 και Μ.Υ.2.

Εκ μέρους του Γραφείου Επιθεώρησης Εργασίας, την διερεύνηση του ατυχήματος ανέλαβε ο Επιθεωρητής Εργασίας Καΐλας (Μ.Ε.1). Ο Μ.Ε.1 επισκέφθηκε την σκηνή αμέσως μετά το ατύχημα. Προβαίνει στην έκθεση του (τεκμ.1), σε πλήρη περιγραφή του χώρου καθώς και στις εκτελούμενες εργασίες όπως τις διαπίστωσε κατά την επίσκεψη του. Ανέφερε επίσης στην πιο πάνω έκθεση του όλες τις ενέργειες στις οποίες προέβηκε προκειμένου να διερευνήσει το επίδικο ατύχημα όπως η λήψη καταθέσεων και η παραλαβή όλου του ανακριτικού υλικού από την αστυνομία.

Βρίσκω και αποδέχομαι ως ορθά όλα τα ευρήματα του Μ.Ε.1, αναφορικά με την περιγραφή του χώρου και τις εκτελούμενες εργασίες και τα αναγάγω ως δικά μου ευρήματα. Βρίσκω επίσης ως ορθές τις διαπιστώσεις του Μ.Ε.1 για τις παραλείψεις που εντόπισε στον τομέα ασφάλειας και υγείας στο επίδικο έργο. Μεταξύ άλλων στον τόμο Ε3 δεν έχει συμπληρωθεί το όνομα του συντονιστή σε θέματα ασφάλειας και υγείας κατά την εκτέλεση του έργου. Επιπλέον δεν καθορίζονται τα ειδικά μέτρα για τις εργασίες που ενέχουν κινδύνους για την ασφάλεια και υγεία των προσώπων στην εργασία όπως εργασίες που εκθέτουν εργαζόμενους σε κίνδυνο καταπλάκωσης.

Ο Μ.Ε.1 εξέδωσε στις 25.4.17 ειδοποίηση για απαγόρευση συνέχισης των επίδικων εργασιών προς την εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία, απαιτώντας να σταματήσει η περαιτέρω εκτέλεση του έργου (τεκμ.7).

Το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας επέτρεψε την συνέχιση των εργασιών, μόνον όταν έγινε καινούργια μελέτη και εφαρμόστηκε η νέα μέθοδος της τοποθέτησης προκατασκευασμένου διαφραγματικού τοίχου.

Συγκεκριμένα το Τμήμα Επιθεώρησης Εργασίας εισηγήθηκε ως διαφορετική τεχνική λύση, την κατασκευή διαφραγματικού τοίχου που δεν απαιτεί την κάθοδο εργαζομένων στην εκσκαφή και ως εκ τούτου είναι πιο ασφαλής μέθοδος εργασίας. Η εισήγηση αυτή έγινε αποδεκτή από τον εναγόμενο 3 και τις Τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας.

Οι εργασίες εκτελέστηκαν στην συνέχεια επιτυχώς με την κατασκευή διαφραγματικού τοίχου με την μέθοδο της χρήσης προκατασκευασμένων κομματιών.

Τέλος με βάση τα παραδεκτά γεγονότα προβαίνω στα πιο κάτω ευρήματα:

Αναφορικά με τους εναγομένους 1 & 3

Οι αποζημιώσεις που δικαιούνται οι ενάγουσες επί πλήρους ευθύνης ανέρχονται στο ποσόν των €176.000,00 με νόμιμο τόκο από 15.4.2009 που είναι ημερομηνία καταχώρησης της αγωγής. Το ποσόν των €176.000,00 καθορίζεται σε €17.000,00 για απώλεια λόγω θανάτου, €5.000,00 για έξοδα κηδείας, τάφου και διαχείρισης και €154.000,00 για τους εξαρτώμενους του αποβιώσαντος.

Αναφορικά με τον εναγόμενο 2

• Ο αποβιώσας Omari Eminov κατά το χρόνο του θανάτου του εργαζόταν στην εναγομένη 1 ως οικοδόμος με καθαρό μηνιαίο μισθό £660,00, πλέον δέκατο τρίτο.

• Ο αποβιώσας Omari Eminov απεβίωσε στις 20.4.2007 συνεπεία ασφυξίας δια συμπίεσης στέρνου και συνεπεία καταπλάκωσης από χώμα σε κανάλι και ότι κατά το χρόνο του θανάτου του ήταν ηλικίας τριανταεπτά ετών και είχε ως εξαρτώμενο του, την Κριστίνα Εμίνοβα, θυγατέρα του από τον πρώτο του γάμο, γεννηθείσα στις 10.2.1995. Επίσης θυγατέρα του ήταν η Σνεζιάνα Εμίνοβα, γεννηθείσα στις 24.2.2006, τέκνο από τον δεύτερο του γάμο με τη Σαφιάτ Γκουναζόκοβα, που ήταν σύζυγος του αποβιώσαντα κατά τον δεύτερο γάμο.

• Οι ενάγουσες είναι διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντα.

• Τα έξοδα διαχείρισης είναι £1.150,00 (€1.965,00).

• Τα έξοδα κηδείας και τάφου ήταν £3.500 λίρες (€5.126,00) ευρώ.

Συμπεράσματα

Έχοντας υπόψη τα πιο πάνω ευρήματα θα εξετάσω στην συνέχεια κατά πόσον έχει στοιχειοθετηθεί ευθύνη για το ατύχημα για τον κάθε εναγόμενο ξεχωριστά.

i. Η ευθύνη της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας

Είναι παραδεκτό ότι ο αποβιώσας Omari Eminov, κατά τον χρόνο του θανάτου του, εργοδοτείτο ως οικοδόμος στην εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία. Είναι επίσης παραδεκτό ότι ο θάνατος του επεσυνέβη κατά την διάρκεια της εργασίας του, στο επίδικο εργοτάξιο του Γυμνασίου Αγλαντζιάς.

Έχει νομολογηθεί ότι στα πλαίσια του ευρύτερου καθήκοντος για την κατοχύρωση της ασφάλειας των εργοδοτουμένων στον τόπο και κατά την εκτέλεση της εργασίας τους, ο κάθε εργοδότης έχει ειδική υποχρέωση να παράσχει ένα ασφαλές σύστημα διεξαγωγής της εργασίας (to provide safe system of work). Επίσης μέρος του γενικότερου καθήκοντος του εργοδότη, είναι η υποχρέωση του να παράσχει και διατηρεί τον χώρο εργασίας ασφαλή (to provide safe place of work) (βλ. Δήμος Λεμεσού ν. Χριστάκη Χαραλάμπους (1989) 1 Α.Α.Δ 423).

Η έννοια του ασφαλούς συστήματος και χώρου εργασίας, έχει αναλυθεί σε σωρεία αποφάσεων του Ανωτάτου Δικαστηρίου, οι οποίες έχουν καθορίσει τις γενικές αρχές με βάση τις οποίες κρίνεται το ειδικό αυτό καθήκον του εργοδότη.

Σχετική μεταξύ άλλων είναι η υπόθεση Μανθόπουλος Πλάστικς Λτδ ν. Αντώνη Χατζηϊωσήφ (1983) 1 C.L.R 291 όπου αναφέρθηκαν τα πιο κάτω στην σελ. 295:-

"It is the employer΄s duty towards his employees to provide a safe system of work which includes the provision of competent staff of men, suitable machinery for the work, adequate supervision of the work and safe premises for work. The duty includes both the establishment as well as the enforcement of such a system by means of adequate directions and the mode of its operation without this meaning that the employer must decide on every detail of the system of work or mode of operation."

Στην υπόθεση United Brickworks Ltd v. Αντώνης Ευαγγέλου (1992)

1 Α.Α.Δ σελ. 123, τονίστηκε ότι στην Κύπρο η προστασία των εργαζομένων, αποτελεί διακηρυγμένο συνταγματικό στόχο (άρθρο 9), στο πλαίσιο εξασφάλισης των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου. Στις σελίδες 127 & 128 της πιο πάνω απόφασης, διατυπώνεται ως εξής το καθήκον του εργοδότη:-

«Η υποχρέωση του εργοδότη για την κατοχύρωση της ασφάλειας των εργοδοτουμένων του στον τόπο και κατά την εκτέλεση της εργασίας τους, επιβάλλει τη λήψη κάθε προφύλαξης που κατά λογική πρόβλεψη μπορεί να εκθέσει την ασφάλεια του εργοδοτούμενου σε κίνδυνο. Με την πρόοδο της τεχνολογίας και τη διεύρυνση των μηχανισμών αποτροπής κινδύνων κατά την εργασία, καθίσταται ευχερέστερη η πρόβλεψη των κινδύνων καθώς και η αποτροπή τους (βλ. μεταξύ άλλων Vassiliko Cement Works v. Stavrou (1978) 1 C.L.R. 389 και McCafferty v. Metropolitan Police Receiver (1977) 2 All E.R. 756 (C.A.).

Στην Κύπρο η προστασία των εργαζομένων αποτελεί διακηρυγμένο συνταγματικό στόχο (Άρθρο 9) στο πλαίσιο εξασφάλισης των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ανθρώπου που αναμφίβολα περιλαμβάνουν και την ασφάλεια του στον τόπο της εργασίας του.

Όπως εξηγείται στο Σύγγραμμα “Charlesworth on Negligence”, 6th ed., para. 1043, το καθήκον του εργοδότη για την κατοχύρωση της ασφάλειας των εργοδοτουμένων του, περιλαμβάνει και εξασφάλιση των μέσων ασφαλούς διακίνησης μέσα στον τόπο της εργασίας τους. Ως προς την εκτέλεση της εργασίας, η ευθύνη του εργοδότη δεν περιορίζεται σε οδηγίες που ο ίδιος εκδίδει, αλλά επεκτείνεται και σε οδηγίες που εκδίδουν οι υφιστάμενοι του με φαινόμενη εξουσία (ostensible authority) να προβούν στην έκδοση τέτοιων οδηγιών (Tsopanis v. Avraam (1978) 1 C.L.R. 27 και Tziellas v. The Ship “Nadalena H” (1972) 1 C.L.R. 807)”.

Στην πρόσφατη υπόθεση Κυμίσης ν. Χρυσοστόμου Πολ. Έφεση 361/2011 ημ. 24.3.17, το Εφετείο αφού παρέπεμψε στην υπόθεση United Brickworks (ανωτέρω), παρέθεσε το πιο κάτω απόσπασμα από την παλαιότερη υπόθεση Κυριάκου ν. Caramondani Bros Ltd (2001) 1 ΑΑΔ 219.

«Ένα από τα πιο σημαντικά καθήκοντα του εργοδότη, που είναι απόλυτο, απέναντι στους υπαλλήλους του, είναι να τους παρέχει ασφαλή τόπο ή ασφαλές σύστημα εργασίας. Η τάση της νομολογίας τα τελευταία χρόνια ήταν η πλήρης εμπέδωση αυτής της προστασίας των εργαζομένων ……………………………….

………………………………………………………………………………

Στην Αγγλία, όπου επικρατεί η ίδια τάση, ερμηνεύοντας σχετική νομοθετική πρόνοια στην υπόθεση Larner v. British Steel plc (1993) ICR 551, το δικαστήριο έκρινε ότι το καθήκον του εργοδότη, που επέβαλλε η παραπάνω πρόνοια, ήταν να προσφέρει και διατηρεί ασφαλή χώρο εργασίας από κινδύνους, ανεξάρτητα αν αυτοί μπορούσαν να προβλεφθούν ή όχι. Η απόφαση επικροτήθηκε στην υπόθεση Mains ν. Uniroyal Englebert Tyres Ltd, ημερ. 1/6/95, από το Court of Session (Εφετείο Σκωτίας). Έτσι η προβλεπτικότητα δε θεωρήθηκε απαραίτητο κριτήριο.»

Στην παρούσα περίπτωση, προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου ότι η εναγομένη 1 ως εργοδότρια του Omari Eminov δεν του παρείχε ασφαλές σύστημα εργασίας, με αποτέλεσμα να επισυμβεί το επίδικο ατύχημα που επέφερε τον θάνατο του. Ο τρόπος διεξαγωγής της επίδικης εργασίας με την κάθοδο του αποβιώσαντα στην εκσκαφή δεν ήταν υπό τις περιστάσεις ο ενδεδειγμένος. Από μόνη της, η κάθοδος στο σκάμμα στο οποίο δεν υπήρχε αντιστήριξη, ήταν επικίνδυνη. Πέραν τούτου όμως, στην παρούσα περίπτωση τα γεγονότα που προηγήθηκαν του ατυχήματος, καθιστούσαν την κατάρρευση της εκσκαφής εύλογα προβλεπτή.

Ήταν σαφές από την προηγουμένη ημέρα του ατυχήματος και ιδιαίτερα από το απόγευμα όπου παρατηρήθηκε σοβαρή πτώση χωμάτων από τα τοιχώματα ότι υπήρχε σημαντική πιθανότητα κατάρρευσης της εκσκαφής. Ο κίνδυνος ήταν τόσον ορατός που σύμφωνα με την μαρτυρία του Μ.Ε.2

Καλούδη, συζητείτο έντονα στο εργοτάξιο το ενδεχόμενο κατάρρευσης ήδη από την προηγούμενη μέρα. Ανέφερε δε χαρακτηριστικά ότι δεν αντελήφθη με ποιο σκεπτικό ο αποβιώσας Παναγιώτης Αναστάση, αποφάσισε τον καθαρισμό των χωμάτων με την μέθοδο της καθόδου στον πυθμένα. Απόφαση που ο Μ.Ε.2 Καλούδης προσπάθησε να αποτρέψει χωρίς όμως επιτυχία.

Η συνήγορος της εναγομένης 1 εταιρείας, αφιέρωσε μεγάλο μέρος της επιχειρηματολογίας της, στο γεγονός ότι η γεωλογική έκθεση (τεκμ.27) δεν δόθηκε από το Υπουργείο Παιδείας και τον μελετητή του έργου εναγόμενο 3, στους πελάτες της όταν τους παρέδιδαν τα έγγραφα προσφοράς. Ήταν η θέση της ότι αυτή η παράλειψη, άφησε την εναγομένη 1 στο σκοτάδι και σε πλήρη άγνοια ως προς τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του υπεδάφους.

Με όλο το σέβας, δεν συμφωνώ με αυτή την άποψη. Η ιδιαίτερη μορφολογία του εδάφους ήταν γνωστή στους εργολάβους αφού το αντικείμενο των εργασιών, ήταν ακριβώς η αντιμετώπιση των προβλημάτων στα σχολικά κτήρια λόγω καθιζήσεων. Η ίδια η φύση των εργασιών με τα αποστραγγιστικά έργα και την οικοδόμηση διαφραγματικού τοίχου περιμετρικά των σχολικών κτηρίων, δεν είχε άλλο σκοπό παρά να αντιμετωπίσει αυτά τα ανεπιθύμητα αποτελέσματα που δημιουργούσε το προβληματικό υπέδαφος. Όλα τα έγγραφα προσφοράς και συμβολαίων που περιλαμβάνονται στο τεκμήριο 6, είναι γεμάτα με πληροφορίες για το πιο πάνω πρόβλημα και τους τρόπους αντιμετώπισης του. Ο ίδιος ο διευθυντής της εναγομένης 1 εταιρείας Αναστάσης Αναστασίου (Μ.Υ.1), στην μαρτυρία του ανέφερε μεν ότι δεν πήρε το τεκμήριο 27 δεν ισχυρίστηκε όμως ότι η εναγομένη 1 είχε πλήρη άγνοια των ιδιαίτερων συστατικών του εδάφους και πως αυτό συμπεριφέρεται. Αντιθέτως, σε ερωτήσεις της συνηγόρου για την Δημοκρατία, δέχθηκε ότι ως εργολάβοι γνώριζαν ήδη από τα έγγραφα της προσφοράς, ότι υπήρχε πρόβλημα σταθερότητας του υπεδάφους στην περιοχή.

Υπό τας περιστάσεις δεν θα προσέθετε οτιδήποτε στην γνώση των εργολάβων για την συμπεριφορά του εδάφους, η επισύναψη της γεωλογικής μελέτης (τεκμ.27), στην οποία παρατίθενται πιο λεπτομερείς πληροφορίες επιστημονικής φύσης για την σύσταση του υπεδάφους και τα ποσοστά πλαστικότητας του. Σημασία έχει ότι η εναγομένη 1 ήξερε ότι εργαζόταν σε ένα προβληματικό υπέδαφος που λόγω καθιζήσεων δημιουργούσε σημαντικά προβλήματα στα σχολικά κτήρια, τα οποία έχριζαν αντιμετώπισης με την εργασία που η ίδια ανέλαβε να διεκπεραιώσει.

Ανεξαρτήτως τούτου, η συζήτηση αυτή είναι χωρίς πρακτική σημασία γιατί από τα ευρήματα το Δικαστηρίου, προκύπτει ότι η κύρια ευθύνη της εναγομένης 1 δεν έγκειται στον σχεδιασμό του έργου, ο οποίος εν πάση περιπτώσει δεν ήταν στην δικαιοδοσία της αλλά σε αποφάσεις που λήφθηκαν την κρίσιμη ημέρα του ατυχήματος με τα δεδομένα που ήταν γνωστά εκείνη την στιγμή. Και εκείνη την στιγμή, ήταν σαφές ότι η είσοδος στην εκσκαφή για οιοδήποτε λόγο ήταν επικίνδυνη. Η ασυνήθιστα μεγάλη υγρασία σε τοιχώματα που ξεζούμιζαν νερό, η πτώση σημαντικού όγκου χωμάτων από τα πρανή, η ανησυχία για ζημία στο σχολικό κτήριο από την αναμενόμενη κατάρρευση, η οποία κατά τον Μ.Υ.1 οδήγησε τον εναγόμενο 3 να διατάξει επίσπευση των εργασιών, ήταν στοιχεία που καταδείκνυαν ότι η κατάρρευση της εκσκαφής όχι μόνο ήταν εύλογα προβλεπτή αλλά μπορούσε να συμβεί από στιγμή σε στιγμή. Όπως εύλογα προβλεπτή ήταν και η πιθανότητα καταπλάκωσης των εργαζομένων που πιθανόν να εργάζονταν μέσα στην εκσκαφή. Όλα αυτά χωρίς να ληφθεί υπόψη ότι η εναγομένη 1 γνώριζε ότι οι εργασίες διεξάγονταν σε έδαφος που κατά τεκμήριο ήταν προβληματικό και δημιουργούσε λόγω καθιζήσεων, ζημιά στα κτήρια.

Όλα τα πιο πάνω δεν λήφθηκαν υπόψη από την εναγομένη 1. Η εναγομένη 1 με την απόφαση μέσω του διευθυντή της Παναγιώτη Αναστάση να διεξαχθεί εργασία μέσα στο σκάμμα κάτω από τις πιο πάνω συνθήκες δεν αξιολόγησε σωστά τα δεδομένα και απέτυχε να εκτιμήσει τον προβλεπτό κίνδυνο άμεσης κατάρρευσης της εκσκαφής. Ακόμη και στην περίπτωση που δεν υπήρχε καμία προηγούμενη πληροφόρηση ως προς την συμπεριφορά του υπεδάφους, η κατάσταση στα τοιχώματα της εκσκαφής το απόγευμα της προηγουμένης όπως περιγράφεται πιο πάνω, θα έπρεπε να θέσει σε εγρήγορση την εναγομένη 1 ως προς την πιθανότητα κατάρρευσης. Αντιθέτως, η απόφαση για εκτέλεση εργασίας μέσα στο σκάμμα υπό τις πιο πάνω συνθήκες, παραγνώριζε πλήρως τον προβλεπτό κίνδυνο κατάρρευσης της εκσκαφής και καταπλάκωσης των εργαζομένων μέσα σε αυτή. Στην ουσία, ο αποβιώσας Παναγιώτης Αναστάση, ρίσκαρε την ζωή του αλλά και αυτήν του εργοδοτουμένου του Omari Eminov όταν αποφάσισε να διεξαχθούν εργασίες μέσα στο σκάμμα υπό τις πιο πάνω συνθήκες των τοιχωμάτων του, οι οποίες ήταν πολύ καλά γνωστές σε αυτόν.

Υπό τας περιστάσεις, κρίνω ότι η μέθοδος εργασίας που αποφασίστηκε από τον διευθυντή της εναγομένης 1 Παναγιώτη Αναστάση την συγκεκριμένη μέρα του ατυχήματος, η οποία προνοούσε την κάθοδο στην εκσκαφή και την αφαίρεση των χωμάτων με το φτυάρι, ήταν επικίνδυνη και παραβίαζε το καθήκον επιμέλειας της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας να παράσχει ασφαλές σύστημα εργασίας στον εργοδοτούμενο της Omari Eminov. Η πιο πάνω παράβαση του καθήκοντος επιμέλειας της εναγομένης 1 προς τον εργοδοτούμενο της Omari Eminov, οδήγησε στο ατύχημα και το θάνατο του ως άνω εργαζομένου.

Η ευθύνη όμως της εναγομένης 1 δεν περιορίζεται στην παράλειψη εκτίμησης του κινδύνου κατά την ημέρα του ατυχήματος. Επεκτείνεται και στην παράλειψη της να κατασκευάσει αντιστήριξη στην επίδικη εκσκαφή ώστε να κατοχυρώσει την ασφάλεια των εργαζομένων της που θα εργάζονταν μέσα σε αυτή.

Σύμφωνα με τις τυπικές προδιαγραφές του έργου στον τόμο Γ3-2 των εγγράφων της προσφοράς, αποτελούσε καθήκον της εναγομένης 1 να φροντίσει για την αντιστήριξη των πρανών της εκσκαφής όπου παρουσιάζεται πρόβλημα ευστάθειας της. Ως τέτοια αντιστήριξη, καθορίζεται ενδεικτικά η τοποθέτηση πλέγματος από κοτετσόσυρμα και η εκτόξευση επιχρίσματος ή η τοποθέτηση κατάλληλων στηρίξεων που να μπορούν να ενσωματωθούν στον τοίχο. Το γεγονός ότι η υποχρέωση αυτή τελούσε υπό την αίρεση έγκρισης του είδους της αντιστήριξης από τον επιβλέποντα, δεν επηρεάζει το καθήκον της εναγομένης να προτείνει και εφαρμόσει τέτοια λύση όπου το κρίνει σκόπιμο. Ούτε δόθηκε οιαδήποτε μαρτυρία ότι προτάθηκε κατασκευή οιασδήποτε αντιστήριξης στον εναγόμενο 3 από την εναγομένη 1.

Επιπλέον, στην σελίδα 8 του τόμου Γ2 στην παρ. 3-4 , καθορίζεται ότι ο εργολάβος ευθύνεται για την κατασκευή προσωρινής αντιστήριξης των πρανών της εκσκαφής ή και γειτονικών κατασκευών αν θεωρηθούν αναγκαία ώστε να διασφαλίζεται η απρόσκοπτη εκτέλεση των εργασιών και η ζωή των εργατών που εργάζονται μέσα σε αυτή. Στην περίπτωση δε που θεωρηθεί αναγκαία μόνιμη αντιστήριξη πρανών ή γειτονικών κατασκευών θα είναι ευθύνη του εργοδότη.

Προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου ότι η εναγομένη 1, απέτυχε να αξιολογήσει σωστά τα δεδομένα του υπεδάφους στο υπό κρίση έργο ώστε να προτείνει στον εναγόμενο 3, την αντιστήριξη των τοιχωμάτων της εκσκαφής. Ακόμη και αν δεχθεί κάποιος ότι οι εργολάβοι δεν γνώριζαν την ιδιαίτερη μορφολογία του εδάφους, το ίδιο το υπέδαφος έστειλε την προηγουμένη του ατυχήματος, σαφή μηνύματα της επερχόμενης καταστροφής. Ήδη από το πρωί με την αυξημένη υγρασία των τοιχωμάτων και ιδιαίτερα από το απόγευμα με την σημαντική πτώση χωμάτων από τα πρανή και τις ενδείξεις για κορεσμένη υγρασία στα τοιχώματα της εκσκαφής.

Ούτε τότε η εναγομένη 1 αντιλήφθηκε ότι ήταν αναγκαία η τοποθέτηση αντιστήριξης ως ήταν το καθήκον της. Η πρόταση της για διαπλάτυνση του αυλακιού για να ελαχιστοποιηθεί ο κίνδυνος κατάρρευσης που ανέφερε ο Μ.Ε.2 στην μαρτυρία του δεν εκπληρώνει το καθήκον για κατασκευή αντιστήριξης. Άλλωστε η πρόταση αυτή δεν φαίνεται να σχετιζόταν με την ασφάλεια των εργαζομένων αλλά αφορούσε την προστασία των κτηρίων. Σύμφωνα δε με τον Μ.Ε.2 δεν έγινε αποδεκτή από τον εναγόμενο 3 που διέταξε την επίσπευση των εργασιών.

Γεγονός παραμένει ότι η εναγομένη 1 παρέλειψε να εκτιμήσει σωστά τα δεδομένα όπως παρουσιάστηκαν την προηγουμένη ημέρα του ατυχήματος και δεν πρότεινε ούτε προέβη στην κατασκευή αντιστήριξης των πρανών παρότι ήταν φανερό ότι κάτι τέτοιο ήταν απόλυτα αναγκαίο στο στάδιο εκείνο για την ασφάλεια των εργοδοτουμένων της που θα εργάζονταν είτε μέσα στην εκσκαφή είτε κοντά σε αυτή.

Ο ερασιτεχνισμός με τον οποίο η εναγομένη 1 αντιμετώπισε τα ζητήματα ασφαλείας των εργοδοτουμένων της στο επίδικο εργοτάξιο, καταδεικνύεται και από σωρεία άλλων παραλείψεων όπως αυτές εντοπίστηκαν από τον επιθεωρητή εργασίας Καΐλα (Μ.Ε.1) και παρατίθενται στην έκθεση που ετοίμασε για το ατύχημα (τεκμ.1).

Αναφέρω ενδεικτικά ότι δεν καθορίστηκε από την εναγομένη 1, συντονιστής από πλευράς εργολάβων για ζητήματα ασφάλειας και υγείας κατά την εκτέλεση του έργου ούτε καθορίστηκαν ειδικά μέτρα για τις εργασίες που ενέχουν κινδύνους. Απουσιάζουν επίσης οι εκτιμήσεις κινδύνων και τα μέτρα αντιμετώπισης τους.

Τα καθήκοντα αυτά είναι απολύτως αναγκαία σε κάθε εργοτάξιο, προκειμένου να προβλεφθούν και να αντιμετωπιστούν από τους εργοδότες – εργολάβους, οι κίνδυνοι που αναμένονται από αυτού του είδους τις οικοδομικές εργασίες.

Ανεξαρτήτως των πιο πάνω, επαναλαμβάνω ότι η ευθύνη της εναγομένης 1 εστιάζεται κυρίως στα εξής:

1. Απέτυχε να αξιολογήσει σωστά τα δεδομένα κατά την ημέρα του ατυχήματος και διεξήγαγε εργασίες μέσα στην εκσκαφή ενώ ήταν εύλογα προβλεπτή η κατάρρευση της.

2. Παρέλειψε να εκτιμήσει σωστά τα δεδομένα όπως παρουσιάστηκαν την προηγουμένη ημέρα του ατυχήματος και δεν πρότεινε ούτε προέβη στην κατασκευή αντιστήριξης των πρανών αφού ήταν φανερό ότι κάτι τέτοιο ήταν απόλυτα αναγκαίο για την ασφάλεια των εργοδοτουμένων της σε εκείνο το χρονικό σημείο.

Οι πιο πάνω παραλείψεις της εναγομένης 1, καταδεικνύουν ότι αυτή απέτυχε στο καθήκον της να προσφέρει ένα ασφαλές σύστημα εργασίας καθώς και να παράσχει ασφαλή χώρο εργασίας στον εργοδοτούμενο της Omari Eminov.

Το αποτέλεσμα των πιο πάνω παραλείψεων της εναγομένης 1, ήταν να επισυμβεί το επίδικο ατύχημα που επέφερε τον θάνατο του άτυχου Omari Eminov.

ii. Η ευθύνη του εναγομένου 3 πολιτικού μηχανικού.

Οι ενάγουσες ισχυρίζονται ότι ο εναγόμενος 3 υπέχει ευθύνης κάτω από τις αρχές της επαγγελματικής αμέλειας ως ο μελετητής αλλά και ο επιβλέπων του έργου.

Η υποχρέωση επιμέλειας επαγγελματιών, καλύπτεται από το άρθρο 51.2 (ε) του Περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου, Κεφ. 148, το οποίο προβλέπει τα ακόλουθα:

«51(1) .................................................................................................

(2) Υποχρέωση, να μην επιδεικνύεται αμέλεια υφίσταται στις πιο κάτω περιπτώσεις, δηλαδή-

...…………………………………………………………………………….

(ε) Πρόσωπο που ασκεί με αμοιβή ή άλλως πως επάγγελμα, επιτήδευμα ή ασχολία ή παρέχει υπηρεσίες σε άλλο πρόσωπο υπέχει τέτοια υποχρέωση έναντι κάθε προσώπου, επί του οποίου ή επί της ιδιοκτησίας του οποίου ασκεί το επάγγελμα, επιτήδευμα ή ασχολία ή προς στον οποίο παρέχει την υπηρεσία».

Ο εναγόμενος 3 ως πολιτικός μηχανικός και μελετητής του έργου, εμπίπτει βέβαια στην πιο πάνω γενική κατηγορία επαγγελματιών. Το επίπεδο επιμέλειας κάθε επαγγελματία καθορίζεται στο άρθρο 51(1) του πιο πάνω Νόμου ως ακολούθως:

«51(1) Αμέλεια συνίσταται-

(α) .......................................................................................................

(β) στην παράλειψη καταβολής τέτοιας δεξιότητας ή επιμέλειας για την άσκηση επαγγέλματος, επιτηδεύματος ή ασχολίας όπως ένα λογικό συνετό πρόσωπο, που έχει τα προσόντα για την άσκηση του επαγγέλματος αυτού, επιτηδεύματος ή ασχολίας θα κατέβαλλε υπό τις περιστάσεις, και στην πρόκληση ζημιάς εξαιτίας αυτής:

Νοείται ότι για αυτή δύναται να τύχει αποζημίωσης μόνο το πρόσωπο έναντι του οποίου o υπαίτιος της αμέλειας υπείχε υποχρέωση, υπό τις περιστάσεις, να μην επιδείξει αμέλεια.»

Στην υπόθεση Λαππάς ν. Παφίτη (1995) 1 Α.Α.Δ 832 το Εφετείο προέβη σε εκτενή αναφορά στις αρχές που αφορούν την ευθύνη αρχιτέκτονα οικοδομικού έργου. Στον βαθμό που το επάγγελμα του πολιτικού μηχανικού προσομοιάζει με αυτό του αρχιτέκτονα, κρίνω ότι οι ίδιες αρχές εφαρμόζονται και στην παρούσα περίπτωση.

Στην πιο πάνω υπόθεση, λέχθηκε μεταξύ άλλων με αναφορά και στην Αγγλική υπόθεση Clay v. A.J. Crump & Sons Ltd (1963) 3 ALL. E.R 687 ότι δεν αποκλείεται η ύπαρξη ευθύνης αρχιτέκτονα και έναντι τρίτων έξω από την συμβατική ευθύνη, νοουμένου ότι ικανοποιείται το κριτήριο της “εγγύτητας” (proximity). Παραθέτω το πιο κάτω χαρακτηριστικό απόσπασμα από την υπόθεση Λαππάς ν. Παφίτη (ανωτέρω):

« Μια πρώτη ματιά, μπορεί πράγματι να δημιουργήσει την εντύπωση ομοιότητας της παρούσας υπόθεσης με την υπόθεση Clay. Και εκεί το ερώτημα αναφερόταν στην ευθύνη του αρχιτέκτονα σε σχέση με την κατάρρευση τοίχου και τον επακόλουθο τραυματισμό εργάτη στην οικοδομή και σαφώς κρίθηκε πως δεν ήταν ορθή η πρόταση ότι, με βάση την υπόθεση Clayton, δεν ήταν δυνατή η απόδοση ευθύνης στον αρχιτέκτονα. Αποφασίστηκε πως, ενόψει και της υπόθεσης Hedley Byrne & Co., ο αρχιτέκτονας δεν υπέχει απλώς καθήκον εκπλήρωσης των υποχρεώσεών του που προκύπτουν από τη σύμβασή του με τον ιδιοκτήτη της οικοδομής αλλά υπέχει δυνητικά και καθήκον προς τρίτους. Το κλασσικό τρίπτυχο ερώτημα αν υπείχε τέτοιο καθήκον έναντι του εργάτη, αν το παρέβη και αν εξ αιτίας αυτής της παράβασης επήλθε ο τραυματισμός, απαντήθηκε καταφατικά κατ’ εφαρμογή του κλασσικού κριτηρίου της Donoghue ν. Stevenson [1932] All E.R. Rep 1, αφού ο εργάτης ήταν πρόσωπο τόσο στενά και ευθέως επηρεαζόμενο από την ορισμένη ενέργεια του αρχιτέκτονα ώστε εύλογα θα έπρεπε να το λάμβανε υπόψη όταν έστρεφε τη σκέψη του προς εκείνη την ενέργεια.»

Στην υπόθεση Clay (ανωτέρω), ο αρχιτέκτονας χωρίς ουσιαστική μελέτη αλλά στηριζόμενος στην γνώμη των εργολάβων, βεβαίωσε ή άφησε να νοηθεί πως δεν υπήρχε κίνδυνος κατάρρευσης του τοίχου. Ο εργάτης αναμενόταν να βρίσκεται πλησίον του τοίχου και θεωρήθηκε πως ήταν πρόσωπο επηρεαζόμενο με την πιο πάνω έννοια. Η υπεράσπιση του αρχιτέκτονα πως δεν υπείχε ο ίδιος ευθύνη αφού συνέτρεξε η γνώμη των εργολάβων στην οποία στηρίχθηκε, δεν έγινε δεκτή. Εξηγήθηκε πως βαρυνόταν ο ίδιος με προσωπικό καθήκον που δεν μπορούσε να θεωρηθεί ότι εκπληρώθηκε με τη μεταβίβασή του στους εργολάβους και πως η παράλληλη ευθύνη των τελευταίων, δεν τον απάλλασσε.

Αντιθέτως στην υπόθεση Λαππάς (ανωτέρω) η αγωγή απορρίφθηκε γιατί παρά τις οδηγίες του αρχιτέκτονα για τοποθέτηση αρνητικού οπλισμού στον πρόβολο της εισόδου, ο ίδιος ο εφεσείων που ήταν υπεύθυνος να τον τοποθετήσει, παρέλειψε να το πράξει. Ως εκ τούτου, κρίθηκε ότι ο αρχιτέκτονας δεν είχε ευθύνη αφού δεν ήταν επιτρεπτό ο εφεσείων να επωφεληθεί του δικού του σφάλματος.

Ανεξαρτήτως της διαφορετικής κατάληξης στις δύο πιο πάνω υποθέσεις, σε αμφότερες υιοθετείται η ίδια νομολογιακή αρχή ότι ο αρχιτέκτονας υπέχει καθήκον επιμέλειας πέραν της συμβατικής ευθύνης και στην βάση των αρχών της επαγγελματικής αμέλειας, έναντι όλων των προσώπων που πιθανόν να υποστούν ζημιά από τις πράξεις ή παραλείψεις του.

Οι ίδιες αρχές ισχύουν και στην παρούσα υπόθεση. Ο εναγόμενος 3 ως πολιτικός μηχανικός και επιβλέπων του επίδικου έργου, έχει ευθύνη έναντι όλων των προσώπων που επηρεάζονται από τις πράξεις ή παραλείψεις του στα πλαίσια της μελέτης και επίβλεψης των επίδικων εργασιών. Στα πρόσωπα αυτά συμπεριλαμβάνεται και ο αποβιώσας Omari Eminov, ο οποίος εργαζόταν ως οικοδόμος στην εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία που ανέλαβε την εκτέλεση του έργου και ο οποίος αναμενόταν να βρίσκεται και να εργάζεται στον εργοτάξιο. Ως εκ τούτου ο εναγόμενος 3 είχε ευθύνη έναντι του Omari Eminov να καθορίσει τέτοια μεθοδολογία για την κατασκευή του έργου και να επιβλέψει με τέτοιο τρόπο τις εργασίες ούτως ώστε να μην θέσει την ζωή του και την σωματική του ακεραιότητα σε κίνδυνο.

Προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου ότι ο εναγόμενος 3 απέτυχε σε αυτό του το καθήκον. Η επαγγελματική αμέλεια του εναγομένου 3 εδράζεται σε δύο βάσεις. Η πρώτη αφορά την αποτυχία του να εφαρμόσει μια μεθοδολογία εργασιών η οποία να είναι ασφαλής για τους εργαζομένους, δεδομένης της ιδιαιτερότητας του εδάφους. Η δεύτερη αφορά την αποτυχία του να εκτιμήσει σωστά τους κινδύνους κατάρρευσης της εκσκαφής την προηγουμένη του ατυχήματος, με την απόφαση του να διατάξει την επίσπευση των εργασιών χωρίς να λάβει οιαδήποτε μέτρα για την ασφάλεια των εργαζομένων.

Όσον αφορά το πρώτο στοιχείο αμέλειας, προκύπτει από την δοθείσα μαρτυρία και ιδιαίτερα από την μαρτυρία των Μ.Ε.1 Καΐλα & Μ.Ε.4 Χατζηχαραλάμπους ότι υπήρχαν σαφώς ασφαλέστεροι τρόποι διεξαγωγής της εργασίας από αυτόν που επέλεξε ο εναγόμενος 3.

Τα δεδομένα που είχε ενώπιον του ο εναγόμενος 3 όταν ξεκίνησε την μελέτη του ήταν ότι έπρεπε να διεξαχθούν εργασίες εκσκαφών σε ένα προβληματικό υπέδαφος υψηλής πλαστικότητας και διογκωσιμότητας. Είχε ενώπιον του τις γεωλογικές εκθέσεις (τεκμ. 27 & 31), στις οποίες γίνεται εξαντλητική ανάλυση της πιο πάνω προβληματικής μορφολογίας του εδάφους. Είχε επίσης υπόψη του, τα προβλήματα που δημιουργήθηκαν στα σχολικά κτήρια από την καθίζηση του προβληματικού εδάφους όπως αναλυτικά αναφέρονται στην έκθεση της ανεξάρτητης τεχνικής επιτροπής (τεκμ.15) που συστάθηκε μετά από εισήγηση του Γενικού Ελεγκτή της Δημοκρατίας προκειμένου να διαπιστωθούν οι αιτίες των προβλημάτων.

Ο εναγόμενος 3 ισχυρίστηκε ότι οι εκθέσεις (τεκμ. 27 & 31) ετοιμάστηκαν με σκοπό την θεμελίωση του κτηρίου και δεν ήταν χρήσιμες για την επίδικη εργασία. Όμως αυτή η θέση δεν έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο. Μπορεί μεν η εν λόγω έκθεση να έγινε για σκοπούς θεμελίωσης των σχολικών κτηρίων δεν παύει όμως να συνιστά ένα χρήσιμο εργαλείο και για όσους θα εκτελούσαν μελλοντικές εργασίες στον χώρο και ιδιαίτερα την διάνοιξη φρεατίων, τα οποία κατά τεκμήριο διαταράσσουν την υγρασία του εδάφους. Εξ’ άλλου, στο ίδιο το τεκμήριο 6, γίνεται αναφορά σε γεωλογικές εκθέσεις που έπρεπε να ληφθούν υπόψιν κατά την μελέτη και εκτέλεση του έργου. Περαιτέρω, όπως προέκυψε από την δοθείσα μαρτυρία, οι εν λόγω εκθέσεις ήταν σε γνώση του εναγομένου 3, ο οποίος είχε πλήρη γνώση για την προβληματική μορφολογία του εδάφους της περιοχής.

Υπό τας περιστάσεις, ο εναγόμενος 3 όφειλε να εφαρμόσει μέθοδο εργασίας που να μην απαιτεί την κάθοδο εργαζομένων στο σκάμμα. Ως τέτοια, προσφερόταν η μέθοδος του προκατασκευασμένου διαφραγματικού τοίχου, η οποία τελικά επιλέχθηκε και εφαρμόστηκε επιτυχώς μετά το ατύχημα. Σύμφωνα με την μαρτυρία που έγινε αποδεκτή, η μέθοδος αυτή ήταν απλή σε εκτέλεση και ασφαλής για το προσωπικό γιατί δεν προέβλεπε την κάθοδο εργατών μέσα στον πυθμένα της εκσκαφής. Η μόνη διαφορά ήταν ότι επρόκειτο για πιο ακριβή μέθοδο από αυτή που επιλέχθηκε αρχικά.

Σύμφωνα με την μαρτυρία του Μ.Ε.4 η οποία έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο, ένας άλλος τρόπος σε τέτοιου είδους εκσκαφές, είναι να γίνει από την επιφάνεια πρώτα η στήριξη των μετέπειτα μελλοντικών τοιχωμάτων και ακολούθως να γίνει εκσκαφή ώστε με την αφαίρεση υλικού να υπήρχε ήδη αντιστήριξη. Αυτή η μεθοδολογία χρησιμοποιείτο από τον Μ.Ε.4 κατά την θητεία του στο Συμβούλιο Αποχετεύσεων Λευκωσίας.

Ήταν βέβαια η θέση του εναγομένου 3 ότι η μέθοδος εργασίας που καθιέρωσε δεν προέβλεπε κάθοδο εργατών στον πυθμένα της εκσκαφής. Ούτε όμως αυτή η θέση του δεν έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο για λόγους που εξηγούνται αναλυτικά πιο πάνω στην αξιολόγηση της μαρτυρίας. Είναι ξεκάθαρο από το σύνολο του μαρτυρικού υλικού που τέθηκε ενώπιον μου και ιδιαίτερα από τα έγγραφα προσφοράς και συμβολαίου (τεκμ.6) ότι όχι μόνο προβλεπόταν η κάθοδος εργατών στην εκσκαφή αλλά γινόταν και πρόνοια για την υπό προϋποθέσεις προσωρινή αντιστήριξη των πρανών ώστε να διασφαλιστεί ότι οι εργαζόμενοι δεν θα καταπλακώνονταν από πιθανή κατάρρευση.

Ο συνήγορος του εναγομένου 3 στην αγόρευση του, ισχυρίστηκε ότι οι πιο πάνω πρόνοιες συμπεριλήφθηκαν στα επίδικα έγγραφα επειδή αναγράφονται σε όλα τα πρότυπα συμβολαίων του Υπουργείου Παιδείας αλλά εν πάση περιπτώσει δεν ανταποκρίνονται στις εργασίες του επίδικου έργου. Έκαμε ιδιαίτερη αναφορά στον τόμο Γ που αναφέρεται στις τεχνικές προδιαγραφές του έργου και ο οποίος προβλέπει την κατασκευή αντιστήριξης για την ασφάλεια εργατών που εργάζονται μέσα στην εκσκαφή. Ισχυρίστηκε ότι το εν λόγω έγγραφο, είναι ένα από τα τυποποιημένα έγγραφα που υπογράφονται σε έργα όπου η κυβέρνηση είναι εργοδότης, επομένως οι εν λόγω αναφορές δεν σχετίζονται με το επίδικο έργο αυτό καθαυτό.

Με όλο το σέβας, δεν συμφωνώ με την πιο πάνω θέση. Ο τόμος Γ αλλά και τα υπόλοιπα έγγραφα που συναποτελούν το τεκμήριο 6, έχουν συμφωνηθεί και υπογραφεί από τα ενδιαφερόμενα μέρη με ειδική αναφορά στο επίδικο έργο. Αν ο εναγόμενος 3 ήθελε να διαφοροποιήσει τις τεχνικές προδιαγραφές, έπρεπε να το κάνει ρητά στον τόμο Γ και όχι μετά το ατύχημα να επικαλείται ότι πρόκειται για τυποποιημένα έγγραφα για να αποποιηθεί των ευθυνών του. Εξ’ άλλου, η πρόνοια για αντιστήριξη λόγω εργασιών στον πυθμένα της εκσκαφής, προβλέπεται και στους Κανονισμούς Ασφάλειας (τόμος Ε2) που σύμφωνα με την μαρτυρία δεν είναι τυποποιημένο έγγραφο αλλά μέρος του σχεδίου Ασφάλειας και Υγείας που έγινε με την συμμετοχή και του εναγομένου 3. Αναφέρεται μάλιστα ειδικά στην παρ. 2.2.1(β) του τόμου Ε.2 ότι σε όλες τις γενικές εκσκαφές πέραν των 3,5 μέτρων, απαιτείται προσωρινή υποστήριξη πρανών.

Γεγονός παραμένει ότι η επιλεγείσα από τον εναγόμενο 3 μεθοδολογία δεν ήταν η ενδεδειγμένη λόγω ακριβώς της μορφολογίας και των ιδιαιτεροτήτων του εδάφους, οι οποίες ήταν γνωστές στον εναγόμενο 3. Ήταν γνωστές όχι μόνο λόγο των γεωλογικών εκθέσεων (τεκμ. 27 & 31) αλλά και επειδή γνώριζε πολύ καλά ότι ο σκοπός των εργασιών, ήταν ακριβώς να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα στα σχολικά κτήρια λόγω των καθιζήσεων από το προβληματικό υπέδαφος.

Ο εναγόμενος 3 προσπάθησε να πείσει ότι ούτε από τις πιο πάνω εκθέσεις ούτε από οιονδήποτε άλλο στοιχείο προέκυπτε επικινδυνότητα του εδάφους. Η θέση του όμως αυτή δεν έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο. Όπως είχα την ευκαιρία να αναλύσω στο στάδιο αξιολόγησης της μαρτυρίας, η επικινδυνότητα δεν προέκυπτε μόνο από τις εν λόγω εκθέσεις αλλά και από την φύση των ιδίων των εργασιών με τις οποίες ο εναγόμενος 3, καλείτο να επιλύσει τα προβλήματα που προκάλεσαν στα σχολικά κτήρια, οι καθιζήσεις λόγω τις ιδιαίτερης σύστασης και μορφολογίας του εδάφους. Η πιο πάνω θέση του εναγομένου 3 δεν βρίσκει έρεισμα στην υπόλοιπη μαρτυρία που δόθηκε στο Δικαστήριο. Ούτε στα κατατεθέντα έγγραφα ούτε ακόμη και στην μαρτυρία που προσφέρθηκε από πλευράς εναγομένων πλην του εναγομένου 3, εντοπίζεται ισχυρισμός για σταθερότητα του εδάφους στην περιοχή. Αντιθέτως, το σύνολο της υπόλοιπης μαρτυρίας αποδέχεται την πλαστικότητα και τάση διόγκωσης και συνεπακόλουθα, την επικινδυνότητα του εδάφους. Γι’ αυτό άλλωστε, κρίθηκε αναγκαίο να διεξαχθούν οι επίδικες εργασίες.

Ενόψει των πιο πάνω, είναι η θέση του Δικαστηρίου ότι με την επιλογή της συγκεκριμένης μεθοδολογίας, ο εναγόμενος 3 έπεσε κάτω από το επίπεδο επιμέλειας του μέσου επαγγελματία που ασκεί το επάγγελμα του πολιτικού μηχανικού. Ο εναγόμενος 3 με τα δεδομένα που είχε ενώπιον του, όφειλε να επιλέξει μια μέθοδο εγκατάστασης διαφραγματικού τοίχου με την οποία να μην είναι αναγκαία η κάθοδος εργαζομένων στις εκσκαφές ώστε να μην τίθεται η ζωή τους σε κίνδυνο.

Το γεγονός ότι προβλεπόταν στις τεχνικές προδιαγραφές του έργου, πιθανή προσωρινή αντιστήριξη πρανών υπό συγκεκριμένες περιστάσεις δεν αλλάζει το σκηνικό. Εξ’ άλλου, σύμφωνα με την μαρτυρία του Μ.Υ.1 Αναστάση Αναστασίου που έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο, η προσωρινή αντιστήριξη με κοτετσόσυρμα δεν θα μπορούσε να συγκρατήσει την κατάρρευση των πρανών. Επιπλέον, ο Μ.Ε.1 Καΐλας ανέφερε ότι σε μια εκσκαφή πλάτους 70 εκ. όπως η επίδικη, οι μέθοδοι προσωρινής αντιστήριξης που πρότεινε ο εναγόμενος 3 δεν θα μπορούσαν να εφαρμοστούν. Αντιθέτως, αυτές οι μέθοδοι εφαρμόζονται σε μεγάλες εκσκαφές που έχουν μερικές δεκάδες μέτρα πλάτος και μήκος.

Ο εναγόμενος 3 όφειλε κατά την κρίση μου να επιλέξει μια από τις μεθόδους για τις οποίες δεν θα χρειαζόταν εργασίες στον πυθμένα των εκσκαφών όπως αυτές περιγράφηκαν πιο πάνω. Αλλά ακόμη και στην περίπτωση που θεωρούσε ότι η επιλεγείσα μέθοδος ήταν η ενδεδειγμένη, όφειλε να προνοήσει για την εγκατάσταση μόνιμης αντιστήριξης, η οποία θα προστάτευε αποτελεσματικά τους εργάτες που θα εργάζονταν στο σκάμμα. Τα δεδομένα που είχε στην διάθεση του όπως η πλαστικότητα και οι τάσεις διόγκωσης του υπεδάφους δεν του έδιναν άλλη επιλογή.

Ούτε βέβαια είναι αποδεκτή η θέση του εναγομένου 3 ότι η νέα μέθοδος που επιλέχθηκε τελικά μετά το ατύχημα δεν ήταν πιο ασφαλής από ην αρχική που ο ίδιος επέλεξε. Η πιο πάνω θέση παραγνωρίζει ότι με την νέα μέθοδο, δεν προβλεπόταν η κάθοδος στην εκσκαφή και με τον τρόπο αυτό, αποκλειόταν η καταπλάκωση εργαζομένων, κάτι που δεν ίσχυε στην αρχική μέθοδο.

Να σημειωθεί επίσης ότι ο εναγόμενος 3 δεν έλαβε υπόψη του και την πιθανή διαρροή από το αποχετευτικό σύστημα του σχολείου, η οποία θα μπορούσε να διαταράξει την ποσότητα υγρασίας στο υπέδαφος και να δημιουργήσει προβλήματα στις εκσκαφές. Παράλειψη που ο Μ.Υ.4, τον οποίο ο ίδιος ο εναγόμενος 3 κάλεσε ως μάρτυρα υπεράσπισης, χαρακτήρισε ως εγκληματική.

Επιπλέον, ο εναγόμενος 3 όφειλε να μην επιλέξει μέθοδο όπου οι εκσκαφές θα έμεναν ανοικτές για μεγάλο χρονικό διάστημα. Παρέβλεψε πλήρως την προειδοποίηση που αναγράφεται στην σελίδα 6 της γεωτεχνικής μελέτης (τεκμ.27), στην οποία αναφέρεται ότι τα αποτελέσματα της δοκιμής ελεύθερης διόγκωσης σε διατάραξη του υπεδάφους, παρουσιάζουν εύρος τιμών για 1 – 24 ώρες μεταξύ 10 – 67% λόγω ακριβώς της ειδικής σύστασης του εδάφους.

Κατάληξη μου είναι ότι η επιλογή της συγκεκριμένης μεθόδου από τον εναγόμενο 3, ήταν επισφαλής και επικίνδυνη για τους εργαζόμενους της εναγομένης 1 εταιρείας καθώς και για άλλα πρόσωπα που βρίσκονταν στο εργοτάξιο. Ως επακόλουθο, ο εναγόμενος 3 παραβίασε το καθήκον επιμέλειας που είχε γενικά έναντι των εργαζομένων της εναγομένης 1 και ειδικά έναντι του Omari Eminov αφού η επιλογή της πιο πάνω μεθοδολογίας, οδήγησε στο επίδικο ατύχημα και στον θάνατο του πιο πάνω εργαζομένου. Επιπλέον, βρίσκω ότι ικανοποιείται η αρχή της “εγγύτητας” (proximity) αφού ο εν λόγω αποβιώσας ως οικοδόμος που εργοδοτείτο στην εναγομένη 1, αναμενόταν να εργάζεται στο εργοτάξιο και στην επίδικη εκσκαφή. Ως επακόλουθο, ήταν πρόσωπο που επηρεαζόταν από τις πιο πάνω αμελείς πράξεις και παραλήψεις του εναγομένου 3.

Η ευθύνη του εναγομένου 3 όμως δεν περιορίζεται στην επιλογή του ως προς την μεθοδολογία που επέλεξε για τις επίδικες εργασίες οικοδόμησης του διαφραγματικού τοίχου. Επεκτείνεται και στην παράλειψη εκτίμησης του κινδύνου κατά την προηγουμένη ημέρα του ατυχήματος.

Όπως προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου, την προηγουμένη του ατυχήματος και ειδικότερα το απόγευμα, όλες οι προειδοποιήσεις που αναγράφονταν στις γεωλογικές εκθέσεις (τεκμ. 27 & 31), επαληθεύτηκαν. Ο κορεσμός υγρασίας στα τοιχώματα και η πτώση σημαντικού όγκου χωμάτων από αυτά, κατεδείκνυαν με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο την πιθανότητα κατάρρευσης της εκσκαφής.

Ο εναγόμενος 3 ως επιβλέπων, ήταν το πρόσωπο που είχε την εξουσία να αναστείλει τις εργασίες δυνάμει του άρθρου 37 των γενικών όρων του συμβολαίου (τόμος Β). Είχε δηλαδή την δυνατότητα έστω και την τελευταία στιγμή να επαναξιολογήσει την μέθοδο που αρχικά επέλεξε και να καθορίσει ένα πιο ασφαλή για τους εργαζομένους σύστημα εργασίας. Αυτό γιατί ήταν πλέον εμφανές ότι ήταν άκρως επικίνδυνο να εργάζεται κάποιος μέσα στο σκάμμα, κάτι που δεν μπορούσε να αποκλειστεί δεδομένου ότι προβλεπόταν από την μεθοδολογία που ο εναγόμενος 3 καθόρισε, ιδιαίτερα όσον αφορά την οριζοντιοποίηση και καθαρισμό του πυθμένα. Απέρριψε μάλιστα πρόταση των εργολάβων για διαπλάτυνση της εκσκαφής προκειμένου να αποφευχθεί η κατάρρευση.

Αλλά ακόμη και στην περίπτωση που έκρινε ότι οι εργασίες θα έπρεπε να συνεχιστούν με την ίδια μέθοδο, ο εναγόμενος 3 όφειλε να προνοήσει για την μόνιμη αντιστήριξη των πρανών ώστε να αποφευχθεί η κατάρρευση της εκσκαφής, η οποία από το απόγευμα της προηγουμένης φάνηκε ότι ήταν αναπόφευκτη.

Αντί λοιπόν της αναστολής των εργασιών ή έστω της άμεσης αλλαγής της μεθοδολογίας εκτέλεσης του έργου ή ακόμα την εγκατάσταση ικανοποιητικής αντιστήριξης των πρανών, ο εναγόμενος 3 επέλεξε την πιο επικίνδυνη μέθοδο. Την επίσπευση κατασκευής του διαφραγματικού τοίχου, διακινδυνεύοντας την ζωή των εργατών που εισήλθαν στο σκάμμα προκειμένου να οριζοντιοποιήσουν τον πυθμένα όπως προβλεπόταν από τις τεχνικές προδιαγραφές του έργου στην παράγραφο 3.4 του τόμου Γ-2.

Η επιλογή για επίσπευση των εργασιών κάτω από τις δεδομένες συνθήκες της εκσκαφής την προηγουμένη του ατυχήματος, στην ουσία σημάνει ότι ο εναγόμενος 3 απέτυχε να αξιολογήσει σωστά τον προβλεπτό κίνδυνο άμεσης κατάρρευσης των πρανών και με τον τρόπο αυτό διακινδύνευσε την ασφάλεια των εργαζομένων και ειδικά του Omari Eminov.

Να σημειωθεί επίσης ότι ο εναγόμενος 3 δεν ζήτησε την βοήθεια ειδικού γεωλόγου παρά το γεγονός ότι αυτή η δυνατότητα του δινόταν με την παράγραφο 2.2.(17) της συμφωνίας ανάθεσης των εργασιών. Η εν λόγω πρόνοια, συμπεριλήφθηκε στην εν λόγω συμφωνία λόγω της ιδιάζουσας φύσης του έργου.

Συνοψίζοντας τα πιο πάνω, κρίνω ότι ο εναγόμενος 3 παρέβη τον καθήκον επιμέλειας που είχε στον αποβιώσαντα Omari Eminov για τους πιο κάτω λόγους:

1. Επέλεξε μέθοδο κατασκευής διαφραγματικού τοίχου, που ήταν επικίνδυνη για τους εργαζομένους της εναγομένης 1 επειδή προέβλεπε την είσοδο εργαζομένων στον πυθμένα της εκσκαφής ενώ ήταν σε γνώση του η επικίνδυνη μορφολογία του υπεδάφους που κατατασσόταν ως υψηλής πλαστικότητας και διογκωσιμότητας και καθιστούσε προβλεπτή την κατάρρευση των πρανών.

2. Η επιλεχθείσα από τον εναγόμενο 3 μέθοδος δεν προέβλεπε την άμεση ολοκλήρωση των εργασιών στην επίδικη εκσκαφή, παρότι ο εναγόμενος 3 γνώριζε ότι τα αποτελέσματα της δοκιμής ελεύθερης διόγκωσης που αναφέρονταν στην έκθεση (τεκμ. 27), παρουσίαζαν εύρος τιμών για 1 – 24 ώρες μεταξύ 10 – 67%. Γνώριζε επίσης την προτροπή στην σελίδα 10 της πιο πάνω έκθεσης ότι αν χρειαστεί να γίνει οποιαδήποτε ενέργεια ώστε να διαταραχθεί η ισορροπία του εδάφους και κατ' επέκταση η φυσική του υγρασία, αυτό θα πρέπει να γίνει σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα. Έτσι η επίδικη εκσκαφή έμεινε ανοιχτή για χρονικό διάστημα πέραν των 24 ωρών με αποτέλεσμα την διατάραξη της ισορροπίας του υπεδάφους και της φυσικής του υγρασίας, που είχε ως επακόλουθο την πτώση των πρανών. Επιπλέον, ο εναγόμενος 3 δεν έλαβε υπόψη του και την πιθανή διαρροή από το αποχετευτικό σύστημα του σχολείου, η οποία θα μπορούσε να διαταράξει την ποσότητα υγρασίας στο υπέδαφος και να δημιουργήσει προβλήματα στις εκσκαφές

3. Παρέλειψε να εκτιμήσει σωστά τα δεδομένα όπως παρουσιάστηκαν την προηγουμένη ημέρα του ατυχήματος. Συγκεκριμένα δεν διέταξε αναστολή των εργασιών ούτε αλλαγή της μεθοδολογίας του έργου ώστε να μην είναι αναγκαία η είσοδος εργαζομένων στον πυθμένα της εκσκαφής. Περαιτέρω, δεν διέταξε την κατασκευή αντιστήριξης των πρανών αφού ήταν φανερό σε εκείνο το χρονικό σημείο ότι κάτι τέτοιο ήταν απόλυτα αναγκαίο για την ασφάλεια των εργοδοτουμένων της εναγομένης 1 αλλά και των υπολοίπων προσώπων που χρησιμοποιούσαν το εργοτάξιο. Αντιθέτως έδωσε εντολή για την επίσπευση των εργασιών, διακινδυνεύοντας την ζωή των προσώπων που εργάζονταν μέσα στην εκσκαφή για να οριζοντιοποιήσουν τον πυθμένα σύμφωνα με τις τεχνικές προδιαγραφές του έργου.

Ενόψει των πιο πάνω, κρίνω ότι οι ενάγουσες έχουν αποδείξει ότι ο εναγόμενος 3 με τις πιο πάνω πράξεις και παραλείψεις του, έπεσε κάτω από το επίπεδο επιμέλειας που αναμένεται να έχουν πρόσωπα που ασκούν το επάγγελμα του πολιτικού μηχανικού. Οι δε πιο πάνω αμελείς πράξεις και παραλείψεις του εναγομένου 3, οδήγησαν στο επίδικο ατύχημα και στον θάνατο του Omari Eminov.

iii. Η ευθύνη της εναγομένης 2 Κυπριακής Δημοκρατίας.

Όπως είναι παραδεκτό, η Κυπριακή Δημοκρατία μέσω των τεχνικών υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας, ήταν ο εργοδότης του επίδικου έργου. Η συνήγορος της Δημοκρατίας υποστήριξε ότι η Δημοκρατία δεν φέρει ευθύνη για το ατύχημα αφού ανέθεσε στον εναγόμενο 3 την μελέτη και επίβλεψη και στην εναγομένη 1 την εκτέλεση του έργου. Περαιτέρω, παρέδωσε την κατοχή του εργοταξίου στην εναγομένη 1 και καμία κατοχή του χώρου δεν είχε κατά την διάρκεια των εργασιών και του ατυχήματος.

Η κατοχή του εργοταξίου από την εναγομένη 1, προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου και είναι άλλωστε αποδεκτή και από τον μάρτυρα της εναγομένης 1 Τάσο Αναστασίου (Μ.Υ.1). Δεν προκύπτει ως εκ τούτου ζήτημα απόδοσης αμέλειας στην Δημοκρατία, στην βάση των αρχών της ευθύνης κατόχου ακίνητης ιδιοκτησίας.

Αυτό που πρέπει να διερευνηθεί, είναι το κατά πόσον η Δημοκρατία φέρει εκ προστήσεως ευθύνη για το ατύχημα λόγω της διαπιστωθείσας αμέλειας των εναγομένων 1 & 3, τους οποίους διόρισε με σύμβαση ως ανεξάρτητους εργολήπτες. Συγκεκριμένα, ο εναγόμενος 3 συμβλήθηκε με την Δημοκρατία για την μελέτη και επίβλεψη του έργου και η εναγομένη 1 για την εκτέλεση του.

Η γενική αρχή του κοινοδικαίου, είναι ότι ο εργοδότης δεν ευθύνεται για τις πράξεις ή παραλείψεις των ανεξάρτητων εργολάβων που δεν είναι εργοδοτούμενοι του και τους οποίους διόρισε με σύμβαση για την εκτέλεση συγκεκριμένης εργασίας. Η πιο πάνω αρχή, κωδικοποιήθηκε στο άρθρο 12.1(γ) του Περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου (Κεφ. 148) ως ακολούθως:

(γ) κάθε πρόσωπο που συνάπτει σύμβαση µε οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο το οποίο δεν είναι υπηρέτης ή αντιπρόσωπός του, για τέλεση πράξης εκ μέρους αυτού, δεν ευθύνεται για αστικό αδίκημα που ανακύπτει ενόσω διαρκεί η τέλεση της πράξης αυτής:

Στον κανόνα αυτό υπάρχουν εξαιρέσεις που ενσωματώνονται στην επιφύλαξη της πιο πάνω νομοθετικής διάταξης που έχει ως ακολούθως:

Νοείται ότι οι διατάξεις της παραγράφου αυτής δεν εφαρμόζονται, αν—

(i) Το πρόσωπο αυτό επέδειξε αμέλεια για την εκλογή του εργολήπτη, ή

(ii) το πρόσωπο αυτό παρενέβηκε στο έργο του εργολήπτη κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να προκληθεί η βλάβη ή η ζημιά, ή

(iii) το πρόσωπο αυτό εξουσιοδότησε ή ενέκρινε την πράξη που προκάλεσε βλάβη ή ζημιά, ή

(iv) η πράξη για την τέλεση της οποίας συνήφθηκε η σύμβαση ήταν παράνομη.

Υπάρχουν όμως και άλλες περιπτώσεις που καθορίστηκαν νομολογιακά όπου κατ’ εξαίρεση, ο εργοδότης φέρει ευθύνη για την αμέλεια ανεξάρτητου εργολήπτη. Σύμφωνα με την αγγλική νομολογία μια άλλη περίπτωση εξαίρεσης είναι όπου διεξάγονται εργασίες επί ή πλησίον δημοσίων οδών ή όπου η εργασία εμπεριέχει αυξημένους κινδύνους (βλ. Αρτέμη και Ερωτοκρίτου Αστικά Αδικήματα τόμος 1, σελ. 44).

Στο ίδιο σύγγραμμα αναφέρεται ότι όπου ειδική υποχρέωση δίδεται από τον Νόμο σε πρόσωπα ή αρχές, τότε δεν υπάρχει περίπτωση αποφυγής της ευθύνης με την ανάθεση της εργασίας σε ανεξάρτητο εργολήπτη αν η υποχρέωση είναι απόλυτη. Σχετική είναι υπόθεση Municipality of Nicosia v. Kythreotis (1983) 1 C.L.R 154, όπου ο Δήμος Λευκωσίας θεωρήθηκε

υπεύθυνος για ζημιά που προκλήθηκε από τις εργασίες του εργολήπτη του γιατί είχε ο ίδιος απόλυτη υποχρέωση να εμποδίζει την ύπαρξη κινδύνων και εμποδίων στον δρόμο κατά την διεξαγωγή έργων, σύμφωνα με τις διατάξεις του άρθρου 123.1 (ε) του Περί Δήμων Νόμου 111/85.

Η ίδια αρχή επιβεβαιώθηκε στην μεταγενέστερη υπόθεση Α.Η.Κ κα ν. Rawnsello Trading Company Ltd (2003) 1Γ Α.Α.Δ 1570. Λέχθηκαν συγκεκριμένα τα εξής:

« Ο Δήμος Λευκωσίας, κρίθηκε εκ προστήσεως υπεύθυνος για τις ενέργειες της Cybarco Ltd και/ή λόγω της συνεργασίας του με αυτή αναφορικά με την εκτέλεση του έργου. Το πρωτόδικο Δικαστήριο, ανέλυσε το θέμα της ευθύνης του εργοδότη όταν ο εργοδότης, έχει εκ του νόμου ή μέσω του κοινοδικαίου, υποχρέωση εκτέλεσης συγκεκριμένου καθήκοντος και για την εκτέλεση του εν λόγω καθήκοντος, συμβάλλεται με ανεξάρτητο εργολάβο. Επί του θέματος έγινε αναφορά στον περί Δήμων

Νόμο αρ. 111/85 – άρθρα 3(1) και 84 στα συγγράμματα Charlsworth on Negligence, 4th ed., para. 178, Clark & Lindsell

(ανωτέρω), “Employers Liability” του Munkman, 6η έκδοση, σελ. 186-188 και στην Municipality of Nicosia and Another v. Kythreotis (1983) 1 C.L.R. 154. Εδώ, ο Δήμος Λευκωσίας είχε την ευθύνη επίβλεψης, επιθεώρησης και έγκρισης των εργασιών η εκτέλεση των οποίων αποτελούσε δική του ευθύνη με δικαίωμα ανάθεσης σε τρίτους. Ορθά το πρωτόδικο Δικαστήριο προσδιόρισε ότι ορισμένες από αυτές τις εργασίες, ως εκ της φύσεως τους, εμπεριείχαν εύλογα προβλεπτούς και ιδιάζοντες κινδύνους ακόμα και προβλεπτό κίνδυνο πρόκλησης οχληρίας σε παρακείμενες οικοδομές προς τις οποίες κατευθύνονταν έργα όπως τα αυλάκια, σωληνώσεις, καλώδια, νερά κλπ.»

Σχετική ως προς το θέμα της απόδοσης ευθύνης εργοδότη σε επικίνδυνες εργασίες, είναι και η πιο πρόσφατη απόφαση Ξενοφώντος ν. Κ.Ν. 200 Bar Restaurant Ltd Πολ. Έφεση 447/2011 ημ, 15.12.16 όπου λέχθηκαν τα εξής:

« Όπως υποδεικνύεται στο σύγγραμμα του John Murphy: Street on Torts, 11η έκδ., σελ. 558-563, υπάρχουν περιπτώσεις, οι οποίες δεν είναι κλειστές, όπου ο εργοδότης δεν μπορεί στην ουσία να μεταβιβάσει την ευθύνη σε τρίτους ανεξάρτητους εργολάβους, λόγω της οριοθέτησης της έννοιας της αμέλειας κατά ευρύ τρόπο. Τέτοιες περιπτώσεις θεωρούνται εκείνες που είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες ή είναι πια απρόσωπες, λόγω δε των συνθηκών εργασίας πολύ συχνά χρησιμοποιούνται εξωτερικοί συνεργάτες ή εργολάβοι, όπως στο National Health Service. Η

εναπόθεση τέτοιου τύπου ευθύνης παρά την εργοδότηση ανεξάρτητου εργολάβου άρχισε στην ουσία με την Cassidy v. Ministry of Health (1951) 2 KB 343. Πιο σύγχρονα, στην υπόθεση Rogers v. Night Riders (1983) RTR 324, αποδόθηκε ευθύνη σε εταιρεία ταξί όταν κατά τη διάρκεια της μεταφοράς έγινε ατύχημα, παρά το γεγονός ότι ο οδηγός δεν ήταν υπάλληλος της εταιρείας, αλλά ανεξάρτητος συνεργάτης-εργολάβος. Όσον όμως αφορούσε τη μητέρα που ζήτησε το ταξί το οποίο μετέφερε τη θυγατέρα της, αυτή γνώριζε μόνο την εταιρεία ταξί ως υπεύθυνη για τη διαδρομή.»

(Βλ. επίσης Clerk & Lindsell on Torts, Twentieth Edition, para.6-56 – 6-64 αναφορικά με την ευθύνη εργοδότη που προσλαμβάνει ανεξάρτητο εργολάβο για να φέρει εις πέρας υποχρέωση του που πηγάζει από το Νόμο καθώς και πότε αυτός μπορεί να θεωρηθεί υπεύθυνος για τις πράξεις ή παραλήψεις του ανεξάρτητου εργολάβου δυνάμει των αρχών του κοινοδικαίου).

Στην παρούσα περίπτωση, σύμφωνα με το άρθρο 2 του Περί Σχολικών Εφορειών Νόμου 108(Ι)/1997, ο όρος «σχολείο» ερμηνεύεται ως δημόσιο σχολείο δημοτικής ή μέσης εκπαίδευσης, του οποίου την ευθύνη της διοίκησης και συντήρησης έχει η Δημοκρατία.

Προκύπτει από τα πιο πάνω ότι οι εργασίες για εγκατάσταση διαφραγματικού τοίχου που διεξάγονταν εντός του Γυμνασίου Αγλαντζιάς, ήταν ευθύνη και υποχρέωση της Δημοκρατίας. Μέσα στα πλαίσια αυτά, η Δημοκρατία μέσω των τεχνικών υπηρεσιών του Υπουργείου Παιδείας, συνεβλήθη με τον εναγόμενο 3 ως πολιτικό μηχανικό για την μελέτη και επίβλεψη και με την εναγομένη 1 εργοληπτική εταιρεία για να την διεκπεραίωση των πιο πάνω εργασιών. Ήταν μάλιστα η θέση της Μ.Υ.2 ότι παρά το γεγονός ότι το Υπουργείο Παιδείας διατηρεί τμήμα Τεχνικών Υπηρεσιών και θα μπορούσε από μόνο του να προβεί στις σχετικές μελέτες, εντούτοις επέλεξε τον εναγόμενο 3 για την μελέτη του έργου λόγω των γνώσεων του σε γεωτεχνικά θέματα.

Το γεγονός ότι η Δημοκρατία ανέθεσε για οποιονδήποτε λόγο την εκτέλεση των καθηκόντων που της καθορίζει ο Νόμος στον εναγόμενο 3 δεν σημαίνει ότι μπορεί να αποποιηθεί της ευθύνης που έχει σε περίπτωση αμέλειας εκ μέρους του. Ούτε βέβαια μπορεί να αποποιηθεί της ευθύνης για την αμέλεια της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας.

Πέραν του καθήκοντος για την συντήρηση του σχολείου, η εκ προστήσεως ευθύνη της Δημοκρατίας τεκμηριώνεται και από το επικίνδυνο των επίδικων εργασιών. Ήταν εξ’ αρχής γνωστό στις τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας ότι η διεκπεραίωση των εργασιών εμπεριείχε κινδύνους για την ασφάλεια των εργαζομένων λόγω της ιδιαιτερότητας του υπεδάφους. Είναι σαφές από το Σχέδιο Ασφάλειας και Υγείας (τόμος Ε) ότι μέρος των εργασιών θα διεξάγονταν μέσα σε εκσκαφές, σε ένα επικίνδυνο υπέδαφος με ψηλή πλαστικότητα και μεγάλες τάσεις διόγκωσης. Είναι γι’ αυτό που στο τόμο Ε γίνεται πρόνοια για κατασκευή αντιστήριξης ώστε να αποφευχθεί η καταπλάκωση εργαζομένων σε περίπτωση κατάρρευσης των πρανών. Κατάρρευσης που δεν ήταν απομακρυσμένη αλλά μια προβλεπτή εξέλιξη λόγω ακριβώς της ιδιαιτερότητας του εδάφους στην περιοχή.

Υπό τις ιδιάζουσες επικίνδυνες συνθήκες στην επίδικη εκσκαφή την ημέρα του ατυχήματος και τις μεγάλες πιθανότητες κατάρρευσης των πρανών λόγω της πλαστικότητας και διογκωσιμότητας του υπεδάφους, η Κυπριακή Δημοκρατία δεν μπορεί να αποποιηθεί των ευθυνών της λόγω της ανάμειξης των εναγομένων 1 & 3 στην μελέτη και εκτέλεση του έργου αντίστοιχα. Επομένως, προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου ότι η Κυπριακή Δημοκρατία φέρει εκ προστήσεως ευθύνη για τις παραλήψεις των εναγομένων 1 & 3 που εκτελούσαν για λογαριασμό της, τις επίδικες επικίνδυνες εργασίες

Ενόψει τούτου και εφαρμόζοντας της νομολογιακές αρχές των υποθέσεων Municipality of Nicosia v. Kythreotis, Α.Η.Κ κα ν. Rawnsello Trading Company Ltd & Ξενοφώντος ν. Κ.Ν. 200 Bar Restaurant Ltd, βρίσκω ότι ο εναγόμενος 2 φέρει εκ προστήσεως ευθύνη για την εκ μέρους των εναγομένων 1 & 3 επιδειχθείσα αμέλεια που οδήγησε στο επίδικο ατύχημα.

Πέραν των πιο πάνω, κρίνω ότι Δημοκρατία ευθύνεται εκ προστήσεως για το ατύχημα και δυνάμει της επιφύλαξης της παραγράφου (iii) του άρθρου 12.1(γ) του Κεφ. 148 αφού εξουσιοδότησε και ενέκρινε τις πράξεις και παραλείψεις των εναγομένων 1 & 3 που προκάλεσαν το ατύχημα.

Όπως προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου, οι τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας ενέκριναν την μελέτη και μεθοδολογία του εναγομένου 3 αναφορικά με το σύστημα εκτέλεσης της εργασίας. Όμως η εν λόγω μεθοδολογία σύμφωνα με τα συμπεράσματα του Δικαστηρίου, δεν ήταν η ενδεδειγμένη ή αυτή που ο μέσος πολιτικός μηχανικός θα επέλεγε. Αυτό γιατί εγκαθίδρυσε ένα σύστημα εργασίας που δεν ήταν ασφαλές και ήταν επικίνδυνη για τους εργαζομένους αφού προέβλεπε εργασίες μέσα στις εκσκαφές σε ένα επισφαλές υπέδαφος και με προβλεπτή την πιθανότητα κατάρρευσης.

Οι τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας μετά την έγκριση του πιο πάνω συστήματος εργασίας, διόρισαν συντονίστρια του έργου την Μ.Υ.2 Ουρανία Βασιλείου που εργάζεται ως πολιτική μηχανικός στο Υπουργείο Παιδείας. Καθήκοντα της συντονίστριας δυνάμει των όρων 4 & 5 του συμβολαίου μεταξύ του εναγομένου 3 και του Υπουργείου (τεκμ.12), ήταν μεταξύ άλλων και η παρακολούθηση εκ μέρους του εργοδότη, της πιστής εφαρμογής των συμβολαίων μεταξύ εργοδότη και συμβούλου και μεταξύ εργοδότη και εργολάβων. Επιπλέον, συμμετείχε σε μηνιαίες συνεδριάσεις στο εργοτάξιο εκπροσωπώντας τον εργοδότη και έλεγχε κατά πόσον το έργο προχωρεί σύμφωνα με τα χρονοδιαγράμματα.

Βλέπουμε λοιπόν ότι ο ρόλος της συντονίστριας και κατ’ επέκταση του

Υπουργείου Παιδείας δεν ήταν διακοσμητικός όπως ανεπιτυχώς προσπάθησε να πείσει η Μ.Υ.2. Αντιθέτως, ήταν ουσιαστικός με συμβολή τόσον στην έγκριση της μεθοδολογίας του εναγομένου 3 όσον και στην πιστή εφαρμογή των συμβολαίων και των τεχνικών προδιαγραφών του έργου. Στα πλαίσια αυτά, συμμετείχε σε συσκέψεις και επισκέφθηκε το εργοτάξιο το πρωί της προηγουμένης του ατυχήματος όπου διαπιστώθηκε αυξημένη υγρασία στα πρανή της επίδικης εκσκαφής.

Στα πλαίσια του συντονισμού και του ελέγχου για την πιστή τήρηση των συμβολαίων, η Μ.Υ.2 συντονίστρια Βασιλείου όφειλε στο στάδιο εκείνο είτε να ζητήσει την αναστολή των εργασιών και την επαναξιολόγηση του συστήματος εργασίας, είτε τουλάχιστον την τοποθέτηση από την εναγομένη 1 αντιστήριξης στα πρανή όπως προβλεπόταν στον Τόμο Ε. Αυτό γιατί η επικινδυνότητα του εδάφους, ήταν ήδη γνωστή στις τεχνικές υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας, τόσον από τις γεωλογικές εκθέσεις (τεκμ.27 & 31) όσον και από τις ζημιές που προκλήθηκαν στα σχολικά κτήρια. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τις συνθήκες που επικρατούσαν στην εκσκαφή το πρωί της προηγουμένης, έπρεπε να ενεργοποιήσει τις εξουσίες ελέγχου που είχε η συντονίστρια. Εξουσίες που δε περιορίζονταν μόνο ως προς την εξέταση των χρονοδιαγραμμάτων όπως ανεπιτυχώς υποστήριξε η Μ.Υ.1 αλλά επεκτεινόταν και ως προς τον έλεγχο των τεχνικών προδιαγραφών του έργου αλλά και της εφαρμογής του σχεδίου ασφάλειας και υγείας.

Το γεγονός ότι η Μ.Υ.1 δεν ενημερώθηκε για την επιδείνωση της κατάστασης το απόγευμα της προηγουμένης δεν αλλάζει το σκηνικό. Ήδη από το πρωί ήταν φανερό ότι η εκσκαφή ήταν επικίνδυνη και ως εκ τούτου η Μ.Υ.1 όφειλε να ασκήσει τις εξουσίες που τις παρέχονταν από τα έγγραφα προσφοράς και συμβολαίων (τεκμ.6).

Αντιθέτως όπως προκύπτει από τα ευρήματα του Δικαστηρίου, η Μ.Υ.1 με την παράλειψη της το πρωί της προηγουμένης να ενεργοποιήσει τον ουσιαστικό έλεγχο στην εφαρμογή των συμβολαίων, ενέκρινε στην ουσία τις αμελείς πράξεις και παραλείψεις των εναγομένων 1 & 3. Ήτοι το επικίνδυνο για τους εργαζομένους σύστημα εργασίας που εκπόνησε ο εναγόμενος 3 και την απόφαση του για συνέχιση των εργασιών το πρωί της ημέρας που προηγήθηκε του ατυχήματος καθώς και την παράλειψη τοποθέτησης αντιστήριξης στα πρανή από την εναγομένη 1.

Είναι γεγονός ότι στο άρθρο 21 τόμου Β του τεκμηρίου 6, αναφέρεται ότι ο εργοδότης δεν θα ευθύνεται για ατυχήματα που δυνατόν να συμβούν στο προσωπικό του εργολάβου ή οποιουδήποτε υπεργολάβου του. Το στοιχείο όμως αυτό πέραν του ότι δεν προωθήθηκε από τον εναγόμενο 2, δεν επηρεάζει κατά την κρίση μου την ευθύνη της Δημοκρατίας. Κατ’ αρχάς το πιο πάνω άρθρο δεν μπορεί να δεσμεύει τον αποβιώσαντα και τις διαχειρίστριες του αφού ο αποβιώσας δεν ήταν μέρος της πιο πάνω σύμβασης που υπεγράφη μεταξύ Υπουργείου Παιδείας και εναγομένης 1. Επιπλέον, δεν νοείται το θύμα αστικού αδικήματος να αποποιηθεί το συμβατικό του δικαίωμα που προβλέπεται από τον Νόμο να αποζημιωθεί για σωματικές βλάβες ή θάνατο. Ειδικά στην παρούσα περίπτωση όπου οι εργαζόμενοι της εναγομένης 1 δεν ήταν καν μέρος της σύμβασης της με την Δημοκρατία.

Συνοψίζοντας τα πιο πάνω, κρίνω ότι η Κυπριακή Δημοκρατία ευθύνεται εκ προστήσεως για την αμέλεια που επέδειξαν οι εναγόμενοι 1 & 3 με τους οποίους συμφώνησε να εκτελέσουν τις επίδικες εργασίες για τους πιο κάτω λόγους:

1. Η Κυπριακή Δημοκρατία, έχει από τον Νόμο 108(Ι)/1997, την ευθύνη συντήρησης των δημοσίων σχολείων μεταξύ των οποίων είναι και το Γυμνάσιο Αγλαντζιάς, στο οποίο διεξήχθησαν οι επίδικες εργασίες.

2. Η διεκπεραίωση των επίδικων εργασιών, εμπεριείχε κινδύνους για την ασφάλεια των εργαζομένων λόγω της ιδιαιτερότητας του υπεδάφους. Ήταν γνωστό ότι μέρος των εργασιών θα διεξάγονταν μέσα σε εκσκαφές, σε ένα επικίνδυνο υπέδαφος με ψηλή πλαστικότητα και μεγάλες τάσεις διόγκωσης και ως εκ τούτου, με προβλεπτή πιθανότητα κατάρρευσης των πρανών και καταπλάκωσης του προσωπικού.

3. Πάρα την ανάθεση των επίδικων εργασιών σε τρίτους, η Κυπριακή Δημοκρατία διατηρούσε μέσω των τεχνικών υπηρεσιών του υπουργείου υγείας, ουσιαστικό έλεγχο έγκρισης και εκτέλεσης των επίδικων συμβολαίων. Αρχικά ενέκρινε το σύστημα και την μεθοδολογία εργασίας του εναγομένου 3 που ήταν επικίνδυνη για τους εργαζομένους στο εργοτάξιο. Στην συνέχεια ενέκρινε την μη ανατολή εργασιών από τον εναγόμενο 3 και την παράλειψη τοποθέτησης αντιστήριξης στα πρανή από την εναγομένη 1.

Ενόψει όλων των πιο πάνω, κρίνω ότι ευθύνη για το επίδικο ατύχημα φέρει εκ προστήσεως και ο εναγόμενος 2, ανεξάρτητα αν την μελέτη και εκτέλεση των εργασιών ανέλαβαν οι εναγόμενοι 1 & 3 αντίστοιχα.

iv. Η ειδική υπεράσπιση της εκούσιας έκθεσης στον κίνδυνο

Υποστηρίχθηκε από τον συνήγορο του εναγομένου 3 ότι ο αποβιώσας Omari Eminov εξέθεσε εκούσια τον εαυτό του σε κίνδυνο αφού κατέβηκε στο σκάμμα γνωρίζοντας ότι αυτό ήταν επικίνδυνο. Έγινε επί του προκειμένου αναφορά στην ειδική υπεράσπιση του κοινοδικαίου γνωστή με τον λατινικό όρο “volenti non fit injuria” όπως κωδικοποιήθηκε στο άρθρο 59 του Κεφ. 148.

Σύμφωνα με την νομολογία δεν αρκεί η απόδειξη ότι το θύμα αντελήφθη τον κίνδυνο. Πρέπει να καταδειχθεί ότι μετά από πλήρη εκτίμηση όλων των δεδομένων, είχε εκούσια εκθέσει τον εαυτό του στην επικίνδυνη κατάσταση. Σχετική είναι η υπόθεση Vasiliko Cement Works v. Stavrou (1978) 1 C.L.R 389, στην οποία λέχθηκαν τα εξής:

“There is no doubt that in order to establish the defence, the plaintiff must be shown not only to have perceived the existence of danger, for this alone would not be efficient, (Smith v. Baker and Sons (supra), but also to have appreciated fully (Letang v. Ottawa Electric Railway Co. [1926] A.C.725 P.C) and voluntary accepted the risk. The question whether the plaintiff’s acceptance of the risk was voluntary is generally one of fact, and the answer to it may be inferred from his contact to circumstances.”

Στην ίδια απόφαση τονίστηκε ότι σπάνια η αρχή αυτή εφαρμόζεται σε υποθέσεις εργατικών ατυχημάτων. Ο εργοδοτούμενος δεν είναι γενικά σε θέση να κρίνει ελεύθερα μεταξύ αποδοχής και απόρριψης του κινδύνου και έτσι η υπεράσπιση αυτή, σπάνια εφαρμόζεται σε αγωγές εναντίον εργοδότη για εργατικά ατυχήματα.

Το ίδιο ισχύει κατά την κρίση μου και στην παρούσα περίπτωση. Σύμφωνα με την μαρτυρία του Μ.Υ.1 που έγινε αποδεκτή από το Δικαστήριο, ο αποβιώσας Omari Eminov ως εργοδοτούμενος της εναγομένης 1, έπαιρνε εντολές για την εργασία που θα εκτελέσει από τον ίδιο τον Μ.Υ.1 και τον αποβιώσαντα αδελφό του, Παναγιώτη Αναστάση. Δεν υπάρχει μαρτυρία ενώπιον του Δικαστηρίου ότι την συγκεκριμένη ημέρα δεν πήρε οδηγίες και εθελοντικά προσφέρθηκε να εισέλθει στο σκάμμα. Και το κυριότερο δεν υπάρχει ίχνος μαρτυρίας ότι ως εργοδοτούμενος, είχε πλήρη γνώση για τον κίνδυνο κατάρρευσης του πρανούς και τον αγνόησε εισερχόμενος εθελοντικά στην εκσκαφή. Σε αντίθεση βέβαια με τον αποβιώσαντα Παναγιώτη Αναστάση και τον Μ.Υ.1 που ως διευθυντές της εναγομένης 1 εταιρείας, συμμετείχαν σε συσκέψεις την προηγούμενη ημέρα και γνώριζαν πολύ καλά τον κίνδυνο.

Πέραν των πιο πάνω, ειδική υπεράσπιση της εκούσιας έκθεσης στον κίνδυνο δεν θα μπορούσε να πετύχει στην παρούσα περίπτωση αφού δεν αναγράφεται στο δικόγραφο της υπεράσπισης του εναγομένου 3. Σχετική είναι η υπόθεση Ευαγγέλου ν. Ναυτιλιακής Εταιρείας Αμαθούς Λτδ (1997) 1 Α.Α.Δ 187, όπου μεταξύ άλλων τονίστηκε ότι η εν λόγω ειδική υπεράσπιση είναι αναγκαίο να καταγράφεται στα δικόγραφα του εναγομένου που την επικαλείται. Σε αντίθετη περίπτωση δεν μπορεί να εξεταστεί από το Δικαστήριο.

Κρίνω ενόψει των πιο πάνω ότι δεν εφαρμόζεται στην παρούσα περίπτωση, η ειδική υπεράσπιση της εκούσιας έκθεσης στο κίνδυνο.

v. Συντρέχουσα αμέλεια

Ο εναγόμενος 3 ισχυρίστηκε επίσης ότι ο αποβιώσας Omari Eminov φέρει συντρέχουσα αμέλεια για το ατύχημα.

Ως προς την νομική πτυχή της εξέτασης και διακρίβωσης της αμέλειας, συντρέχουσας αμέλειας και καθορισμού ευθύνης μεταξύ των διαδίκων, σχετικό είναι το πιο κάτω απόσπασμα από την υπόθεση Μαυρίδης ν. Dharaghji.

(1990) 1 A.A.Δ. 1013.

“ Το ουσιαστικό δίκαιο προβλέπεται στα άρθρα 52, 57, και 64 του περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου Κεφ. 148.

…………………………………..........................................................

Το Δικαστήριο αποφασίζει πρώτα αν έχει αποδειχθεί αμέλεια σε βάρος των Εναγομένων. Εάν η απόφαση είναι καταφατική τότε εξετάζεται με βάση το άρθρο 57 αν ο Ενάγων έχει συντρέχουσα αμέλεια. Αποφασίζεται το ποσοστό της ευθύνης μεταξύ των Εναγομένων από την μια, και Ενάγοντος από την άλλη και μειώνει το ποσό των αποζημιώσεων ανάλογα με το ποσοστό της συντρέχουσας αμέλειας του Ενάγοντα…”.

Στην υπόθεση Βλάσιος ν. Αντωνίου (1990)1 ΑΑΔ 815, επαναλήφθηκαν οι αρχές που διέπουν το θέμα της συντρέχουσας αμέλειας. Τονίστηκε ότι αυτή δεν στηρίζεται στην ύπαρξη καθήκοντος του ζημιωθέντος προς τον εναγόμενο. Εκείνο που είναι αναγκαίο να αποδειχθεί όταν εγείρεται η ύπαρξη συντρέχουσας αμέλειας είναι ότι αυτός που ζημιώθηκε δεν πήρε για το ίδιον του συμφέρον λογικές προφυλάξεις και συνέβαλε με τον τρόπο αυτό στην ζημιά του. Ένας λοιπόν ευθύνεται για συντρέχουσα αμέλεια εάν όφειλε εύλογα να είχε προβλέψει ότι θα μπορούσε να ζημιωθεί αν δεν ενεργούσε όπως ένας μέσος λογικός άνθρωπος.

Στην περίπτωση εργατικών ατυχημάτων όπως στην παρούσα υπόθεση δεν επιδικάζεται συντρέχουσα αμέλεια στον εργοδοτούμενο αν δεν δίδεται άλλη επιλογή από τον εργοδότη παρά μόνο η τέλεση της επικίνδυνης εργασίας που οδήγησε στο ατύχημα. Σχετική είναι η υπόθεση Fysko Constructions Co Ltd ν. Χριστάκη Γεωργίου (1991) 1 CLR 1014.

Στην εν λόγω υπόθεση, εργάτης οικοδομών (καλουψής) έπεσε στο έδαφος από τον τέταρτο όροφο οικοδομής, όταν στην προσπάθεια του να στερεώσει το πάνω μέρος του καλουπιού, πάτησε σε σιδερένια ράβδο αντιστήριξης του. Λέχθηκε από το Εφετείο ότι όταν η εκτέλεση επικίνδυνης εργασίας από εργοδοτούμενο, είναι η μόνη εκλογή του είτε να την εκτελέσει είτε να χάσει την εργασία του, τότε δεν μπορεί να επιβαρύνεται με συντρέχουσα αμέλεια.

Σημειώνεται ότι στην παρούσα υπόθεση, ο αποβιώσας Omari Eminov, ακολουθούσε το σύστημα εργασίας που σχεδίασε ο εναγόμενος 3 και του επέβαλε η εναγομένη 1 εταιρεία. Δεν προτάθηκε από τον εναγόμενο 3 ούτε και εντοπίζεται από τα περιστατικά της υπόθεσης, ποια ήταν η προφύλαξη που εύλογα θα μπορούσε να πάρει και δεν πήρε ο αποβιώσας για την δική του ασφάλεια. Όπως έχει προαναφερθεί, δεν έχει αποδειχθεί ότι ως εργοδοτούμενος της εναγομένης 1, γνώριζε για τους κινδύνους κατάρρευσης της εκσκαφής. Ούτε και μπορεί να του αποδοθεί ευθύνη γιατί ακολουθώντας τις οδηγίες των εργοδοτών του, εργαζόταν μέσα στο σκάμμα χωρίς να γνωρίζει ότι με τον τρόπο αυτό θα μπορούσε εύλογα να ζημιωθεί ο ίδιος.

Για όλους τους πιο πάνω λόγους, οι ισχυρισμοί για συντρέχουσα αμέλεια του αποβιώσαντος Omari Eminov απορρίπτονται.

vi. Επιμερισμός της ευθύνης ανάμεσα στους εναγομένους.

Απομένει να εξεταστεί κατά πόσον θα επιμεριστεί ευθύνη μεταξύ των συνεναγομένων 1, 2 & 3. Αυτό γιατί οι εναγόμενοι, εξέδωσαν και επέδωσαν ειδοποίηση συνεναγομένων δυνάμει της Δ.10 Θ.12. Επιπλέον, όλοι οι εναγόμενοι προχώρησαν στην ανταλλαγή δικογράφων μεταξύ τους.

Η Δ.10 Θ.12 αντιγράφει πλήρως την αγγλική διάταξη 16Α, Θ.12 των παλιών Αγγλικών Διαδικαστικών Κανονισμών. Ως εκ τούτου, η αγγλική νομολογία και βιβλιογραφία είναι βοηθητική επί του θέματος.

Σχετική είναι η υπόθεση Ιωαννίδης ν. Χαραλάμπους κα (1992) 1 Α.Α.Δ 558, στην οποία λέχθηκε ότι οι οδηγίες για ανταλλαγή δικογράφων μεταξύ συνεναγομένων, είναι αναγκαίες ώστε το Δικαστήριο να είναι σε θέση να αποφασίσει κατά ποσόν δικαιολογείται συνεισφορά από τον ένα εναγόμενο στον άλλο. Λέχθηκε επίσης ότι πρέπει να ακολουθείται παρόμοια διαδικασία με αυτή της έκδοσης οδηγιών στην περίπτωση ειδοποίησης τριτοδιαδίκου.

Και ενώ το διαδικαστικό μέρος ρυθμίζεται από την Δ.10 Θ.12, το ουσιαστικό δίκαιο ως προς την ευθύνη συναδικοπραγήσαντων καθορίζεται από το άρθρο 64 του Περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου (Κεφ.148) που έχει ως ακολούθως:

“(1) Αν πρόσωπο υποστεί ζημιά συνεπεία αστικού αδικήματος οποιοιδήποτε συναδικοπραγήσαντες που υπέχουν ευθύνη σε σχέση με την εν λόγω ζημιά δύνανται να τύχουν συνεισφοράς από οποιοδήποτε άλλο αδικοπραγήσαντα, ο οποίος υπέχει, ή αν εναγόταν θα υπείχε, ευθύνη σε σχέση με τη ζημιά αυτή, είτε ως συναδικοπραγήσαντας είτε άλλως πως, ούτως ώστε κανένα πρόσωπο να μη δικαιούται να τύχει συνεισφοράς δυνάμει του άρθρου αυτού από πρόσωπο που δικαιούται σε κάλυψη από αυτό σε σχέση με την ευθύνη σχετικά με την οποία επιδιώκεται η συνεισφορά.

(2) Σε κάθε δικαστικό μέτρο δυνάμει του άρθρου αυτού το ποσό της συνεισφοράς που πρέπει να καταβληθεί από οποιοδήποτε πρόσωπο είναι το ποσό το οποίο το Δικαστήριο ήθελε βρει ως δίκαιο λαμβάνοντας υπόψη την έκταση της ευθύνης του προσώπου αυτού για τη ζημιά. Και το Δικαστήριο έχει εξουσία να απαλλάσσει οποιοδήποτε πρόσωπο από την υποχρέωση για συνεισφορά ή να διατάσσει όπως η συνεισφορά που πρέπει να καταβληθεί από οποιοδήποτε πρόσωπο αναχθεί σε πλήρη κάλυψη.”

Σύμφωνα δε με την υπόθεση Μαυρίδης ν. Dharaghji (ανωτέρω) μετά την επιδίκαση αμέλειας και την εξέταση συντρέχουσας αμέλειας, εάν επιδόθηκαν ειδοποιήσεις, με βάση το άρθρο 64 και τη Δ.10 Θ.12(1) το Δικαστήριο προχωρεί στον καταμερισμό της ευθύνης και τον καθορισμό του ποσοστού της συνεισφοράς ή αποζημίωσης μεταξύ των εναγομένων.

Στην υπόθεση Σπύρου ν. Λανίτου κα (2001) 1 Α.Α.Δ 1538, που αφορούσε μεταξύ άλλων καταμερισμό ευθύνης μεταξύ συναδικοπραγήσαντων, το Εφετείο ανέφερε τα εξής:

« Το άρθρο 64 αποτελεί αντίγραφο του άρθρου 6 της αγγλικής Tortfeasor’s Act και η αγγλική νομολογία είναι σχετική. Εκείνο που εδώ έχει σημασία είναι το κριτήριο που ο ίδιος ο Νόμος εισάγει. Ο καταμερισμός ή το διάταγμα κάλυψης εξαρτώνται από το τι το Δικαστήριο θα θεωρούσε δίκαιο “λαμβάνοντας υπόψη την έκταση της ευθύνης του προσώπου αυτού για τη ζημιά” (“having regard to the extent of that person’s responsibility for the damage”).»

Στην υπόθεση Α.Η.Κ ν. Rawnsello (ανωτέρω) η ευθύνη ενός εκάστου των συναδικοπραγούντων, ήτοι της εργοληπτικής εταιρείας Cybarco Ltd και της Α.Η.Κ καθορίστηκε κατά 50% αντίστοιχα. Αντιθέτως, η εκ προστήσεως ευθύνη για το σύνολο της απαίτησης, που αποδόθηκε στον εργοδότη του έργου Δήμο Λευκωσίας όπως είχε καθοριστεί πρωτοδίκως, παρέμεινε αναλλοίωτη.

Στην παρούσα υπόθεση, εξέτασα με προσοχή όλα τα περιστατικά που οδήγησαν στο ατύχημα, την έκταση της ευθύνης και τον βαθμό εμπλοκής του καθενός των εναγομένων 1 & 3. Αφού έλαβα υπόψη τις πιο πάνω νομικές αρχές που ρυθμίζουν το θέμα, είμαι της γνώμης ότι οι εναγόμενοι 1 & 3 ευθύνονται εξίσου για την πρόκληση του δυστυχήματος

Θεωρώ πως ήταν εξίσου σοβαρή η ευθύνη και των δύο. Τόσον της εναγομένης 1 εργοληπτικής εταιρείας όσον και του μελετητή και επιβλέποντος πολιτικού μηχανικού εναγομένου 3.

Είχαν και οι δύο την δική τους ισοδύναμη συνεισφορά για το ατύχημα και δεν θεωρώ πως από τα ευρήματα του Δικαστηρίου, μπορεί να δικαιολογηθεί διαφοροποίηση μεταξύ τους. Κρίνω ως εκ τούτου ότι η ευθύνη θα πρέπει να καταμεριστεί εξίσου μεταξύ των εναγομένων 1 & 3 κατά ποσοστό 50% έκαστος. Η ευθύνη για τον εναγόμενο 2 καθορίζεται εξ’ ολοκλήρου σε ποσοστό 100% αφού η Δημοκρατία κρίθηκε εκ προστήσεως υπεύθυνη για την αμέλεια αμφοτέρων των εναγομένων 1 & 3.

vii. Οι αποζημιώσεις που δικαιούνται οι ενάγουσες

Οι εναγόμενοι 1 & 3 συμφώνησαν τις αποζημιώσεις που δικαιούνται οι ενάγουσες στο ποσόν των €176.000,00 με νόμιμο τόκο από 15.4.2009 που είναι ημερομηνία καταχώρησης της αγωγής. Το ποσόν των €176.000,00 δηλώθηκε σε €17.000,00 για η απώλεια λόγω θανάτου, €5.000,00 για έξοδα κηδείας, τάφου και διαχείρισης και €154.000,00 για τους εξαρτώμενους του αποβιώσαντος.

Ως εκ τούτου, οι εναγόμενοι 1 & 3 θα πρέπει να πληρώσουν ως αποζημιώσεις, από 50% του πιο πάνω ποσού στις ενάγουσες ήτοι €88.000,00 έκαστος με νόμιμο τόκο από 15.4.2009.

Αντιθέτως, ο εναγόμενος 2 δεν αποδέχθηκε τα ποσά για την απώλεια λόγω θανάτου. Δήλωσε παραδεκτά γεγονότα τα πιο κάτω:

• Ο αποβιώσας Omari Eminov κατά το χρόνο του θανάτου του εργαζόταν στην εναγομένη 1 ως οικοδόμος με καθαρό μηνιαίο μισθό £660,00, πλέον δέκατο τρίτο.

• Ο αποβιώσας Omari Eminov απεβίωσε στις 20.4.2007 συνεπεία ασφυξίας δια συμπίεσης στέρνου και συνεπεία καταπλάκωσης από χώμα σε κανάλι και ότι κατά το χρόνο του θανάτου του ήταν ηλικίας τριανταεπτά ετών και είχε ως εξαρτώμενο του, την Κριστίνα Εμίνοβα, θυγατέρα του από τον πρώτο του γάμο, γεννηθείσα στις 10.2.1995. Επίσης θυγατέρα του ήταν η Σνεζιάνα Εμίνοβα, γεννηθείσα στις 24.2.2006, τέκνο από τον δεύτερο του γάμο με τη Σαφιάτ Γκουναζόκοβα και η οποία δεύτερη σύζυγος γεννήθηκε στις 15/6/77.

• Οι ενάγουσες είναι διαχειρίστριες της περιουσίας του αποβιώσαντα.

• Τα έξοδα διαχείρισης είναι £1.150,00 (€1.965,00).

• Τα έξοδα κηδείας και τάφου ήταν £3.500,00 (€5.126,00) ευρώ.

Το θέμα που τίθεται είναι κατά πόσον επηρεάζει το ποσόν που θα επιδικασθεί εναντίον του εναγομένου 2, η πιο πάνω συμφωνία των εναγομένων 1 & 3 ως προς τις αποζημιώσεις επί πλήρους ευθύνης. Η απάντηση είναι αρνητική.

Το άρθρο 11 του Κεφ.148, καθορίζει τις προϋποθέσεις έγερσης αγωγής εναντίον δύο ή περισσοτέρων συναδικοπραγήσαντων σε σχέση με αστικό αδίκημα. Η πιο πάνω νομοθετική πρόνοια, έχει ερμηνευθεί στην απόφαση Επίσημος Παραλήπτης κ.α ν. Δημητρίου κ.α (1997) 1 Α.Α.Δ 336. Αποφασίστηκε ότι σε περίπτωση διαφορετικών αγωγών εναντίον συναδικοπραγούντων, η επιδίκαση αποζημιώσεων μπορεί να διαφέρει για τον καθένα από αυτούς. Όταν όμως ληφθούν μέτρα για την εκτέλεση των αποφάσεων αυτών, τα ποσά που μπορούν να αναζητηθούν δεν δύνανται να υπερβαίνουν στο σύνολο τους, το ποσόν που επιδικάστηκε στην αγωγή που εκδικάστηκε πρώτα.

Αντίθετα αν εγερθεί μια μόνο αγωγή εναντίον συναδικοπραγήσαντων όπως στην παρούσα περίπτωση, η επιδίκαση των αποζημιώσεων γίνεται μια φορά. Όμως η έκδοση απόφασης εκ συμφώνου για ένα αδικοπραγήσαντα δεν δημιουργεί κώλυμα για επιδίκαση αποζημιώσεων για μεγαλύτερο ποσόν όσον αφορά τους υπολοίπους αδικοπραγήσαντες.

Έτσι η συμφωνία των εναγομένων 1 & 3 ως προς τις αποζημιώσεις επί πλήρους ευθύνης δεν επηρεάζει το ποσόν των αποζημιώσεων που θα διαταχθεί να πληρώσει ο εναγόμενος 2. Θα προχωρήσω ως εκ τούτου στον καθορισμό της αποζημίωσης που θα πληρώσει ο εναγόμενος 2, ανεξάρτητα από την συμφωνία των εναγουσών με τους εναγομένους 1 & 3.

Το δικαίωμα αγωγής για αποζημιώσεις λόγω θανάτου που οφείλεται σε αστικό αδίκημα, ρυθμίζεται αναλυτικά στο άρθρο 58 του περί Αστικών Αδικημάτων Νόμου (Κεφ.148). Καθορίζεται μεταξύ άλλων η φύση και έκταση των δικαιωμάτων των εξαρτωμένων του αποβιώσαντος, ο χρόνος παραγραφής κλπ. Αναφέρεται επίσης ότι η αγωγή ασκείται από τον εκτελεστή ή διαχειριστή της περιουσίας του αποβιώσαντος. Το ποσό της απώλειας (bereavement) καθορίζεται από το εδάφιο 9 του άρθρου 58 σε €17.086,00 (£10.000). Σύμφωνα δε με το εδάφιο 8 του ιδίου άρθρου, δικαιούχοι είναι η σύζυγος και τα τέκνα του αποβιώσαντος ή οι γονείς του αν δεν υπάρχει σύζυγος και τέκνα.

Στο εδάφιο 15, καθορίζεται ότι μπορούν να ζητηθούν επιπλέον αποζημιώσεις από τους εξαρτωμένους για ζημιά άλλη από την απώλεια λόγω θανάτου. Πρόκειται στην ουσία για αποζημιώσεις που αναλογούν προς την πραγματική ζημιά, η οποία προκύπτει στους εξαρτώμενους από το θάνατο του αποβιώσαντα. Στο ίδιο το εδάφιο 15 του άρθρου 58, αναφέρεται επίσης ότι οι εν λόγω αποζημιώσεις θα καταμερίζονται μεταξύ των εξαρτωμένων σε τέτοια μερίδια, σύμφωνα με τις οδηγίες του Δικαστηρίου.

Στην υπόθεση Καζάκου ν. Αβρααμίδου (2000) 1 ΑΑΔ 1626, γίνεται εκτεταμένη ανάλυση της φύσης των αποζημιώσεων που μπορεί να διεκδικηθούν είτε για λογαριασμό της περιουσίας του αποβιώσαντος είτε των εξαρτωμένων του. Επεξηγούνται οι τρεις βάσεις δυνάμει των οποίων μπορούν να διεκδικηθούν αποζημιώσεις από τους εξαρτωμένους, σύμφωνα με τις πρόνοιες του άρθρου 58.15 του Κεφ.148 ως ακολούθως:

1. Για κάθε κονδύλι ξεχωριστά όπου υπάρχει ακριβής μαρτυρία.

2. Δυνάμει του κερδαινόμενου εισοδήματος του αποβιώσαντα μείον τα προσωπικά του έξοδα όπου δεν υπάρχει ακριβής μαρτυρία της εξάρτησης και

3. Η κλασική ποσοστιαία προσέγγιση όπου δεν υπάρχει επαρκής μαρτυρία για το ποσόν της εξάρτησης ή των προσωπικών εξόδων του αποβιώσαντα.

Αναφορά στην μέθοδο της ποσοστιαίας προσέγγισης έγινε στην υπόθεση Νικολάου ν. Μιχαήλ (1999) 1 Α.Α.Δ 1866, η οποία αφορούσε αποζημιώσεις για εξαρτώμενη σύζυγο. Το εφετείο αφού έκανε εκτενή αναφορά στην αγγλική νομολογία, θεώρησε την προσέγγιση αυτή ως αποδεκτή και νόμιμη πρακτική.

Στην παρούσα περίπτωση πέραν του ποσού του μηνιαίου εισοδήματος που έγινε παραδεκτό από τον εναγόμενο 2 , δεν υπάρχει μαρτυρία για το ποσόν της εξάρτησης ούτε και για τα προσωπικά έξοδα του αποβιώσαντα. Έτσι στον υπολογισμό των αποζημιώσεων θα χρησιμοποιηθεί η πιο πάνω τρίτη μέθοδος της κλασικής ποσοστιαίας προσέγγισης.

Από τα παραδεκτά γεγονότα του εναγομένου 2 προκύπτει ότι το μηναίο εισόδημα του αποβιώσαντα Omari Eminov κατά τον χρόνο του θανάτου του, ήταν £660,00 (€1128,74) πλέον 13ο μισθό, ήτοι €14.673,62 ετησίως (€1128,74 Χ 13 = 14.673,62).

Από το εν λόγω ποσόν, θεωρώ δίκαιο όπως αφαιρεθεί ποσοστό 25% για προσωπικά έξοδα του αποβιώσαντα. Το εν λόγω ποσοστό ανέρχεται σε €3.668,40. Ως εκ τούτου, το υπόλοιπο ποσόν για σκοπούς υπολογισμού των αποζημιώσεων για τους εξαρτωμένους του αποβιώσαντα, ανέρχεται σε €11.005,22.

Το ποσόν αυτό θα πρέπει να πολλαπλασιαστεί στα προσδόκιμα χρόνια οικονομικά ενεργούς ζωής του αποβιώσαντα. Όπως έχει νομολογηθεί, δεν υπάρχουν αυστηροί κανόνες που να μπορούν να οδηγήσουν σε ομοιόμορφη απάντηση ως προς την επιλογή του πολλαπλασιαστή σε κάθε υπόθεση. Αναγνωρίζεται από την νομολογία, ελαστικότητα σε σχέση με το θέμα και τονίζεται πως η εκλογή του πολλαπλασιαστή, είναι κατ' εξοχήν έργο του πρωτόδικου Δικαστηρίου (βλ. Fysco ν. Γεωργίου ανωτέρω).

Λαμβάνονται υπ' όψη διάφοροι παράγοντες όπως η ηλικία του αποβιώσαντα, που όσο πιο μικρή είναι, τόσο μεγαλύτερος πρέπει να είναι ο πολλαπλασιαστής, η ηλικία συνταξιοδότησης, η κατάσταση της υγείας του πριν το ατύχημα, οι προοπτικές εργοδότησης, η φύση της εργασίας του κ.α (βλ. μεταξύ άλλων Χριστοδούλου ν. Μπίλη (1998) 1 Α.Α.Δ 164). Παρόλα αυτά, ο χρόνος της συνταξιοδότησης δεν σηματοδοτεί από μόνος του και αυτομάτως το τέλος της εργασιακής ζωής (βλ. S. Pollou v. S.Constantinou (1977) 1 C.L.R. 177 και Kourris Dam Joint Venture κ.ά ν. Πέττη (1998) 1(Β) Α.Α.Δ.

856).

Στην υπόθεση A. Panayides Contracting Ltd ν. Χαραλάμπους (2004)

1 Α.Α.Δ. 416, υπολογίστηκε πολλαπλασιαστής 18, σε εργάτη 20 ετών που τραυματίστηκε σοβαρά σε εργατικό ατύχημα. Η υπόθεση Κούτζιη κα ν. Κωνσταντίνου κα (2010) 1 Α.Α.Δ. 908 αφορούσε αποζημιώσεις για διπλό θανατηφόρο ατύχημα όπου ζεύγος τραυματίστηκε θανάσιμα από επερχόμενο ημιφορτηγό ενώ διασταύρωνε δημόσιο δρόμο. Η αγωγή καταχωρήθηκε προς όφελος των δύο ανήλικων εξαρτωμένων τους, ηλικίας 16 και 10 ετών αντίστοιχα. Επικυρώθηκε από το Εφετείο η πρωτόδικη απόφαση με την οποία καθορίστηκε πολλαπλασιαστής, 10 χρόνια στην περίπτωση του πατέρα ηλικίας 44 ετών και 12 χρόνια για τη μητέρα ηλικίας 35 ετών. Στην υπόθεση Ζαχαρία ν. Καραολή, (2004) 1 Α.Α.Δ. 72,σε καθηγήτρια 40 ετών κατά το χρόνο της Δίκης, καθορίστηκε πολλαπλασιαστής 15.

Στην παρούσα περίπτωση, έλαβα υπόψη όλα τα περιστατικά της υπόθεσης και ιδιαίτερα την ηλικία του αποβιώσαντα (37 ετών), το επάγγελμα, καθώς και τις προοπτικές εργοδότησης του στην περίπτωση που δεν συνέβαινε το επίδικο ατύχημα. Κρίνω δίκαιο υπό τις περιστάσεις τον πολλαπλασιαστή 15, τον οποίο και καθορίζω για σκοπούς αποζημίωσης, προς τις τρεις εξαρτώμενες του αποβιώσαντα.

Ως εκ τούτου, οι αποζημιώσεις τις οποίες οι ενάγουσες δικαιούνται από τον εναγόμενο 2, ανέρχονται σε €165.078,00 που αντιστοιχεί στους μισθούς του αποβιώσαντα για 15 χρόνια (€11.005,22 Χ 15 = €165,078,00). Στο ποσόν

αυτό θα πρέπει να προστεθούν και τα δηλωθέντα ποσά για τα έξοδα διαχείρισης (€1.965,00) και έξοδα κηδείας και τάφου (€5.126,00) καθώς και για η απώλεια λόγω θανάτου (€17.086,00).

Ως εκ τούτου, το συνολικό που οι ενάγουσες δικαιούνται από τον εναγόμενο 2 ανέρχεται σε €189.255,00 ήτοι

1. €165.078,00 αποζημιώσεις για τις εξαρτώμενες του αποβιώσαντα,

2. €17.086,00 αποζημιώσεις για απώλεια,

3. €1.965,00 για έξοδα διαχείρισης

4. €5.126,00 για έξοδα κηδείας και τάφου

€189.255,00 σύνολο.

Μέρος του πιο πάνω ποσού ήτοι €176.000,00 θα πληρωθεί αλληλέγγυα και κεχωρισμένα μέχρι του ποσού των €88.000,00 με ένα έκαστο των εναγομένων αντίστοιχα. Αυτό γιατί για το ίδιο ατύχημα, επιδικάστηκε εναντίον των εναγομένων 1 & 3 όπως πιο πάνω αναφέρεται, και για καθένα από αυτούς, το ποσόν των €88.000,00.

viii. Επιδίκαση τόκου για τον εναγόμενο 2

Επειδή ούτε ο τόκος έχει συμφωνηθεί από τον εναγόμενο 2, το Δικαστήριο καθηκόντως θα πρέπει να επιδικάσει τόκο επί των επιδικασθέντων ποσών εναντίον του εναγομένου 2.

Σύμφωνα με τις πρόνοιες του άρθρου 58Α του Κεφ. 148 όπως τροποποιήθηκε, σε αποζημιώσεις για σωματικές βλάβες ή θάνατο, το Δικαστήριο έχει τη διακριτική ευχέρεια να επιδικάζει, εκτός αν συντρέχουν ικανοποιητικοί λόγοι περί του αντιθέτου, ετήσιο τόκο. Ο τόκος αυτός θα ισούται με το ύψος του νόμιμου τόκου που καθορίζεται σύμφωνα µε τις διατάξεις των εδαφίων (2), (3) και (4) του άρθρου 33 του Περί Δικαστηρίου Νόμου 14/60 και θα αφορά ολόκληρο ή μέρος του ποσού των αποζημιώσεων που έχουν επιδικαστεί, για ολόκληρη ή για μέρος της περιόδου μεταξύ της ημερομηνίας κατά την οποία γεννήθηκε το αγώγιμο δικαίωμα και της ημερομηνίας καταχώρησης της αγωγής.

Η διαφοροποίηση αυτή επιτρέπει στο Δικαστήριο σε περιπτώσεις αστικών αδικημάτων να επιδικάζει τόκο από την ημερομηνία της δημιουργίας του αγώγιμου δικαιώματος μέχρι την ημερομηνία έκδοσης της απόφασης (βλ. Στυλιανού ν. Μάτση (2000) 1Β Α.Α.Δ 1288). Εκτενής ανάλυση του θέματος με ειδική αναφορά στην αγγλική νομολογία έγινε στην υπόθεση Φοινικαρίδης

ν. Γεωργίου (1991) 1 Α.Α.Δ. 475. Λέχθηκε ότι η επιδίκαση τόκου αφορά την άσκηση διακριτικής εξουσίας του Δικαστηρίου και μπορεί να διαφοροποιηθεί αν το δικαιολογούν τα ιδιαίτερα περιστατικά της κάθε υπόθεσης. Τονίσθηκε μεταξύ άλλων ότι ένας παράγοντας που δεν μπορεί να παραγνωριστεί, είναι ο τρόπος με τον οποίο προωθείται η αγωγή προς εκδίκαση αφού μια αδικαιολόγητη καθυστέρηση στην προώθηση της, μπορεί να έχει ως επακόλουθο τον περιορισμό της χρονικής έκτασης καθορισμού του τόκου.

Έχοντας υπόψη τις διατάξεις του άρθρου 58Α του Κεφ. 148 και τις αρχές της προαναφερθείσας νομολογίας, κρίνω στα πλαίσια της διακριτικής μου ευχέρειας ότι οι ειδικές αποζημιώσεις ύψους €1.965,00 για έξοδα διαχείρισης και €5.126,00 για έξοδα κηδείας και τάφου που έχουν συμφωνηθεί από τις ενάγουσες με τον εναγόμενο 2 να φέρουν νόμιμο τόκο από 15.4.2009 που είναι ημερομηνία καταχώρησης της αγωγής.

Αντιθέτως, το ποσόν των €17.086,00 που αφορά αποζημιώσεις για απώλεια καθώς και το ποσόν των €165,078,00 που αφορά αποζημιώσεις για τις εξαρτώμενες του αποβιώσαντα να φέρει νόμιμο τόκο από 20.4.2007 που είναι η ημερομηνία του ατυχήματος και του θανάτου του άτυχου Omari Eminov. Τελική κατάληξη.

Συνοψίζοντας τα πιο πάνω, εκδίδω απόφαση υπέρ του ενάγοντα και εναντίον των εναγομένων ως ακολούθως:.

Εναντίον της εναγομένης 1

• €88.000,00 με νόμιμο τόκον από 15.4.2009.

Εναντίον του εναγομένου 3

• €88.000,00 με νόμιμο τόκον από 15.4.2009

Εναντίον του εναγομένου 2

• €1.965,00 για έξοδα διαχείρισης με νόμιμο τόκον από 15.4.2009

• €5.126,00 για έξοδα κηδείας και τάφου με νόμιμο τόκον από 15.4.2009

• €17.086,00 αποζημιώσεις για απώλεια με νόμιμο τόκον από 20.4.2007

• €165,078,00 αποζημιώσεις για τις εξαρτώμενες του αποβιώσαντα με νόμιμο τόκον από 20.4.2007.

Το ποσά που επιδικάστηκαν εναντίον του εναγομένου 2 θα οφείλονται αλληλέγγυα και κεχωρισμένα με τους εναγόμενους 1 & 3 μέχρι του ποσού των €88.000,00 που επιδικάστηκε αντίστοιχα για ένα έκαστο των εναγομένων 1 & 3. Τα ποσά που επιδικάστηκαν υπέρ των εξαρτωμένων του αποβιώσαντα (σύζυγο & 2 θυγατέρες) να διανεμηθούν από την διαχείριση σε τρία ίσα μερίδια στις πιο πάνω εξαρτώμενες δυνάμει του άρθρου 58.15 του Κεφ.148.

Όσον αφορά τα έξοδα, οι δικηγόροι των εναγουσών ζήτησαν όπως αυτά επιδικαστούν για δύο δικηγόρους ενόψει της πολυπλοκότητας της υπόθεσης. Δεν συμφωνώ με την πιο πάνω εισήγηση. Είναι γεγονός ότι η παρούσα δεν είναι μια συνηθισμένη υπόθεση εργατικού ατυχήματος λόγω του ότι από αυτό έχασαν με τραγικό τρόπο την ζωή τους δύο εργαζόμενοι. Επιπλέον, προτάθηκαν από τους διαδίκους και αποφασίστηκαν από το Δικαστήριο, σωρεία πραγματικών και νομικών θεμάτων.

Όπως είναι όμως επίσης γεγονός ότι η εκδίκαση της υπόθεσης ήταν χρονοβόρα όχι μόνο λόγω της πολύπλοκης φύσης των επιδίκων θεμάτων αλλά και λόγω υπαιτιότητας των διαδίκων χωρίς να απαλλάσσεται της ευθύνης γι’ αυτό και η πλευρά των εναγουσών. Ως εκ τούτου δεν θεωρώ ότι θα μπορούσε να ικανοποιηθεί υπό τας περιστάσεις, το αίτημα για επιδίκαση εξόδων για δύο δικηγόρους.

Τα έξοδα (για ένα δικηγόρο) επιδικάζονται εις βάρος των εναγομένων 1, 2 & 3 αλληλέγγυα και/ή ξεχωριστά. Αυτά να υπολογιστούν από τον Πρωτοκολλητή και να εγκριθούν από το Δικαστήριο.

…………………………………

Αλέξανδρος Α. Παναγιώτου

Π.Ε.Δ

cylaw.org: Από το ΚΙΝOΠ/CyLii για τον Παγκύπριο Δικηγορικό Σύλλογο